Lajmet

Pse i humbasim kujtimet e fëmijërisë?

Nga mijëra ngjarje që përjetojmë gjatë fëmijërisë sonë, do të kujtojmë vetëm disa, dhe aq më pak kur rritemi.

Published

4 years ago

on

Pavarësisht nëse është dita kur lindi motra juaj, dita kur i morët një lodër vëllait tuaj, apo hera e parë që u rrëzuat nga biçikleta, ka të ngjarë që të keni qenë rreth moshës 3 ose 4 vjeç kur keni pasur kujtesën tuaj të parë, teksa shumica prej nesh, nuk priren që të kujtojnë ndonjë gjë para kësaj moshe.

Megjithatë, disa njerëz në moshë të rritur mund të sjellin ndërmend edhe kujtime nga mosha 2-vjeçare, ndërsa të tjerët mund të mos mbajnë mend asgjë deri në moshën 7 ose 8 vjeç. Edhe kujtimet që kemi nga mosha 3-7 vjeç janë episodike.

Nga mijëra ngjarje që përjetojmë gjatë fëmijërisë sonë, do të kujtojmë vetëm disa, dhe aq më pak kur rritemi.

Kjo dukuri e njohur si “amnezia infantile”, u vu re nga babai i psikanalizës Sigmund Frojd, dhe ka mbetur një mister për studiuesit për më shumë se 100 vjet.

Vite më parë, shkencëtarët mendonin se truri i fëmijëve nuk mund të krijonte kujtime të qëndrueshme. Por tani e dimë se foshnjat e moshës vetëm 6-muajshe, mund të formojnë kujtime afatshkurtra që zgjasin disa minuta, dhe kujtime afatgjata që zgjasin për disa javë. Ndërkohë 5-vjeçarët kanë kujtime që mund të zgjasë me vite. Por kur mbushim 7-vjeç, priremi të fillojmë të humbasim kujtimet tona më të hershme. Gjatë viteve të para të jetës sonë, truri ynë krijon miliona lidhje (sinapse) thellë brenda një zone të njohur si hipokampus. Pikërisht atje ne formojmë kujtime episodike. Pra kujtime të ngjarjeve që na kanë ndodhur. Kujtimet tona të mëparshme, janë më të rrezikuara që të harrohen. Por në moshën 11-vjeçare, kujtimet tona episodike bëhen gradualisht më të ngjashme me të rriturit, dhe vazhdojnë të maturohen deri në adoleshencën tonë të vonë.

Në vitin 1953, 27-vjeçari Henri Gustav Molaison (i njohur më shpesh si H.M.) iu nënshtrua neurokirurgjisë eksperimentale për të mbajtur nën kontroll sëmundjen e epilepsisë. Kirurgët ia hoqën hipokampusin dhe disa nga zona përreth kësaj pjesë të trurit.

Megjithëse operacioni i reduktoi krizat e tij epileptike, Molaison nuk mund të krijonte më kujtime të reja afatgjata. Gjithsesi, ai mund të kujtonte ende fakte rreth botës para operacionit. Para operacionit të Molaison, mendohej se kujtimet ruheshin në të gjithë trurin.

Por ajo ndërhyrje kirurgjikale e revolucionarizoi kuptimin tonë mbi kujtesën, duke treguar se hipokampusi është shumë i rëndësishëm për kujtimet episodike dhe autobiografike, dhe se pjesë të ndryshme të trurit, janë përgjegjëse për lloje të ndryshme të kujtesës.

Pasi kemi krijuar shumë lidhje të trurit gjatë fëmijërisë sonë, ne kemi shumë më tepër kujtime në vitet tona të hershme sesa gjatë moshës madhore. Ky proces njihet si “krasitja sinaptike”, versioni i seleksionimit natyror që bën truri.

Ky proces ndihmon për të skalitur në trurin tonë të fëmijërisë/adoleshencës një version më efikas të të rriturve, duke i zhdukur lidhjet e dobëta, të papërdorura apo të panevojshme dhe duke lënë lidhjet më të forta dhe më të dobishme për të mësuar më shumë.

Edhe kujtimet tona më të hershme mund të mos jenë kujtime, por përkundrazi ato janë formuar nga foto ose histori, edhe nëse bazohen në ngjarje reale. Por edhe më e habitshme: afro 40 për qind prej nesh, kanë krijuar plotësisht detaje të kujtesës sonë të parë.

Truri ynë nuk ka aftësinë për të ruajtur kujtimet episodike, derisa të jemi të paktën 2 vjeç. Ndoshta motra juaj ju tregoi një foto të tortës suaj të mrekullueshme të ditëlindjes së parë, apo nëna ju tregoi për kohën kur menduat se do të ishte qesharake të pikturonit vëllain tuaj. Kujtimet tona të hershme janë fluide. Sa herë që tregohet një histori, disa pjesë mund të humbasin ose ndryshohen, dhe mund të përfshihen pjesë më të reja. Si fëmijë, ne kemi shumë më tepër gjasa se sa të rriturit për t’i krijuar këto kujtime të rreme.

Është interesant fakti se mosha mesatare në të cilën kemi kujtimet tona të para, mund të ndryshojë me 2 vjet midis kulturave të ndryshme. Ndërsa një neozelandez i ri i popullit vendas Maor mund të kujtojë pjesëmarrjen e tij në një martesë në fis që në moshën 2 vjeç e gjysmë, një i rritur koreano-jugor mund të mos kujtojë asgjë deri në moshën 4 vjeç e gjysmë.

Theksi që i vënë Maorët të kaluarës dhe ritregimi i shpeshtë i historive familjare, bën që ata të kenë kanë kujtimet më të hershme në krahasim me çdo kulture tjetër.

Po ashtu stili i tyre shumë i detajuar i rrëfimit, ndikon mbi mënyrën sesi fëmijët e tyre do të kujtojnë në jetën e tyre të mëvonshme. Ndërkaq, kulturat që vlerësojnë autonominë personale, priren të kenë kujtime më të hershme, sesa kulturat që vlerësojnë më shumë lidhjet sociale.

Related Topics:
Continue Reading

Lajmet

Regjistrimet kanë filluar – Profesionin që ëndërron e gjen në UBT!

Published

1 hour ago

on

June 30, 2026

By

UBT ka hapur zyrtarisht regjistrimet për vitin e ri akademik, duke ftuar maturantët dhe të gjithë të rinjtë që synojnë të ndërtojnë një karrierë të suksesshme të bëhen pjesë e institucionit lider në arsimin e lartë në Kosovë dhe rajon.

UBT vazhdon të ofrojë një model të veçantë të studimit, ku arsimi cilësor ndërthuret me teknologjinë, inovacionin, kërkimin shkencor dhe përvojën praktike, duke përgatitur studentët për tregun modern të punës dhe sfidat globale.

Studentët që zgjedhin UBT-në përfitojnë nga mbi 50 programe dhe më shumë se 150 fusha specializimesh studimi në nivelet Bachelor dhe Master, të ndërtuara sipas standardeve më të larta ndërkombëtare dhe të orientuara drejt profesioneve më të kërkuara të së tashmes dhe së ardhmes.

Përmes laboratorëve modernë, UBT Smart City, bashkëpunimeve me universitete prestigjioze ndërkombëtare, mobilitetit akademik dhe partneriteteve me industrinë, UBT krijon një ekosistem të plotë ku teoria shndërrohet në praktikë dhe idetë në projekte konkrete.

Në UBT, studentët zhvillojnë kompetenca profesionale, aftësi lidershipi, kulturë inovative dhe përvojë ndërkombëtare, duke u bërë pjesë e një komuniteti akademik që për më shumë se një çerek shekulli ka nxjerrë mijëra profesionistë të suksesshëm në Kosovë, rajon dhe botë.

Të gjithë të interesuarit mund të aplikojnë online dhe të sjellin dokumentacionin e nevojshëm për regjistrim në qendrat e UBT-së.

Profesionin që ëndërron e gjen në UBT.

APLIKO TANI ONLINE!

Continue Reading

Lajmet

Prishtina organizon ngjarje për 250-vjetorin e SHBA-së, theksohet partneriteti Kosovë–SHBA

Published

2 hours ago

on

June 30, 2026

By

Kryetari i Komunës së Prishtinës, Përparim Rama, ka njoftuar organizimin e një ngjarjeje të veçantë nën patronatin e Kryeqytetit me rastin e 250-vjetorit të pavarësisë së Shteteve të Bashkuara të Amerikës.

Ngjarja, me titull “America and Kosova – A Freedom Story for the Next 250 Years”, do të mbahet më 2 korrik, duke filluar nga ora 10:00, në Emerald në Prishtinë.

Sipas Ramës, aktiviteti synon të vërë në pah partneritetin e veçantë ndërmjet Kosovës dhe SHBA-së, si dhe të trajtojë historinë e lirisë dhe miqësisë mes dy vendeve.

Ai ka theksuar se kjo ngjarje do të fokusohet në bashkëpunimin e vazhdueshëm që, sipas tij, ka kontribuar në ndërtimin e së ardhmes dhe forcimin e marrëdhënieve ndërmjet dy shteteve./A.K/

Continue Reading

Lajmet

NASA: Dhjetëra mijëra ndërtesa të dëmtuara pas tërmeteve në Venezuelë

Published

3 hours ago

on

June 30, 2026

By

NASA ka vlerësuar se rreth 58,870 ndërtesa janë dëmtuar ose shkatërruar si pasojë e tërmeteve shkatërruese që goditën Venezuelën javën e kaluar, sipas një analize satelitore.

Vlerësimi bazohet në imazhe radar nga satelitët Sentinel-1 të Agjencisë Hapësinore Evropiane, të cilët përdoren për të identifikuar ndryshime në sipërfaqe dhe infrastrukturë pas fatkeqësive natyrore.

Sipas një deklarate, bëhet fjalë për një vlerësim paraprak të prodhuar brenda pak ditësh nga ngjarja dhe që tregon “ndryshim të menjëhershëm të sipërfaqes në përputhje me dëmet”.

Analiza është realizuar nga studiuesit Corey Scher dhe Jamon Van Den Hoek nga Universiteti i Oregonit. Autoritetet theksojnë se të dhënat ende nuk janë verifikuar në terren dhe duhet të konsiderohen vetëm si tregues fillestar.

Ndërkohë, Jorge Rodriguez, president i Asamblesë Kombëtare të Venezuelës, ka deklaruar se numri zyrtar i ndërtesave të dëmtuara ose të shembura është rreth 855, duke treguar një dallim të madh mes vlerësimeve satelitore dhe atyre të konfirmuara nga terreni./A.K/

Continue Reading

Lajmet

Shefi i OBSH-së për Evropën: Nxehtësia ekstreme të trajtohet si një krizë shëndetësore

Published

3 hours ago

on

June 30, 2026

By

Një valë e fortë të nxehti që ka prekur Evropën dhe ka marrë mijëra jetë ka ngritur shqetësime serioze për gatishmërinë e sistemeve shëndetësore përballë temperaturave ekstreme.

Temperaturat në disa pjesë të kontinentit kanë arritur deri në 40°C, duke shkaktuar rritje të ndjeshme të thirrjeve emergjente dhe shtim të pacientëve me probleme shëndetësore të lidhura me nxehtësinë, përfshirë goditjen nga nxehtësia, dehidratimin dhe komplikime të tjera, veçanërisht te të moshuarit dhe personat me sëmundje kronike.

Drejtori i Organizatës Botërore të Shëndetësisë për Evropën, Hans Kluge, ka bërë thirrje që nxehtësia ekstreme të trajtohet si krizë shëndetësore dhe që masat parandaluese të merren para arritjes së kulmit të temperaturave.

“Gatishmëria për nxehtësinë duhet të jetë funksionale: lirimi i shtretërve, mbrojtja e pacientëve me rrezik të lartë, sigurimi i ftohjes, kontrollimi i energjisë rezervë dhe mbështetja e punonjësve të shëndetësisë”, ka deklaruar ai në një postim në rrjetin social X.

Në Francë, spitalet kanë raportuar rritje katërfish të rasteve të lidhura me nxehtësinë, ndërsa në Mbretërinë e Bashkuar shërbimet emergjente kanë regjistruar numrin më të lartë të thirrjeve ndonjëherë, me mbi 8,800 intervenime brenda një dite.

Disa spitale të NHS-së janë detyruar të shpallin gjendje kritike për shkak të problemeve me sistemet e ftohjes, gjë që ka ndikuar në funksionimin e pajisjeve mjekësore dhe reparteve spitalore, duke rritur më tej presionin mbi shërbimet shëndetësore./A.K/

Continue Reading

Të kërkuara