Opinion nga Al Jazeera

Internetit satelitor mund të mbyllë ndarjen digjitale, por Jugu Global nuk duhet të shkëmbejë qasjen me varësinë nga korporatat e huaja.

Amazon njoftoi së fundmi se shërbimi i saj i internetit satelitor, Leo, pritet të hyjë në Afrikën e Jugut në vitin 2027 përmes Herotel-it, ofruesit më të madh të internetit fiks në këtë shtet. Partneriteti — marrëveshja e parë e këtij lloji për shërbimin Leo në Afrikë — do të lidhë shtëpitë dhe bizneset që ndodhen jashtë rrezes së rrjeteve me fibër optike dhe atyre fiks pa tel. Herotel u shërben më shumë se 350,000 klientëve në mbi 550 qytete, duke i dhënë Amazon-it një rrugë depërtimi në zonat bujqësore dhe komunitetet rurale ku distanca, terreni dhe popullsia e rrallë i bëjnë rrjetet konvencionale mjaft të kushtueshme.

Amazon po hyn në një treg që tashmë po transformohet nga interneti satelitor. Starlink, shërbimi i internetit satelitor i udhëhequr nga SpaceX e Elon Musk-ut, u shërbente 10.3 milionë abonentëve në 164 vende dhe tregje përmes rreth 9,000 satelitëve deri në mars, gjë që reflekton expansionin e tij të shpejtë në të gjithë Afrikën, Amerikën Latine dhe Azinë.

Histori të rekomanduara

Shërbimet satelitore mund të sjellin mbulim në rajonet e nënshërbyera, por mbetet e pasigurt nëse amvisëritë më të varfra do të mund t’i përballojnë ato financiarisht. Megjithatë, promesa për lidhje universale mbart një rrezik më të thellë: Komunitetet që kyçen në internet përmes këtyre shërbimeve mund të bëhen të varura nga korporatat e huaja që kontrollojnë infrastrukturën mbi të cilën mbështeten gjithnjë e më shumë ekonomitë dhe jeta e tyre publike.

Qasja në internet përcakton se kush mund të studiojë, të punojë, të tregtojë, të kryejë shërbime bankare, të komunikojë, të marrë shërbime publike dhe të marrë pjesë në jetën politike. Pronarët e rrjeteve vendosin se ku do të operojnë, sa do të paguajnë njerëzit dhe kushtet nën të cilat ofrojnë qasje. Në shtator të vitit 2024, Starlink fillimisht sfidoi një urdhër brazilian për të bllokuar platformën X — një tjetër kompani e kontrolluar nga Musk — përpara se të ndryshonte qëndrim. Ky episod tregoi se si rrjetet e domosdoshme u japin fermave private një ndikim të jashtëzakonshëm mbi qeveritë.

Amazon dhe SpaceX janë të integruara thellë në infrastrukturën e sigurisë kombëtare të Shteteve të Bashkuara. SpaceX mori një kontratë lëshimi për sigurinë kombëtare në vitin 2025 që mbulon rreth 28 misione me një vlerë të parashikuar prej 5.9 miliardë dollarësh që do të ndahen mes viteve fiskale 2025 dhe 2029, ndërsa Amazon Web Services (AWS) ofron shërbime cloud të klasifikuara për agjencitë amerikane të mbrojtjes dhe inteligjencës. Për pasojë, infrastruktura e tyre është e ndërthurur që tani me pushtetin shtetëror amerikan. Besimi i rrjeteve thelbësore te këto kompani në vendet më të varfra do të shtrijë fuqinë strategjike amerikane në ekonomitë, institucionet dhe jetën e tyre të përditshme.

Nga 2.2 miliardë njerëz që janë pa internet, 96 për qind jetojnë në vende me të ardhura të ulëta dhe të mesme. Në të gjithë Afrikën, vetëm 36 për qind përdorin internetin, shifër kjo që bie në 21 për qind në komunitetet rurale. Interneti me broadband fiks, aty ku është i disponueshëm, kushton më shumë se një të katërtën e të ardhurave mesatare mujore në një vend me të ardhura të ulëta.

Rrjetet satelitore arrijnë në vende të lëna pas dore nga operatorët e fibrës optike dhe ata celularë, por nuk mund ta kapërcejnë vetvetiu koston e të dhënave, pajisjeve dhe energjisë elektrike. Në Nigeri, Starlink e ngriti tarifën e tij mujore për banim me 50 për qind në prill të vitit 2025, nga 38,000 në 57,000 naira ($28 deri në $42), pasi një përpjekje e mëparshme për ta dyfishuar atë u përball me rezistencë rregullatore.

Një korporatë që përcakton këto kushte ushtron pushtet politik pa përgjegjësi demokratike. Ky kombinim i infrastrukturës së huaj dhe autoritetit të papërgjegjshëm ka një precedent kolonial në Afrikë.

Nga viti 1890 deri në vitin 1898, një kompani belge ndërtoi hekurudhën Matadi-Leopoldville për të transportuar gomë dhe fildish nga Shteti i Pavarur i Kongos i Mbretit Leopold II drejt Evropës. Komunitetet kongoleze u detyruan të mblidhnin burimet që ajo transportonte, ndërsa regjimi kolonial kontrollonte rrugën dhe mblidhte fitimet.

Më vonë, Facebook-u e riprodhoi atë logjikë në rrugë digjitale.

Më 10 shkurt 2015, Facebook dhe Reliance Communications lansuan Internet.org në gjashtë shtete indiane, përpara se ta riemëronin shërbimin si Free Basics më vonë atë vit. Uebfaqet e përzgjedhura të lajmeve, shëndetësisë, arsimit dhe punësimit nuk kishin tarifa të dhënash, ndërsa interneti i gjerë kushtonte para. Për miliona indianë më të varfër që kyçeshin në internet për herë të parë, Facebook-u rrezikonte të bëhej vetë interneti, ndërsa bizneset vendase dhe mediat jashtë portalit të tij garonin kundër shërbimeve pa pagesë.

Kjo perspektivë nxiti një fushatë mbarëkombëtare për neutralitetin e rrjetit. Rregullatorët indianë e urdhëruan Reliance-in të pezullonte Free Basics në dhjetor të vitit 2015, dhe më pas ndaluan caktimin e çmimeve të të dhënave mbi bazë përmbajtjeje në shkurt të vitit 2016. Ky vendim e pengoi Facebook-un ta kthente varfërinë në pushtet për të vendosur se çfarë mund të lexonin, mësonin, shikonin dhe blinin njerëzit në internet.

Vendimi i Indisë bëri pak për të ngadalësuar Free Basics diku tjetër. Deri në korrik të vitit 2019, raportohej se ai ishte i disponueshëm në 30 vende afrikane, përfshirë Ganën, Kenian dhe Nigerinë. Në Ganë, rreth 70 për qind e shërbimeve të tij bazoheshin jashtë Afrikës, ndërsa uebfaqet kryesore lokale të lajmeve mungonin. Në Kenia, përdoruesit nuk mund të qaseshin në eCitizen ose Huduma Kenya, portale për marrjen e dokumenteve të identifikimit, certifikatave të lindjes dhe regjistrimeve të bizneseve. Interneti falas i Facebook-ut mbeti qartazi i huaj dhe i paplotë.

Free Basics i dha Facebook-ut kontrollin mbi një portë të vetme hyrëse në internet. Por ndikimi i korporatave mbi lidhjen po shtrihet gjithnjë e më shumë përtej shërbimeve, drejt infrastrukturës që i bart ato. Meta udhëhoqi konsorciumin që ndërtoi 2Africa, sistemi kryesor i të cilit arrin në 33 vende në Afrikë, Evropë dhe Azi. Zgjerimi i tij i planifikuar, Pearls, do ta çonte të gjithë sistemin në rreth 45,000 km (28,000 milje). Kablloja Equiano e financuar nga Google lidh Evropën me Togon, Nigerinë, Namibinë dhe Afrikën e Jugut.

Amazon planifikon ta lidhë shërbimin Leo drejtpërdrejt me AWS, duke u mundësuar qeverive dhe bizneseve të kalojnë informacionin në shërbimet e tij të ruajtjes, analitikës dhe inteligjencës artificiale. Në prill, ajo ra dakord të blinte Globalstar, një kompani amerikane e komunikimeve satelitore — marrëveshje kjo që do t’i jepte asaj satelitë, të drejta spektri dhe infrastrukturë për shërbime direkt në pajisje.

Rreziku nuk varet nga faktit se Amazon-i zotëron gjithçka që bartet përmes Leo-s. Ai lind kur një korporatë e huaj ofron disa shtresa të infrastrukturës digjitale mbi të cilën mbështeten qeveritë dhe bizneset: lidhjen, ruajtjen në cloud, analitikën dhe inteligjencën artificiale. Të dhënat mund të udhëtojnë jashtë vendit, të përpunohen në inteligjencë tregtare dhe të kthehen si shërbime me pagesë. Kur Jugu Global ofron përdoruesit dhe tregjet, ndërsa pronësia, fitimet dhe kontrolli mbeten në Shtetet e Bashkuara, lidhja kthehet në neokolonializëm digjital.

Starlink tregon se sa shpejt mund të grumbullohet një pushtet i tillë. Deri në prill të vitit 2025, tre vjet pas hyrjes në Brazil, Starlink kishte fituar pothuajse katër të pestat e tregut të broadband-it satelitor rezidencial të vendit, me më shumë se 362,000 abonentë individualë.

Megjithatë, Brazili ruan kontrollin publik mbi një pjesë të infrastrukturës së tij satelitore. Sateliti i tij SGDC ka lidhur më shumë se 12,000 pika publike, përfshirë 9,380 shkolla rurale dhe 356 qendra shëndetësore. Kjo tregon se si ofruesit e huaj mund të plotësojnë infrastrukturën publike pa u kthyer në zëvendësues të saj.

Në Afrikën Jugore, Namibia veproi përpara se Starlink të bëhej i pazëvendësueshëm. Rregullatori i saj e refuzoi kërkesën e kompanisë për licencë dhe spektër në mars, sepse filiali i saj në pronësi të plotë të huaj nuk e plotësonte kërkesën prej 51 për qind të pronësisë lokale dhe kriteret e tjera të përputhshmërisë, e më pas rrëzoi edhe kërkesën e kompanisë për rishqyrtim në qershor.

Përtej kufirit, Afrika e Jugut ilustron si rolin, ashtu edhe kufijtë e pjesëmarrjes lokale. Ndërsa Starlink mbetet i palicencuar, Amazon planifikon të hyjë në treg përmes partneritetit të tij me Herotel. Sipas marrëveshjes, Amazon do të ofrojë kapacitetin satelitor, ndërsa kompania nga Afrika e Jugut do të merret me shërbimin ndaj klientit, instalimin dhe operacionet në terren.

Ligji për Komunikimet Elektronike i Afrikës së Jugut kërkon që mbajtësit e licencave individuale të komunikimit të kenë të paktën 30 për qind të pronësisë nga grupet historikisht të disavantazhuara. Në dhjetor, qeveria i udhëzoi Autoritetit të Pavarur të Komunikimeve të Afrikës së Jugut (ICASA) të njohë programet e investimeve me ekuivalencë kapitali si një alternativë ndaj pronësisë direkte. Por ICASA tha në maj se Ligji për Komunikimet Elektronike do të duhej të ndryshohej përpara se programe të tilla të mund të njiheshin plotësisht si një alternativë ndaj kërkesës ligjore të pronësisë.

Herotel do të mbajë shpërndarjen dhe shërbimin në nivel lokal, por Amazon do të ruajë kontrollin mbi satelitët, softuerin dhe strategjinë korporative të shërbimit Leo. Për rrjedhojë, pjesëmarrja lokale u jep afrikanojugorëve një rol në biznes, por jo kontroll mbi rrjetin bazë.

Një kontroll më i madh publik duhet të mbajë garanci demokratike. Në vitin 2025, u regjistruan të paktën 313 ndërprerje të internetit në 52 vende, përfshirë 30 në 15 shtete afrikane, duke ndërprerë qasjen gjatë zgjedhjeve, protestave dhe konflikteve. Asnjë korporatë dhe asnjë qeveri nuk duhet të jetë në gjendje të pezullojë qasjen e ligjshme pa autoritet ligjor transparent, rishqyrtim të pavarur dhe një mjet juridik efektiv. Sovraniteti digjital duhet t’i përkasë popullit, jo partive në pushtet.

Licencat duhet të kërkojnë tarifa sociale, kontribute për shërbimin universal, neutralitet të rrjetit, transferim të detyrueshëm teknologjik dhe rregulla për transferimin e të dhënave ndërkufitare. Ofruesit e shërbimeve thelbësore duhet të garantojnë vazhdimësinë, ndërsa rregullatorët duhet të ndalojnë marrëveshjet ekskluzive që i bëjnë operatorët lokalë të varur brenda rrjeteve të huaja. Shpalosja e pronësisë përfituese duhet të sigurojë që rregullat e kapitalit lokal t’u shërbejnë komuniteteve, e jo ndërmjetësve të lidhur me politikën.

Licencimi mund ta frenojë fuqinë e korporatave, por nuk mund të krijojë pronësi. Meqenëse rrjetet satelitore dhe kompanitë teknologjike operojnë përtej kufijve, rregullimi kombëtar vetëm nuk mjafton. Bashkimi Afrikan duhet të përdorë Paktin e tij Digjital Afrikan dhe Kornizën e Politikave të të Dhënave për të zhvilluar rregulla të përbashkëta të licencimit satelitor me Bashkimin Afrikan të Telekomunikacionit mbi spektro-frekuencat dhe konkurrencën.

Korniza e Amerikës Latine “eLAC2026” dhe Plani Mastër Digjital 2030 i Shoqatës së Kombeve të Azisë Juglindore (ASEAN) mund të mbështesin standarde të krahasueshme. Qeveritë duhet të bashkojnë kërkesën dhe t’i drejtojnë bankat rajonale të zhvillimit për të financuar fibrat optike, shkëmbimet e internetit, qendrat e të dhënave dhe kapacitetet satelitore të përbashkëta nën kontroll publik.

Amazon Leo dhe Starlink mund të ndihmojnë në lidhjen e komuniteteve të braktisura nga qeveritë dhe operatorët konvencionalë, por lidhja duhet të zgjerojë lirinë dhe jo të transferojë pushtetin te korporatat e huaja.

Mendimet e shprehura në këtë artikull janë të autorit dhe nuk reflektojnë domosdoshmerisht qëndrimin redaksional të Al Jazeera-s.

Tafi Mhaka- Kolumnist i Al Jazeera-s

Mhaka, komentues shoqëror dhe politik, ka përfunduar studimet Bachelor Honours në Universitetin e Keiptaunit (University of Cape Town).

Bashkimi Evropian ka thënë se deklaratat për ndryshimin e mundshëm të rrjedhës së lumit Ibër, si dhe veprimet që nuk i shërbejnë normalizimit të marrëdhënieve ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, duhet të shmangen.

“Përparimi në normalizimin e marrëdhënieve ndërmjet Kosovës dhe Serbisë mund të arrihet vetëm përmes dialogut”, tha një zëdhënës i Komisionit Evropian më 11 gusht.

“Deklaratat, përfshirë ato për ndryshime të mundshme të rrjedhës së lumit, dhe veprimet që nuk e mbështesin këtë synim duhet të shmangen”, thuhet në përgjigjen e Komisionit Evropian për Radion Evropa e Lirë.

Presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiq, deklaroi më 9 gusht se autoritetet serbe po shqyrtojnë me ekspertë mundësinë e ndryshimit të rrjedhës së Ibrit, duke e lidhur këtë me rrënimin e shtëpive dhe vilave të serbëve pranë Liqenit të Ujmanit, në veri të Kosovës.

Deklarata e tij nxiti reagime të ashpra nga zyrtarët në Kosovë dhe u pasua edhe nga një përplasje publike ndërmjet zyrtarëve të Shqipërisë dhe Serbisë.

Komisioni Evropian rikujtoi gjithashtu se përparimi në dialogun ndërmjet Beogradit dhe Prishtinës është parakusht që të dyja palët të avancojnë në rrugën e tyre evropiane.

BE-ja komentoi edhe rrënimet e fundit në zonën e Liqenit të Ujmanit, me të cilat presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiq, e kishte lidhur deklaratën e tij për mundësinë e ndryshimit të rrjedhës së Ibrit.

“Sa i përket situatës në liqenin e Gazivodës/Ujmanit, ne tashmë kemi shprehur shqetësimet tona lidhur me rrënimet e fundit”, thuhet në përgjigje.

Sipas Komisionit Evropian, çdo masë zbatuese me pasoja të pakthyeshme duhet të respektojë procesin e rregullt ligjor.

“Personave të prekur duhet t’u jepet mundësi efektive për të kërkuar mbrojtje ligjore dhe, kur është e zbatueshme, mbrojtje të përkohshme gjyqësore para se masa të zbatohet”, thuhet në përgjigje.

Lumi Ibër, rreth 270 kilometra i gjatë, buron në Mal të Zi, kalon nëpër Serbi dhe më pas hyn në Kosovë, ku furnizon liqenin artificial të Ujmanit.

Rreth dy të tretat e këtij liqeni ndodhen në territorin e Kosovës.

Uji nga sistemi i Ujmanit dhe Ibër-Lepencit furnizon shtatë komuna, përdoret për ujitje dhe për ftohjen e termocentraleve në Obiliq, të cilat prodhojnë pjesën më të madhe të energjisë elektrike në Kosovë.

Ekspertët që kanë folur më herët për Radion Evropa e Lirë kanë thënë se devijimi i rrjedhës së Ibrit është teknikisht i mundshëm, por do të ishte jashtëzakonisht i kushtueshëm dhe, nëse do t’i shkaktonte dëme Kosovës, do të binte ndesh me parimet e së drejtës ndërkombëtare për ujërat ndërkufitare.

Serbia është nënshkruese e Konventës së Kombeve të Bashkuara të vitit 1997 për përdorimin e rrjedhave ujore ndërkombëtare për qëllime të tjera përveç lundrimit.

Kjo konventë përcakton, mes të tjerash, parimin e shfrytëzimit të drejtë dhe të arsyeshëm të ujërave ndërkufitare, si dhe detyrimin për të mos u shkaktuar dëme të konsiderueshme shteteve të tjera.

Kosova nuk është palë në këtë konventë, pasi nuk është anëtare e Kombeve të Bashkuara. /REL/

Presidentja në detyrë, Albulena Haxhiu, ka pritur të martën në takim senatoren amerikane Joni Ernst. Gjatë takimit u diskutua për zhvillimet politike në Kosovë, çështjet e sigurisë dhe rëndësinë e bashkëpunimit me Shtetet e Bashkuara.

Me këtë rast, Haxhiu e ka dekoruar senatoren Ernst me Medaljen Presidenciale të Meritave për kontributin e saj në fuqizimin e partneritetit dypalësh dhe mbështetjen e kapaciteteve mbrojtëse të Kosovës. Në njoftim u theksua se Kosova do të vazhdojë ta ndërtojë të ardhmen e saj krah SHBA-së.

Senatorja Ernst po qëndron në Kosovë nga e hëna, ku fillimisht u prit nga e ngarkuara me punë e Ambasadës së SHBA-së, Anu Prattipati. Po ashtu, ajo ka vizituar Manastirin e Graçanicës, ku u prit nga kryepeshkopi Teodosije i Rashkës-Prizrenit, i cili shprehu shqetësimet e tij lidhur me situatën e Kishës Ortodokse Serbe dhe komunitetit serb në vend. /E.A/

Seanca për dhënien e verdiktit final në Hagë do të mbahet më 16 shtator. Kryegjyqtari Charles Smith ka urdhëruar palët që të mos dërgojnë më parashtresa për shqyrtimin e ardhshëm të paraburgimit, i cili sipas afateve ishte caktuar më 9 tetor 2026, rreth një muaj pas verdiktit.

Ish-Presidenti i Kosovës, Hashim Thaçi, do të qëndrojë në paraburgim deri në shpalljen e aktgjykimit në rastin kundër tij dhe Kadri Veselit, Rexhep Selimit e Jakup Krasniqit. Për të fundit herë para verdiktit të 16 shtatorit, Trupi Gjykues ka refuzuar lirimin e tij me kusht, duke i vazhduar ndalimin për të 27-tën herë.

Në vendimin e datës 10 gusht, Trupi Gjykues si arsye kryesore të vazhdimit të paraburgimit ka dhënë pretendimin se Thaçi mund të ndikojë në proces apo te dëshmitarët, ndërsa ka theksuar se nuk ka rrezik që ai t’i ikë drejtësisë.

“Paneli përfundon se, në këtë kohë, vazhdon të ketë informacion të pamjaftueshëm para tij që justifikon një konstatim se z. Thaçi mund t’i shmanget drejtësisë nëse lirohet. Megjithatë, Paneli është i kënaqur, bazuar në standardin përkatës, se ekziston një rrezik i mjaftueshëm që z. Thaçi do të pengojë përparimin e procedurave të Dhomave të Specializuara dhe se ai do të kryejë krime të mëtejshme kundër atyre që perceptohen si kundërshtarë të UÇK-së, përfshirë dëshmitarët që kanë dhënë prova në këtë çështje”, thuhet në vendim.

Sa i përket anullimit të parashtresave për paraburgimin, në vendim sqarohet:

“Paneli vëren se, në përputhje me nenin 41(10), shqyrtimi i ardhshëm i paraburgimit të z. Thaçi, në parim, është i caktuar të bëhet të premten, më 9 tetor 2026, përveç nëse Aktgjykimi shpallet ndërkohë. Duke pasur parasysh se seanca për shpalljen e Aktgjykimit është caktuar për të mërkurën, më 16 shtator 2026, Paneli konsideron se nuk është e nevojshme të urdhërojë Palët të dorëzojnë parashtresa lidhur me shqyrtimin e ardhshëm të paraburgimit.”

Ish-kryetarit të shtetit i është vazhduar paraburgimi edhe në rastin tjetër ku akuzohet për pengim të drejtësisë në Gjykatën Speciale. Për këtë çështje, palët janë urdhëruar që deri më 14 shtator të dorëzojnë komentet e tyre, ndërsa një vendim i ri pritet të merret gjatë muajit shtator. /Ekonomia Online/