Lajmet

Pse i humbasim kujtimet e fëmijërisë?

Nga mijëra ngjarje që përjetojmë gjatë fëmijërisë sonë, do të kujtojmë vetëm disa, dhe aq më pak kur rritemi.

Published

on

Pavarësisht nëse është dita kur lindi motra juaj, dita kur i morët një lodër vëllait tuaj, apo hera e parë që u rrëzuat nga biçikleta, ka të ngjarë që të keni qenë rreth moshës 3 ose 4 vjeç kur keni pasur kujtesën tuaj të parë, teksa shumica prej nesh, nuk priren që të kujtojnë ndonjë gjë para kësaj moshe.

Megjithatë, disa njerëz në moshë të rritur mund të sjellin ndërmend edhe kujtime nga mosha 2-vjeçare, ndërsa të tjerët mund të mos mbajnë mend asgjë deri në moshën 7 ose 8 vjeç. Edhe kujtimet që kemi nga mosha 3-7 vjeç janë episodike.

Nga mijëra ngjarje që përjetojmë gjatë fëmijërisë sonë, do të kujtojmë vetëm disa, dhe aq më pak kur rritemi.

Kjo dukuri e njohur si “amnezia infantile”, u vu re nga babai i psikanalizës Sigmund Frojd, dhe ka mbetur një mister për studiuesit për më shumë se 100 vjet.

Vite më parë, shkencëtarët mendonin se truri i fëmijëve nuk mund të krijonte kujtime të qëndrueshme. Por tani e dimë se foshnjat e moshës vetëm 6-muajshe, mund të formojnë kujtime afatshkurtra që zgjasin disa minuta, dhe kujtime afatgjata që zgjasin për disa javë. Ndërkohë 5-vjeçarët kanë kujtime që mund të zgjasë me vite. Por kur mbushim 7-vjeç, priremi të fillojmë të humbasim kujtimet tona më të hershme. Gjatë viteve të para të jetës sonë, truri ynë krijon miliona lidhje (sinapse) thellë brenda një zone të njohur si hipokampus. Pikërisht atje ne formojmë kujtime episodike. Pra kujtime të ngjarjeve që na kanë ndodhur. Kujtimet tona të mëparshme, janë më të rrezikuara që të harrohen. Por në moshën 11-vjeçare, kujtimet tona episodike bëhen gradualisht më të ngjashme me të rriturit, dhe vazhdojnë të maturohen deri në adoleshencën tonë të vonë.

Në vitin 1953, 27-vjeçari Henri Gustav Molaison (i njohur më shpesh si H.M.) iu nënshtrua neurokirurgjisë eksperimentale për të mbajtur nën kontroll sëmundjen e epilepsisë. Kirurgët ia hoqën hipokampusin dhe disa nga zona përreth kësaj pjesë të trurit.

Megjithëse operacioni i reduktoi krizat e tij epileptike, Molaison nuk mund të krijonte më kujtime të reja afatgjata. Gjithsesi, ai mund të kujtonte ende fakte rreth botës para operacionit. Para operacionit të Molaison, mendohej se kujtimet ruheshin në të gjithë trurin.

Por ajo ndërhyrje kirurgjikale e revolucionarizoi kuptimin tonë mbi kujtesën, duke treguar se hipokampusi është shumë i rëndësishëm për kujtimet episodike dhe autobiografike, dhe se pjesë të ndryshme të trurit, janë përgjegjëse për lloje të ndryshme të kujtesës.

Pasi kemi krijuar shumë lidhje të trurit gjatë fëmijërisë sonë, ne kemi shumë më tepër kujtime në vitet tona të hershme sesa gjatë moshës madhore. Ky proces njihet si “krasitja sinaptike”, versioni i seleksionimit natyror që bën truri.

Ky proces ndihmon për të skalitur në trurin tonë të fëmijërisë/adoleshencës një version më efikas të të rriturve, duke i zhdukur lidhjet e dobëta, të papërdorura apo të panevojshme dhe duke lënë lidhjet më të forta dhe më të dobishme për të mësuar më shumë.

Edhe kujtimet tona më të hershme mund të mos jenë kujtime, por përkundrazi ato janë formuar nga foto ose histori, edhe nëse bazohen në ngjarje reale. Por edhe më e habitshme: afro 40 për qind prej nesh, kanë krijuar plotësisht detaje të kujtesës sonë të parë.

Truri ynë nuk ka aftësinë për të ruajtur kujtimet episodike, derisa të jemi të paktën 2 vjeç. Ndoshta motra juaj ju tregoi një foto të tortës suaj të mrekullueshme të ditëlindjes së parë, apo nëna ju tregoi për kohën kur menduat se do të ishte qesharake të pikturonit vëllain tuaj. Kujtimet tona të hershme janë fluide. Sa herë që tregohet një histori, disa pjesë mund të humbasin ose ndryshohen, dhe mund të përfshihen pjesë më të reja. Si fëmijë, ne kemi shumë më tepër gjasa se sa të rriturit për t’i krijuar këto kujtime të rreme.

Është interesant fakti se mosha mesatare në të cilën kemi kujtimet tona të para, mund të ndryshojë me 2 vjet midis kulturave të ndryshme. Ndërsa një neozelandez i ri i popullit vendas Maor mund të kujtojë pjesëmarrjen e tij në një martesë në fis që në moshën 2 vjeç e gjysmë, një i rritur koreano-jugor mund të mos kujtojë asgjë deri në moshën 4 vjeç e gjysmë.

Theksi që i vënë Maorët të kaluarës dhe ritregimi i shpeshtë i historive familjare, bën që ata të kenë kanë kujtimet më të hershme në krahasim me çdo kulture tjetër.

Po ashtu stili i tyre shumë i detajuar i rrëfimit, ndikon mbi mënyrën sesi fëmijët e tyre do të kujtojnë në jetën e tyre të mëvonshme. Ndërkaq, kulturat që vlerësojnë autonominë personale, priren të kenë kujtime më të hershme, sesa kulturat që vlerësojnë më shumë lidhjet sociale.

Vendi

Aksident fatal në Podujevë, vdes një person

Published

on

By

Një aksident i rëndë trafiku me pasojë vdekjen ka ndodhur mbrëmjen e së enjtes në Podujev.

Sipas raportit 24-orësh të Policisë së Kosovës, një burrë duke drejtuar veturën e tij, dyshohet se ka goditur një motoçikletë që drejtohej nga një burrë tjetër.

Si pasojë e përplasjes, drejtuesi i motoçikletës ka ndërruar jetë, vdekja e të cilit është konstatuar në vendin e ngjarjes nga njësitë përkatëse.

Me vendim të prokurorit, trupi i pajetë i viktimës është dërguar në Institutin e Mjekësisë Ligjore për obduksion, ndërsa i dyshuari, pas intervistimit nga hetuesit policorë, është dërguar në mbajtje. /E.A/

Continue Reading

lajme

Arrestohet një person në Graçanicë i dyshuar për dhunim

Published

on

By

Policia e Kosovës ka njoftuar se ka arrestuar një person të dyshuar për veprën penale “Dhunim” në Graçanicë.

Sipas raportit 24-orësh të policisë, rasti ka ndodhur më 15 nëntor rreth orës 15:00, ndërsa arrestimi i të dyshuarit është realizuar gjatë ditës së djeshme, më 19 nëntor.

Pas intervistimit nga hetuesit policorë, me vendim të prokurorit kujdestar, i dyshuari është dërguar në mbajtje. /E.A/

Continue Reading

Vendi

Erërat e fuqishme shkaktojnë dëme në disa komuna të Kosovës, rrëzohen kulme dhe sera

Published

on

Erërat e fuqishme që kanë përfshirë Kosovën gjatë natës së kaluar kanë shkaktuar dëme materiale në disa komuna të vendit.

Si pasojë e motit të lig, janë rrëzuar kulme të objekteve të banimit dhe bizneseve, janë dëmtuar sera bujqësore, ndërsa në disa zona janë raportuar edhe ndërprerje të energjisë elektrike.

Në fshatin Koshare të Ferizajt, erërat kanë dëmtuar dhe rrëzuar kulmin e një lokali. Ndërkaq, në qytetin e Ferizajt është rrëzuar kulmi i një banese, duke bllokuar përkohësisht rrugën “Dëshmorët e Kombit”.

Dëme janë raportuar edhe në Obiliq, ku erërat kanë shkaktuar dëme materiale dhe kanë shpërndarë mbeturinat në qendër të qytetit. Një pjesë e qytetit ka mbetur gjithashtu pa energji elektrike.

Në fshatin Dardhishtë janë rrëzuar shtylla elektrike të tensionit të lartë, duke lënë zonën pa furnizim me energji. Banorët dhe anëtarët e një shoqate janë angazhuar për vendosjen e sinjalistikës paralajmëruese dhe masave mbrojtëse deri në intervenimin e institucioneve.

Dëme të konsiderueshme janë shkaktuar edhe në bujqësi. Në Krushë të Madhe të Rahovecit janë publikuar pamje të dëmeve në sera, ndërsa në fshatin Ruboc të Kamenicës janë rrëzuar dy sera me sipërfaqe të përgjithshme prej rreth 300 metrash katrorë.

Ndërkohë, në lagjen “Jeni Mahall” të Prizrenit është raportuar për djegien e telave elektrikë në një shtyllë të rrjetit të energjisë.

Institucionet kishin paralajmëruar më 18 nëntor për erërat e fuqishme që pritej të përfshinin vendin më 19 nëntor. Sipas paralajmërimeve, erërat pritet të vazhdojnë edhe gjatë pasdites së 20 nëntorit.

Qytetarëve u është bërë thirrje të shmangin qëndrimin pranë kulmeve të pasigurta, pemëve dhe shtyllave elektrike, si dhe të kenë kujdes të shtuar gjatë qarkullimit./A.K/

Continue Reading

Lajmet

Fati i Lojërave Mesdhetare “Prishtina 2030” në pikëpyetje

Published

on

By

Komiteti Ndërkombëtar i Lojërave Mesdhetare (ICMG) nuk ka dhënë një përgjigje të qartë nëse Kosova ende mund ta ruajë të drejtën për organizimin e Lojërave Mesdhetare “Prishtina 2030”, në një kohë kur shqetësimet për vonesat në përgatitje dhe përmbushjen e obligimeve po shtohen. Në një përgjigje të shkurtër dërguar të enjten në mbrëmje për KosovaPress-in, Sekretariati i ICMG-së ka shmangur sqarimet se a është ende e mundur realizimi i zotimeve apo nëse procesi ka kaluar pikën e kthimit, duke e orientuar median që për informata të mëtejshme t’i drejtohet Komitetit Organizativ të Lojërave Mesdhetare Prishtina 2030 (OCMG).

Kjo paqartësi ndërkombëtare vjen paralelisht me një përplasje të hapur institucionale brenda vendit, ku faji për rrezikimin e kësaj ngjarjeje sportive po hidhet nga njëri institucion te tjetri. Një ditë më parë në Kuvendin e Kosovës, kryeministri Albin Kurti deklaroi se mungesa e unitetit të brendshëm po e rrezikon organizimin e Lojërave, duke e vlerësuar si të mirë bashkëpunimin me Komitetin Olimpik të Kosovës, por duke kritikuar raportet me Komunën e Prishtinës, teksa shtoi se mbetet optimist i përmbajtur se procesi do të çohet përpara pa korrupsion.

Ndaj këtyre deklaratave reagoi ashpër kryetari i Prishtinës, Përparim Rama, i cili ia atribuoi Qeverisë përgjegjësinë e plotë për dështimin dhe anulimin e takimit të paraparë me përfaqësuesit e ICMG-së në Athinë. Përmes një reagimi publik, Rama theksoi se komunikimi i fundit i ICMG-së konfirmon se takimi është anuluar për tri arsye që binin mbi ekzekutivin: moskryerja e pagesës, mosdërgimi i emrave të delegacionit dhe mungesa e përgjigjeve në postat elektronike.

Këto akuza të ndërsjella pasojnë paralajmërimet serioze që ICMG-ja i kishte dërguar palës kosovare në letrën e 15 tetorit, ku evidentoheshin rreziqet nga mungesa e garancisë bankare ose të sigurimit, pagesat e papërfunduara dhe moskthimi i përgjigjeve. Të gjitha këto zhvillime pritet të marrin një drejtim më të qartë më 19 dhjetor, kur Komiteti Ekzekutiv i ICMG-së do të shqyrtojë gjendjen aktuale dhe propozimin për thirrjen e një Asambleje të Jashtëzakonshme që do të vendosë për fatin e “Prishtina 2030”, ngjarje kjo e fituar nga Kosova në shtator të vitit 2023 dhe e paraparë të mbahet nga 24 korriku deri më 4 gusht 2030 në disa komuna të Kosovës dhe në Durrës. /Kosova Press/

 

Continue Reading

Të kërkuara