Opinione
Uji dhe Gjinia” – Shtytës i Zhvillimit të Qëndrueshëm
Published
3 months agoon
By
UBTNewsShkruan: Prof. Dr. sc. Hazir S. Çadraku
“Dita Botërore e Ujit” shënohet në nivel global çdo 22 mars, tani e 33 vjet, nën kujdesin e Kombeve të Bashkuara. Në Republikën e Kosovës, Dita Botërore e Ujit ka filluar të shënohet pas vitit 1999.
Uji si një nga komponentët kyçë të mjedisit dhe një nga burimet jetike për njeriun dhe biodiversitetin në përgjithësi, kërkon një sjellje miqësore nga njeriu, sot dhe në të ardhmen dhe kjo në raport me ruajtjen, mbrojtjen, menaxhimin dhe shfrytëzimin racional të burimeve hidrike të bazuar në konceptin e menaxhimit të integruar.
Shtimi demografik, rritja e standardit jetësor, kërkesa për më shumë ujë si në cilësi po ashtu edhe në sasi, kërkesa për më shumë njësi banesore, infrastrukturë përcjellëse (ujësjellës, rrjetë grumbullimi të ujërave të ndotura, trajtimit të tyre, rrugë për trafik/transport, etj.), ulja e nivelit të ujërave nëntokësore, shpërndarja e pabarabartë e burimeve hidrike në kohë dhe hapësirë, ndryshimet klimatike e faktorë të tjerë, janë bërë shkak i mungesës së ujit, përkeqësimit të cilësisë së tij, ndryshimit të regjimit, qasjes së pabarabartë në ujë dhe në përgjithësi në luhatjen e zhvillimit të qëndrueshëm si në nivel lokal, rajonal dhe global.
Për problemet e theksuara më lart, në vitin 1977, në Konferencën e Kombeve të Bashkuara të mbajtur në Rio de la Plata (Argjentinë) u formuluan rekomandimet e para të rëndësishme mbi problemet e lidhura me ujin dhe pasuritë ujore. Në vitin 1972 në Stokholm (Suedi) u mbajt Konferenca e parë për Mjedisin Njerëzor, ndërsa 20 vite më vonë, në vitin 1992 në Rio de Janeiro (Brazil) u mbajt Konferenca e Kombeve të Bashkuara për Mjedis dhe Zhvillim, e njohur si “Samiti i Tokës”. Qëllimi këtyre konferencave ishte që, përmes një gjithëpërfshirjeje globale, të bëhen përpjekje për zbutjen e ndikimeve, qoftë nga veprimtaria antopogjene, qoftë ajo natyrore (ndryshimet klimatike) që po përjeton mjedisi/pasuritë natyrore.
Kështu, “Samiti i Tokës” kishte objektiv hartimin e një agjende dhe plani të gjerë për veprim në nivel ndërkombëtar lidhur me çështjet dhe problematikat mjedisore gjë e cila do të ndihmonte koordinimin, bashkëpunimin dhe tejkalimin e sfidave si dhe zhvillimin e politikave për shekullin 20. Një e arritur kryesore e këtij samiti ishte Agjenda 21, një program veprimi që thërret për strategji dhe investime për të ardhmen, për një zhvillim të qëndrueshëm në shekullin 21. Agjenda 21 thekson nevojën për metoda të reja në edukim, arsim, në mënyrën e sjelljes ndaj mjedisit, ruajtjen e pasurive natyrore, pjesëmarrjen në të gjitha zhvillimet që lidhen me mjedisin, me qëllim të arritjes së një zhvillimi socio-ekomomik të qëndrueshëm.
Nisur nga rëndësia që ka mjedisi dhe vet burimet hidrike (ujore), Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara, me rezolutën e 22 shkurtit 1993, vendosi që 22 marsi të vendoset në kalendarin e festave mjedisore me emërtimin “Dita Botërore e Ujit”. Kështu, që nga viti 1993 për çdo vit anembanë globit shënohet 22 marsi si “Dita Botërore e Ujit”, e cila synon që të tërheqë vëmendjen mbi problemet që lidhen me të ujin dhe pasuritë ujore.
Ajo që e karakterizon shënimin e kësaj dite është tema e veçantë, e cila përcaktohet për çdo vit. Për shembull, në vitin 1995 u Dita Botërore e Ujit u shënua me temën “Gratë dhe Uji”,…, në vitin 2024 “Uji dhe fatkeqësitë”,…, në vitin 2024 “Shfrytëzimi i ujit për paqe,” në vitin 2025 “Ruajtja e akullnajave”, ndërsa për këtë vit është caktuar tema “Uji dhe gjinia”.
Historia
22 Marsi, si Dita Botërore e Ujit në nivel global shënohet tani e 33 vite më parë nën kujdesin e Kombeve të Bashkuara. Në Republikën e Kosovës, Dita Botërore e Ujit ka filluar të shënohet pas vitit 1999. Shënimi i kësaj dite në shkallë vendi, nga institucione publike administrative, institucione akademike/universitare, institucione të tjera edukativo-arsimore, shoqëria civile, etj., ka për qëllim dhe synon të përçojë porosi që lidhen me miradministrimin, menaxhimin, shfrytëzimin, barazinë, pjesëmarrjen, sjelljen, kulturën, ndërgjegjësimin, etj., që duhet ta kemi në raport me pasuritë natyrore e në veçanti me burimet hidrike.
Duke qenë se jeta, aktivitetet dhe veprimtaria jonë është e lidhur ngushtë me ujin, një pamjaftueshmëri e tij lehtësisht çon në varfëri, përkeqësim të shëndetit, higjienë jo të mirë dhe paqëndrueshmëri sociale – ekonomike në përgjithësi. Sot, në shumë raporte, dokumente strategjike, plane veprimi e publikime shkencore, raportohet se në shumë vende të botës ka probleme me sigurimin e ujit të pijshëm, si në kuptimin sasior po ashtu edhe cilësor.
Sipas Organizatës Botërore të Shëndetësisë (WHO), pavarësisht përparimeve që nga viti 2015, 1 në 4 njerëz – ose 2.1 miliardë njerëz në nivel global – ende nuk kanë qasje në ujë të pijshëm të menaxhuar në mënyrë të sigurt, përfshirë 106 milionë që pinë ujë direkt nga burime sipërfaqësore të patrajtuara.
“United Nations Women, United Nations Department of Economic and Social Affairs , Pamje e Përgjithshme Gjinore 2025: Përshpejtimi i Progresit në Barazinë Gjinore, Kombet e Bashkuara, Nju Jork, 2025”, raporton se më shumë se një miliard gra ende nuk kanë qasje në shërbime të ujit të pijshëm të menaxhuara në mënyrë të sigurt dhe rreth 1.8 miliard njerëz jetojnë në familje që mbështeten në burime uji të vendosura jashtë shtëpisë, një barrë që mbahet kryesisht nga gratë. Mungesa e qasjes në ujë në veçanti për gjininë femërore (vajza dhe gra) do të thotë përkeqësim i standardit jetësor, rrezik për sigurinë dhe probleme shëndetësore, sepse në shumicën e familjeve vajzat dhe gratë kanë rolin kryesor në mirëmbajtjen e familjes (larje, gatim, higjienë, etj.). Prandaj, përfshirja e vajzave dhe grave në çdo proces të hartimit të akteve juridike, dokumenteve strategjike, planeve të veprimit e deri në qeverisje dhe vendimmarrje pa dyshim që do të ndikonte në kujdesin ndaj ujit dhe në arritjen e përmbushjes së objektivave të zhvillimit të qëndrueshëm/Agjendës 2030 të OKB-së për zhvillim të qëndrueshme e cila është miratuara nga vendi ynë në vitin 2018.




(Shënim: Dikur në vitin 1964 dhe pamja në vitin 2023)
Uji dhe Gjinia. Gjinia është një shtytës i cili ka një rol thelbësor në zhvillimin e qëndrueshëm dhe në përmbushjen e agjendës 2030 të OKB-së për zhvillimin e qëndrueshëm. Kombet e Bashkuara theksojnë se integrimi sistematik i konsideratave gjinore në politikat e ujit përmirësojnë cilësinë e shërbimit, optimizojnë investimet dhe forcojnë qëndrueshmërinë e komunitetit ndaj ndryshimeve klimatike dhe krizave të ujit.
Praktika ka treguar se meshkujt (djem e burra) më tepër janë të fokusuar në gjetjen e ujit, sigurimin e infrastrukturës shërbyese dhe më pak të lidhur me përdorimin e ujit në krahasim me femrat (vajza e gra). Femrat praktikisht kanë një lidhje më të ngushtë me ujin, sepse ato e përdorin ujin për shumë destinime (ujë të pijshëm, ujë për gatim-zierje, larje, higjienë, ujitje, etj.). Prandaj, kujdesi i tyre ndaj ujit ndihmon shumë në ruajtjen e ujit dhe përkrah arritjen e objektivave të zhvillimit të qëndrueshme.
Raportohet se në shumë kultura, femrat janë përgjegjëse për sigurimin e ujit. Ato në shumë raste bëjnë rrugë relativisht të gjata për të siguruar ujë për nevojat familjare, etj., dhe kjo gjë është e mundimshme nga njëra anë rruga vajtje-ardhje që ato duhet bërë dhe, nga ana tjetër, ngarkesa e ujit që duhet bartur deri në shtëpi.
Sipas të dhënave të raportuara nga Kombet e Bashkuara, gratë dhe vajzat së bashku shpenzojnë afërsisht 250 milionë orë çdo ditë duke mbledhur ujë në vendet me shërbime të pamjaftueshme të furnizimit me ujë, më shumë se trefishi i kohës së harxhuar nga burrat dhe djemtë. Barra/ngarkesa/ që gratë dhe vajzat bartin për t’i siguruar ujë familjes në shumë raste manifestohet me probleme shëndetësore dhe kufizime të tjera. Mungesa e ujit në ambientet e brendshme shtëpiake apo në distanca të afërta manifestohet me shumë probleme si: pamjaftueshmëri në të ushqyer, përgatitje të ushqimeve, larje, higjienë, etj., si dhe kufizime të tjera emancipuese për vajzat dhe gratë.
Në përgjithësi, mungesa e ujit do të thotë pasiguri, rrezik dhe joqëndrueshmëri sociale dhe ekonomike. Duke qenë se gjinia vajzat dhe gratë kanë kërkesa më specifike higjienike, kërkohet të kenë hapësira të ndara sipas gjinisë, në mënyrë që ato mos të ndihen apo të jenë të cenuara.
Uji me bollëk dhe qasja në produkte sanitare higjienike është e domosdoshme sidomos për gratë dhe vajzat, sepse higjiena ka të bëjë me sigurinë personale. Fatmirësisht në vendin tonë qasja në ujë të pijshëm dhe ujë sanitar është relativisht e mirë dhe konsiderohet me bollëk, në krahasim me të dhënat e raportuar në raportet të OKB-së, etj., ku theksohet se në shumë vende të botës, vajzat dhe gratë bëjnë rrugë në distanca relativisht të gjata për ta siguruar ujin për nevojat e tyre familjare dhe shpeshherë gratë janë përgjegjëse për këtë punë, gjë e cila rëndon dhe kufizon deri në një shkallë emancipimin e femrës në ato vende apo rajone.
Qasja në ujë është një e drejtë bazike e njeriut, ndërsa menaxhimi i ujërave bazohet në tre parime themelore: barazi (qëndrueshmëri sociale), efikasitet (qëndrueshmëri ekonomike) dhe qëndrueshmëri mjedisore. Pra, qasja në ujë të pijshëm cilësor dhe të mjaftueshëm, si dhe grumbullimi dhe trajtimi i ujërave të ndotura përbëjnë një të drejtë themelore që ndërlidhet me të drejtën për dinjitet, shëndet dhe barazi. Standardi jetësor varet shumë nga sasia dhe cilësia e ujit që e kemi në dispozicion, e në veçanti për femrat, sepse ato kanë kërkesa më specifike në lidhje me përdorimin e ujit. Qasja në ujë dhe kanalizim është edhe një tregues (indikator) i cili mat shkallën e zhvillimit të një vendi, rajoni apo më gjerë (Lista Kombëtare e Treguesve Mjedisorë, https://www.ammk-rks.net/al/sistemi-informativ-mjedisor).
Qasja e duhur e vajzave dhe grave në ujë luan rol kyç në formësimin e të ardhmes së ujit dhe shëndetit, jo vetëm nga këndvështrimi i ruajtjes së ujit por edhe në rritjen e sigurisë së përgjithshme publike. Në këtë aspekt, si lokalisht po ashtu edhe globalisht, ka nevojë për një qasje më ndryshe e cila do të bazohej në të drejtën për gjithëpërfshirje ku zëri i vajzave dhe grave, shoqatave, etj., që ato përfaqësojnë, do të konsiderohej nga vendimmarrjet drejt zgjidhjes së krizës së ujit. Sipas UN Eenvironment Programme-DHI Centre on Water and Environment, rezulton se në vitin 2023, rreth 15 % e vendeve ende nuk kishin mekanizma për të siguruar pjesëmarrje efektive të grave, barazi në vendimmarrje dhe role teknike në menaxhimin e burimeve ujore. Prandaj, qasja e barabartë në ujë, investimi në emancipim, ndërgjegjësim, përfshirja e vajzave dhe grave në gjitha nivelet e planifikimit dhe vendimmarrjes pa dyshim që rrit sigurinë për të ardhmen e ujit, standardit jetësor, barazinë gjinore dhe, si përfundim, nga kjo gjithëpërfshirje kemi përfitime të gjithë.


(Shënim: Furnizimi me ujë të pijshëm, pamja në vitin 2023 dhe 2021, aktualisht vazhdon në disa fshatra e zona në vendin tonë)
Qasja në informata dhe pjesëmarrja. Aktualisht mbetet sfidë qasja në informata, pjesëmarrja dhe pabarazia në lidhje me planifikimin, menaxhimin, shfrytëzimin e ujit dhe mjedisit në përgjithësi. Edhe pse vajzat dhe gratë, kanë rolin qendror në menaxhimin e përditshëm të ujit në familjet tona, ato ende mbeten të papërfaqësuara mjaftueshëm në institucionet politikëbërëse, planifikuese, miradministruese dhe menaxhuese të infrastrukturës së shërbimeve me ujë dhe të burimeve ujore.
Një situatë e tillë e mungesës së informatës dhe përfshirjes joadekuate të gruas në planifikim dhe vendimmarrje, etj., ndikon drejtpërdrejt në qëndrueshmërinë e politikave, dokumenteve strategjike, planeve të veprimit dhe infrastrukturës për ofrimin e shërbimeve me ujë dhe grumbullimin e ujërave të ndotura.
Megjithatë, në kuadrin ligjor i cili rregullon dhe mbulon çështjet që kanë të bëjnë me fushën e mjedisit janë përcaktuar dispozita ligjore (nene, paragrafe e nënparagrafe), të cilat kanë rregulluar komponentët si: qasja në informata, pjesëmarrja e publikut në vendimmarrje, etj. Kështu, psh. Ligji Për Ujërat e Kosovës, në nenin 3, “Qasja në informata”, ka rregulluar çështjet që kanë të bëjnë me: qasjen në informata që lidhen me ujërat, pjesëmarrjen e publikut në procesin e vendimmarrjes që ka të bëjë me menaxhimin e ujërave, etj. Në paragrafin 1 të nenit 33 ka përcaktuar pjesëmarrjen e opinionit në hartimin e planit për menaxhimin e pellgjeve lumore, si dhe në paragrafet e Nenit 84, ka normuar diskutimin publik para finalizimit të dokumenteve strategjike dhe planeve të menaxhimit për ujëra.
Pra, nga pikëpamja e rregullimit juridik ka një progres në këtë drejtim, por sfidues duke të jetë përfaqësimi më i madh i gjinisë femërore në pozita të politikëbërjes, planifikimit dhe vendimmarrëse në sektorin e ujërave. Pra, vetë tema “Uji dhe Gjinia”, e cila është përcaktuar për të shënuar Ditën Botërore të Ujit për vitin 2026, si dhe dispozitat ligjore në ligjet e fushës së mjedisit, konkretisht të ligjit të ujërave, tregon për rolin dhe rëndësinë që kanë vajzat dhe gratë në qëndrueshmërinë e burimeve ujore dhe në përballjen me krizën ujit.
Përfundimisht, “Uji dhe Gjinia” janë dy nga shtytësit kryesorë për një zhvillim të qëndrueshëm për të ardhmen. Pabarazia gjinore (meshkuj e femra) në sektorin e ujit në proces e sipër do të ketë efekte negative drejt arritjes së objektivave të zhvillimit të qëndrueshëm / Agjenda 2030/. Përballimi me “Krizën e Ujit“ do të jetë më i vështirë pa pjesëmarrjen dhe gjithëpërfshirjen e grave dhe vajzave në të gjithë mekanizmat institucionalë dhe e shoqërisë civile.
Integrimi i mendimeve, propozimeve dhe zgjidhjeve që vijnë nga zëri i gjinisë femërore është i domosdoshëm të merret në konsideratë, në mënyrë sistematike për avancuar sektorin e ujit. Pjesëmarrja dhe përfshirja e grave në miradministrimin /qeverisjen e ujërave dhe në një komunikim të përhershëm me banorët (komunitetin) pa dyshim do të ndikonte ndjeshëm në kursimin, ruajtjen, mbrojtjen, në siguri dhe në shëndetin e përgjithshëm publik.
“22 Marsi – Dita Botërore e Ujërave” bën thirrje të gjithë politikëbërjes-institucioneve në të gjitha nivelet dhe shoqërisë civile vendore e ndërkombëtare se objektivat për një zhvillim të qëndrueshme të sektorit të ujit do të arrihen atëherë kur ka barazi gjinore, pjesëmarrje të barabartë dhe kur veprimet tona koordinohen dhe veprojnë së bashku për të bërë ndryshime në sektorin e ujit, në një kohë kur po përballemi me rritje të kërkesës për ujë çdo ditë e më shumë, me “krizë uji”, ndryshime klimatike dhe faktorë të tjerë njerëzorë dhe natyrorë.
Si rekomandime për arritjen e qëllimeve përfundimtare do të ishin: sigurimi i një partneriteti midis gjinive dhe të gjitha palëve të interesit në sektorin e ujit, përfshirja e të gjithëve dhe nxitja e demokracisë në këtë sektor, promovimi dhe sigurimi i barazisë gjinore-sociale nëpërmjet qeverisjes dhe menaxhimit me pjesëmarrje të barabartë, transparente dhe pa rrezikuar qëndrueshmërinë për brezat e ardhshëm dhe ekosistemeve ujore në përgjithësi dhe qasja e planifikimit dhe menaxhimit nga poshtë lartë ose qasja në bazë.
(Autori është ekspert dhe profesor në UBT)
You may like
Lajmet
Gazetaria nuk është shërbim ndaj pushtetit, por përgjegjësi ndaj së vërtetës
Published
4 hours agoon
June 20, 2026By
UBTNews
Nga Musa Sabedini – Në gjithë rrugëtimin tim profesional kam besuar se gazetaria nuk matet me afërsinë ndaj pushtetit, por me guximin për t’i kërkuar llogari atij. Për këtë arsye kam qenë kritik ndaj çdo qeverisjeje, pa dallim emri, partie apo individi. Kam trajtuar tema të ndjeshme e të rrezikshme, kam hulumtuar raste që kanë çuar deri te arrestimi i individëve të fuqishëm të krimit dhe botës së nëndheshme, kam ngritur alarmin për keqpërdorime të parasë publike dhe kam denoncuar veprime që cenonin interesin e qytetarëve. Këtë nuk e kam bërë për lavdi personale, por sepse ky është misioni themelor i gazetarisë: të jetë në anën e së vërtetës, të mbrojë interesin publik dhe t’u japë zë atyre që nuk kanë mundësi të dëgjohen. Gazetaria duhet të mbetet gjithmonë në anën e qytetarit, të së vërtetës dhe të llogaridhënies, e jo në shërbim të liderëve politikë apo interesave të momentit. Vetëm kështu ajo e ruan misionin e saj fisnik dhe rolin e pazëvendësueshëm në një shoqëri demokratike.
Demokracia nuk forcohet nga heshtja e mediave, por nga pyetjet e tyre. Ajo nuk zhvillohet përmes duartrokitjeve për pushtetin, por përmes kontrollit dhe mbikëqyrjes së tij. Një gazetari që nuk e sfidon pushtetin, që nuk e vë atë përballë përgjegjësisë dhe që nuk kërkon transparencë, pushon së qeni gazetari në kuptimin e saj më fisnik. Kritika profesionale nuk është armiqësi ndaj institucioneve, ajo është një mekanizëm i domosdoshëm për të korrigjuar gabimet, për të parandaluar abuzimet dhe për të mbrojtur interesin publik.
Ajo që më shqetëson më së shumti nuk janë sulmet që vijnë nga pushteti. Historia e gazetarisë ka treguar se pushteti shpesh e sheh median kritike si pengesë. Më e dhimbshme është kur vetë gazetarët harrojnë misionin e tyre dhe zgjedhin të bëhen mbrojtës të qeverive, zëdhënës të liderëve apo sulmues të kolegëve që ushtrojnë profesionin me integritet. Kur gazetari e vendos besnikërinë ndaj politikanit mbi besnikërinë ndaj së vërtetës, ai humbet identitetin profesional dhe e zbeh rolin e medias në shoqëri.
Në këtë kontekst, më të ekspozuarit ndaj presioneve, sulmevedhe përpjekjeve për diskreditim mbeten gazetarët hulumtues, ataprofesionistë që çdo ditë merren me zbardhjen e aferave, keqpërdorimeve dhe shkeljeve të mundshme në institucionetpublike, qoftë në nivelin qendror apo atë lokal. Pikërisht për këtëarsye, ekzistenca e një gazetarie hulumtuese të pavarur dhe tëguximshme është një vlerë e çmuar për çdo shoqëridemokratike.
Është inkurajuese që edhe sot ka gazetarë që vazhdojnë ta ushtrojnë profesionin me integritet, duke i shërbyer interesitpublik dhe të drejtës së qytetarëve për t’u informuar. Megjithatë, shqetësues mbetet fenomeni kur sulmet ndaj tyre nuk vijnëvetëm nga qendrat e pushtetit, por edhe nga individë brenda vetëkomunitetit mediatik, të cilët, për shkak të afërsisë me politikënapo interesat e caktuara, zgjedhin të sulmojnë kolegët e tyre nëvend se të mbrojnë parimet e profesionit.
Një qasje e tillë nuk e dëmton gazetarinë hulumtuese, sepse e vërteta dhe faktet mbeten gjithmonë më të forta se propaganda, por cenon rëndë kredibilitetin etik të profesionit dhe misionin qëmedia duhet të ketë në një shoqëri demokratike. Gazetaria nukfiton asgjë kur gazetarët shndërrohen në mbrojtës të pushtetit,përkundrazi, ajo forcohet kur mbetet e pavarur, kritike dhe nëshërbim të qytetarëve.
Gazetaria hulumtuese nuk është profesion për ata që kërkojnë rehati, privilegje apo afërsi me qendrat e pushtetit. Është profesion për ata që janë të gatshëm të përballen me presion, kritika dhe pengesa në emër të interesit publik. Një gazetar nuk duhet të matet me numrin e fotografive me politikanë apo me qasjen në zyrat e pushtetit, por me ndikimin që ka pasur në zbardhjen e së vërtetës dhe në mbrojtjen e qytetarëve.
Gazetaria hulumtuese është gjithmonë aty e pranishme, e guximshme, e pa kompromis në çdo shtresë të shoqërisë, në çdo hapësirë ku e vërteta kërkon të dalë në dritë. Ajo na mëson kujdesin ndaj parasë publike, ndaj hajnisë së organizuar dhekrimit të maskuar me pushtet. Na paralajmëron për rreziqet që shpesh ia shkaktojmë vetes përmes heshtjes apo mosveprimit.
Ky është një mision që nuk fal lehtë dhe nuk përkëdhel askënd, pavarësisht pozitës, autoritetit apo pasurisë që dikush mund të ketë. Gazetaria hulumtuese nuk njeh frikë nga pushteti, sepse burimin e saj e ka te liria, përgjegjësia dhe ndërgjegjja qytetare.
Si një nga gazetarët e rrallë, që e ka përjetuar në lëkurë të bërit gazetari hulumtuese, duke trajtuar tema hulumtuese nga më të ndryshmet, kam arritur të kuptojë se profesionalizmi, guximi, vendosmëria, beteja mbi të vërtetën, lufta për ta ndaluar dhe ekspozuar të keqën, këmbëngulësia, sinqeriteti, integriteti i fort dhe morali e motivi ndikues, janë shtyllat kyçe që një gazetar profesionist dhe hulumtues, të arrijë të mbijetojë mbi faktet e ofruara, edhe atëherë kur të tjerët ju pengojnë, me të gjithaformat e mjetet.
Gazetaria hulumtuese është një rrugë e vështirë, por e denjë, një ecje mbi tehun e së vërtetës, ku vetëm të guximshmit mbeten në këmbë.
Gazetari hulumtues nuk duhet të ikë nga asnjë përgjegjësi publike. Ai duhet të jetë i gatshëm të ekspozojë çdo formë të padrejtësisë dhe abuzimit, duke u bërë zëri i ndërgjegjes qytetare dhe mbrojtësi i interesit të përbashkët.
Një pushtet, qoftë lokal apo qendror, mund të mbetet transparent dhe llogaridhënës vetëm nëse aty ekzistojnë gazetarë profesionistë, që nuk heshtin përballë akuzave për korrupsion, nepotizëm, keqpërdorim apo menaxhim të dobët financiar.
Prandaj, apeli im për ata “kolegë” që zgjedhin ta nënshtrojnë profesionin ndaj interesave të klaneve politike apo liderëve partiakë është i drejtpërdrejtë dhe i sinqertë, mos e humbni misionin e gazetarit për shkak të afërsisë me pushtetin.
Mos e zëvendësoni etikën profesionale me konformizmin, integritetin me oportunizmin dhe gazetarinë me servilizmin. Gazetaria nuk është krijuar për të mbrojtur qeveritë, por për t’i mbikëqyrur ato, për t’u kërkuar llogari dhe për të mbrojtur interesin publik.
Do të ishte e dhimbshme të pranohej se një pjesë e gazetarëve kanë hequr dorë nga pavarësia profesionale për t’u shndërruar në mbrojtës të pushtetit. Në raste të tilla, gazetari nuk vepron më si kontrollues i institucioneve, por si zgjatim i tyre.
Kur media humb autonominë kritike dhe bëhet pjesë e narrativëspolitike, ajo humb funksionin e saj demokratik dhe rrëshqet drejt një forme komunikimi të kontrolluar, ku lojaliteti ndaj pushtetit vendoset mbi të vërtetën.
Historia e gazetarisë na mëson se vlera e një gazetari nuk matet me afërsinë që ka me qendrat e vendimmarrjes, por me gatishmërinë për t’i sfiduar ato kur cenohet interesi publik. Një gazetar pa identitet profesional, pa guxim kritik dhe pa dinjitet intelektual, rrezikon të shndërrohet në një instrument propagande, duke e zbehur jo vetëm reputacionin e vet, por edhe besueshmërinë e profesionit në tërësi.
Për këtë arsye, gazetaria duhet të mbetet gjithmonë në anën e qytetarit, të së vërtetës dhe të llogaridhënies, e jo në shërbim të liderëve politikë apo interesave të momentit. Vetëm kështu ajo e ruan misionin e saj fisnik dhe rolin e pazëvendësueshëm në një shoqëri demokratike.
Vetëm kur media e kryen këtë rol me integritet, guxim dhe pavarësi, ajo e meriton besimin e publikut dhe respektin e historisë. Në fund, gazetari i vërtetë nuk kujtohet për ata që i ka mbrojtur në pushtet, por për të vërtetat që ka pasur kurajën t’i thotë kur të tjerët heshtnin.
Në thelb, gazetari hulumtues e mbron publikun duke kërkuar llogaridhënie, duke nxjerrë në pah të vërtetën dhe duke ndihmuar që çdo qytetar të ndihet i barabartë, i respektuar dhe i sigurt në jetën e tij të përditshme.
Aktualitet
Bota ka nevojë urgjente për një marrëveshje SHBA-Iran tani
Published
4 weeks agoon
May 25, 2026By
UBTNews
Opinion
Pa një marrëveshje mes Uashingtonit dhe Teheranit, pasojat nga mbyllja e Ngushticës së Hormuzit mund të thellojnë krizat globale të energjisë, ushqimit dhe kostos së jetesës.
Teksa negociatat mes Shteteve të Bashkuara dhe Iranit duket se po lëvizin drejt një përparimi të mundshëm, rreziku shkon përtej diplomacisë mes dy kundërshtarëve të kahershëm. Çështja nuk ka të bëjë vetëm me një armëpushim apo marrëveshje bërthamore. Bëhet fjalë për faktin nëse ekonomia botërore mund të shmangë rrëshqitjen më thellë në kriza të zgjeruara të energjisë, ushqimit dhe kostos së jetesës të përqendruara rreth Ngushticës së Hormuzit.
Raportet e fundit sugjerojnë se Uashingtoni dhe Teherani po diskutojnë një marrëveshje që do të rihapte ngushticën si pjesë e një marrëveshjeje më të gjerë. Propozimi thuhet se përfshin një armëpushim 60-ditor, rihapjen e rrugëve detare, lehtësim të disa sanksioneve dhe rifillim të bisedimeve për programin bërthamor të Iranit.
Urgjenca është e dukshme. Rreth një e pesta e naftës botërore dhe një pjesë e konsiderueshme e furnizimeve me gaz natyror të lëngshëm kalojnë zakonisht përmes Ngushticës së Hormuzit. Gjatë javëve të fundit, ndërprerjet në transportin detar, tensionet ushtarake dhe kontrollet rivale detare kanë rritur kostot e transportit, çmimet e energjisë dhe primet e sigurimit.
Nëse nuk arrihet shpejt një marrëveshje e qëndrueshme, pasojat ka të ngjarë të përhapen me shpejtësi në të gjithë ekonominë globale.
Natyrisht, ekonomitë më të pasura do t’i ndjejnë efektet. Rritja e çmimeve të karburantit do të shtojë presionet inflacioniste që tashmë rëndojnë mbi familjet në Evropë dhe Amerikën e Veriut. Qeveritë që përballen me ngadalësim ekonomik dhe shqetësime të vazhdueshme për koston e jetesës do të përballen me presion të ri politik, pasi çmimet e transportit, energjisë elektrike dhe ushqimeve të rriten përsëri.
Shumë ekonomi në zhvillim mbeten thellësisht të varura nga importi i karburanteve, plehrave kimike dhe ushqimit. Prandaj, goditjet energjetike përhapen në të gjithë ekonominë. Kostot e transportit rriten. Prodhimi bujqësor bëhet më i shtrenjtë. Inflacioni i ushqimeve përshpejtohet. Financat publike përkeqësohen ndërsa qeveritë përpiqen të mbrojnë popullsinë nga rritja e çmimeve përmes subvencioneve ose mbështetjes emergjente.
Kjo dinamikë tashmë është e dukshme. Në disa vende të varura nga importi në Afrikë dhe Azinë Jugore, qeveritë po përpiqen të sigurojnë furnizime alternative me karburant ndërsa përballen me presione fiskale në rritje. Sa më gjatë të vazhdojë pasiguria rreth Ngushticës së Hormuzit, aq më e madhe është mundësia që goditjet inflacioniste të thellojnë krizat ekzistuese të borxhit dhe paqëndrueshmërisë sociale.
Në të vërtetë, ekonomia globale mbetet jashtëzakonisht e ndjeshme ndaj pikave të ngushta gjeopolitike. Ngushtica e Hormuzit nuk është thjesht një rrugë ujore rajonale; ajo është një nga arteriet kryesore të kapitalizmit global. Kur ajo militarizohet ose bllokohet pjesërisht, pasojat ndihen në të gjithë botën brenda pak ditësh.
Çmimet e ushqimeve janë veçanërisht të ndjeshme ndaj këtyre ndërprerjeve sepse tregjet e energjisë dhe sistemet ushqimore janë të lidhura ngushtë. Prodhimi i plehrave kimike varet shumë nga gazi natyror. Kostot e transportit dhe ftohjes varen nga çmimet e naftës. Kur tregjet e energjisë destabilizohen, faturat e ushqimeve rriten pothuajse kudo.
Kjo është arsyeja pse negociatat aktuale kanë kaq shumë rëndësi.
Çështja nuk është vetëm nëse SHBA-ja dhe Irani mund të shmangin përshkallëzimin e mëtejshëm ushtarak. Bëhet fjalë gjithashtu nëse ekonomia globale, tashmë e rënduar nga borxhet, goditjet klimatike dhe fragmentimi gjeopolitik, mund të përballojë një tjetër ndërprerje të zgjatur energjetike.
Vitet e fundit kanë treguar se sa shpejt këto goditje shndërrohen në kriza politike. Inflacioni i ushqimeve luajti rol të madh në trazirat para pranverës arabe më shumë se një dekadë më parë. Kohët e fundit, rritja e kostos së jetesës ka nxitur paqëndrueshmëri politike nga Amerika Latine deri në Evropë. Qeveritë në mbarë botën tashmë po përballen me mosbesim të madh, paga të stagnuara dhe pabarazi në rritje. Një tjetër rritje e vazhdueshme e çmimeve të energjisë dhe ushqimeve mund t’i përkeqësojë ndjeshëm këto presione.
Ironikisht, edhe një herë, shumë prej vendeve që ka të ngjarë të vuajnë më së shumti kanë pak ndikim mbi vetë konfliktin.
Popullsitë që tani përballen me rreziqet më të mëdha ekonomike janë shpesh ato më pak përgjegjëse për përplasjen gjeopolitike, megjithatë ato janë më të ekspozuara ndaj rritjes së kostove të importeve, përkeqësimit të urisë dhe tkurrjes së hapësirës fiskale. Ekonomia globale vazhdimisht i transferon kostot e konflikteve të fuqive të mëdha tek shoqëritë më të varfra përmes tregjeve të mallrave dhe strukturave të borxhit.
Prandaj, rihapja e Ngushticës së Hormuzit nuk është thjesht çështje stabiliteti strategjik për Uashingtonin apo Teheranin. Është gjithashtu një domosdoshmëri ekonomike globale.
Kjo nuk do të thotë se negociatat do të jenë të lehta. Mospajtime të thella mbeten për sanksionet, pasurimin e uraniumit, marrëveshjet rajonale të sigurisë dhe të ardhmen e kontrollit të transportit në Gjirin Persik. Raportet tregojnë gjithashtu tensione të vazhdueshme mbi atë se kush do të kontrollojë përfundimisht tranzitin përmes Ngushticës së Hormuzit dhe në çfarë kushtesh.
Gjithashtu nuk ka asnjë garanci se një armëpushim do të zgjasë. Raundet e mëparshme të negociatave kanë dështuar vazhdimisht mes përshkallëzimeve të reja ushtarake dhe mosbesimit të ndërsjellë.
Megjithatë, alternativa po bëhet gjithnjë e më e rrezikshme.
Një ndërprerje e zgjatur në Ngushticën e Hormuzit nuk do të mbetej gjatë një krizë rajonale. Ajo do të thellonte inflacionin, do të përkeqësonte pasigurinë ushqimore, do të rëndonte sistemet humanitare dhe do të rriste gjasat për paqëndrueshmëri më të gjerë politike në ekonomitë e cenueshme që tashmë janë nën presion të madh.
Në këtë kuptim, negociatat që po zhvillohen tani kanë të bëjnë me shumë më tepër sesa diplomacinë mes SHBA-së dhe Iranit. Ato kanë të bëjnë me faktin nëse bota mund të shmangë një tjetër krizë globale të shkaktuar nga pasiguria energjetike, fragmentimi gjeopolitik dhe pabarazia në rritje.
Ngushtica e Hormuzit nuk mund të mbetet e mbyllur – ekonomikisht apo politikisht – pa pasoja për të gjithë.
Pikëpamjet e shprehura në këtë artikull janë të autorit Ilan Kapoor dhe nuk pasqyrojnë domosdoshmërisht qëndrimin editorial të Al Jaze
Opinione
Kriza e etikës publike dhe kredibiliteti i fjalës pa përgjegjësi
Published
1 month agoon
May 21, 2026By
UBTNews
Opinion: Musa Sabedini
Kjo tokë po mban gjithçka, edhe zhurmën e njerëzve që flasin shumë, por mbajnë pak përgjegjësi për fjalën që hedhin në opinion. Po jetojmë në një kohë kur komunikimi publik po humb gjithnjë e më shumë etikën, seriozitetin dhe kredibilitetin moral. Në hapësirat politike, mediatike e shoqërore po shtohen zërat që akuzojnë pa prova, ofendojnë pa ndjenjë përgjegjësie dhe gjykojnë pa asnjë standard profesional apo njerëzor. Fjala është liruar nga pesha e ndërgjegjes, ndërsa shpifja dhe linçimi publik po shndërrohen në mjete të zakonshme të komunikimit.
Në vend të argumentit po triumfon agresiviteti verbal, në vend të mendimit kritik po instalohet urrejtja, ndërsa në vend të kulturës së debatit po kultivohet një klimë e rrezikshme përçarjeje dhe degradimi moral.
Më shqetësuese është fakti se shumë prej atyre që flasin më së shumti publikisht, rrallëherë marrin përgjegjësi për pasojat e fjalës së tyre. Dhe kur fjala humb etikën, humb edhe besueshmëria e atij që e përdor, ndërsa shoqëria nis ngadalë të humbë shpirtin, dinjitetin dhe kulturën e saj qytetare.
Në një kohë kur shoqëria ka nevojë për urtësi, mirëkuptim dhe komunikim të qytetëruar, po përballemi çdo ditë me një valë të ashpër urrejtjeje, shpifjesh dhe fjalori degradues që po e helmon jetën publike dhe marrëdhëniet njerëzore.
Është e dhimbshme të shohësh se si komunikimi ynë po humb njerëzoren. Në vend të argumentit po triumfon britma, në vend të mendimit po sundon paragjykimi, ndërsa në vend të debatit po kultivohet urrejtja patologjike. E kjo nuk ka qenë kurrë virtyt i shqiptarit. Populli ynë është njohur për burrërinë e fjalës, për mençurinë në kuvend dhe për respektin ndaj tjetrit, edhe kur mendimet kanë qenë të ndryshme.
Sot, fatkeqësisht, po krijohet një klimë ku shpesh ofendimi konsiderohet forcë, shpifja quhet guxim, ndërsa poshtërimi i tjetrit trajtohet si fitore publike. Por asnjë shoqëri nuk ndërtohet mbi urrejtje. Asnjë shtet nuk forcohet duke shkatërruar dinjitetin e njerëzve të vet. Dhe asnjë komb nuk ecën përpara duke ushqyer përçarje të pafundme.
Prandaj, më shumë se kurrë, kemi nevojë të rikthejmë kulturën e komunikimit. Të flasim me qetësi. Të shkruajmë me përgjegjësi. Të debatojmë me argumente e jo me mllef. Të kundërshtojmë pa fyer dhe të kritikojmë pa e humbur njerëzoren. Fjala ka peshë. Fjala ndërton, por edhe rrënon. Dhe kur fjala humb etikën, shoqëria fillon të humbë karakterin e saj.
Ky vend ka kaluar sfida të mëdha historike për të mbijetuar. Nuk duhet ta dëmtojmë vetveten me gjuhë urrejtjeje dhe me klimë toksike që po i largon njerëzit nga besimi, respekti dhe solidariteti. Na duhet më shumë sinqeritet, më shumë kulturë dhe më shumë vetëdije qytetare. Sepse gjithçka ka një kufi edhe heshtja ndaj degradimit moral të shoqërisë.
Sot më shumë se kurrë, bëhet e domosdoshme rikthimi i etikës së komunikimit publik dhe kulturës së debatit në jetën tonë shoqërore, politike, intelektuale dhe mediatike. Fjala e thënë apo e shkruar nuk është vetëm mjet shprehjeje, por edhe akt përgjegjësie qytetare, morale dhe profesionale. Në veçanti, elitat politike, intelektuale dhe gazetareske kanë detyrim publik që komunikimin ta ndërtojnë mbi argumentin, maturinë dhe respektin ndaj tjetrit, e jo mbi gjuhën e urrejtjes, linçimit apo degradimit personal.
Debati demokratik nuk matet me ashpërsinë e fjalorit, por me fuqinë e argumentit dhe integritetin etik të atij që flet. Kur komunikimi humb etikën, humbet edhe besimi publik, zbehet kultura demokratike dhe dëmtohet vetë struktura morale e shoqërisë. Prandaj, nevojitet një kthim i vetëdijshëm drejt gjuhës së arsyes, dialogut dhe dinjitetit njerëzor, sepse vetëm përmes komunikimit të përgjegjshëm mund të ndërtohet një shoqëri më e shëndetshme, më e qytetëruar dhe më humane.
Zoti e ruajtë këtë popull nga humbja e vlerave njerëzore, familjare dhe morale. Dhe Zoti na dhëntë mençuri që ta ndërtojmë komunikimin mbi respektin, dijen dhe të vërtetën, jo mbi urrejtjen dhe shkatërrimin.
Autori është ligjërues në Fakultetin e Media dhe Komunikimit në UBT
Opinione
Selimi: Gazetaria e pavarur përballet me sfida të mëdha
Published
2 months agoon
May 3, 2026By
UBTNews
Aktualisht, mediat gjenden në një udhëkryq dy kahësh: nga njëra anë, për shkak të internetit dhe teknologjisë, janë më të lira se kurrë, e që u japin zë individëve dhe mediave alternative; nga ana tjetër, ato janë edhe më të ekspozuara ndaj kontrollit politik, ekonomik dhe algoritmik.
Shkruan: Dr. Ferid Selimi
Në shumë vende, presioni mbi gazetarët dhe ndërhyrjet në politikat editoriale, janë në rritje, ndërsa platformat digjitale ndikojnë fort në atë, që shihet dhe shpërndahet.
Duke konsideruar Lirinë e shtypit si një nga shtyllat kryesore të një shoqërie demokratike, dilema, nëse ajo duhet të ketë kufij mbetet e debatueshme. Në parim, liria e shprehjes dhe e informimit duhet të jetë sa më e gjerë, por kufijtë bëhen të nevojshëm kur cenohen të drejtat e të tjerëve, si privatësia, siguria kombëtare apo nxitja e urrejtjes dhe e dhunës. Pra, nuk bëhet fjalë për censurë arbitrare, por për balancim të përgjegjshëm në mes të lirisë dhe përgjegjësisë publike.
Aktualisht, mediat gjenden në një udhëkryq dy kahësh: nga njëra anë, për shkak të internetit dhe teknologjisë, janë më të lira se kurrë, e që u japin zë individëve dhe mediave alternative; nga ana tjetër, ato janë edhe më të ekspozuara ndaj kontrollit politik, ekonomik dhe algoritmik.
Dezinformimi është shndërruar në një nga kërcënimet më serioze ndaj lirisë së shtypit, sepse minon besimin e publikut tek informacioni i saktë.
Kur lajmet e rreme përhapen më shpejt se faktet, publiku bëhet më skeptik ndaj mediave në përgjithësi, duke i vendosur edhe mediat profesionale në një pozitë të vështirë. Dhe, kështu, vetvetiu krijohet një mjedis ku e vërteta relativizohet dhe manipulimi bëhet më i lehtë.
Konsumi i informacionit të shpejtë, mungesa e verifikimit të burimeve dhe përhapja e lajmeve pa kontroll, kontribuojnë në dobësimin e standardeve mediatike.
Për më tepër, presioni i opinionit publik në rrjetet sociale shpesh çon në autocensurë të gazetarëve, të cilët shmangin tema të ndjeshme për të mos u përballur me reagime të ashpra.
Gazetaria e pavarur përballet me sfida të mëdha ekonomike, pasi modeli tradicional i financimit është dobësuar nga konkurrenca e platformave digjitale.
Megjithatë, forma të reja si abonimet, donacionet dhe gazetaria jofitimprurëse ofrojnë shpresë për ruajtjen e pavarësisë editoriale.
Sa i përket rregullimit të rrjeteve sociale, debati është kompleks. Nga njëra anë, këto platforma kanë ndikim të madh në shpërndarjen e informacionit dhe për këtë arsye duhet të mbajnë një nivel përgjegjësie të ngjashëm me mediat tradicionale. Nga ana tjetër, rregullimi i tepërt mund të rrezikojë lirinë e shprehjes dhe të krijojë forma të reja kontrolli.
Sfida qëndron në gjetjen e një ekuilibri, që mbron publikun pa kufizuar zërat e lirë.

(Paraqitur gjatë shënimit të Ditës Botërore të Lirisë së Shtypit, në UBT)
Gazetaria nuk është shërbim ndaj pushtetit, por përgjegjësi ndaj së vërtetës
Vazhdon rënia e çmimeve të derivateve, nafta arrin në 1.40 euro për litë
Estetikë dhe Kozmetologji në UBT – programi që po zgjon interes të madh te të rinjtë
Ditari: Lajmet kryesore që shënuan datën 20 qershor 1993-1998?
Mbi 100 gramë kokainë dhe marihuanë kapen në Vërmicë
Moska e hapur për dialog me BE-në, por refuzon ultimatumat
Mbyten dy vajza të mitura në Tale
Dyshime për cilësinë: Bllokohen mbi 1 mijë e 400 infuzione në Spitalin e Mitrovicës
Meksika siguron kualifikimin dhe bën histori në Botëror
Të kërkuara
-
Lajmet nga UBT2 weeks agoStudentët e vitit të tretë në UBT prezantojnë ekspozitën përfundimtare “The Graduets”
-
Lajmet1 week agoProfesorët e UBT-së publikojnë studim mbi përdorimin e antibiotikëve gjatë pandemisë në revistën prestigjioze “Pharmacoepidemiology”
-
Lajmet2 weeks agoMira Murati rikthehet në publik pas 18 muajsh dhe paralajmëron mungesë kontrolli në AI
-
Lajmet nga UBT2 months agoProfesori i UBT-së, Prof. Dr. Edon Maliqi, emërohet anëtar i Komisionit për Licencim të Gjeodetëve dhe dhënien e lejeve për Kompani Gjeodezike
