Opinione
SFERAT E INTERESIT NË TRYEZËN OVALE TË TRI FUQIVE: RIFORMATIMI I RENDIT BOTËROR (Riformatimi i arkitekturës së re të sigurisë globale)
Published
7 minutes agoon
Shkruan: Prof. Dr. Bahri Gashi
Arkitektura e re e sigurisë globale po hyn në një fazë të riformatimit strategjik, ku raportet ndërmjet fuqive të mëdha, balanca e forcës dhe interesat gjeopolitike po përcaktojnë gjithnjë e më shumë drejtimin e rendit ndërkombëtar.
Në këtë kontekst, takimi ndërmjet Donald Trumpit, Xi Jinpingut dhe Vladimir Putinit merr një domethënie përtej protokollit diplomatik, sepse vendos përballë një tryeze tri qendra vendimmarrëse me kapacitete të jashtëzakonshme politike, ekonomike, ushtarake dhe bërthamore. Aty nuk përplasen vetëm vizione të ndryshme për të ardhmen e botës, por edhe interesa strategjike që lidhen me kontrollin e ndikimit global, sigurinë energjetike, teknologjinë, balancën ushtarake dhe rregullat e bashkëjetesës ndërkombëtare. Në thelb, çështja nuk është vetëm se çfarë mund të dakordojnë këta tre liderë, por se deri në çfarë mase vendimet dhe mirëkuptimet e tyre mund të ndikojnë në arkitekturën e ardhshme të sigurisë globale, në rolin e NATO-s, në të ardhmen e Evropës dhe në pozicionimin strategjik të shteteve të vogla, përfshirë Kosovën. Prandaj, kjo tryezë duhet lexuar jo vetëm si një ngjarje diplomatike, por si një moment domethënës në debatin për rishpërndarjen e fuqisë dhe riformatimin e rendit botëror.
Takimi trepalësh i 19 nëntorit 2026 në Shenzhen të Kinës, ndërmjet presidentit amerikan Donald Trump, presidentit kinez Xi Jinping dhe presidentit rus Vladimir Putin, përfaqëson një ngjarje me rëndësi të jashtëzakonshme në zhvillimet bashkëkohore gjeopolitike. Për herë të parë, udhëheqësit e tri fuqive më të mëdha bërthamore dhe me ndikim vendimtar në sistemin ndërkombëtar u ulën në të njëjtën tryezë për të diskutuar çështjet e sigurisë dhe të ardhmen e rendit global.
Ky takim nuk duhet interpretuar thjesht si një ngjarje diplomatike apo si një demonstrim i marrëdhënieve personale ndërmjet tre presidentëve. Ai duhet analizuar në kontekstin e transformimeve të thella të sistemit ndërkombëtar, të konkurrencës për ndikim global dhe të përpjekjeve për të rishikuar mekanizmat përmes të cilëve përcaktohen rregullat e sigurisë, ekonomisë dhe marrëdhënieve ndërmjet shteteve.
Ajo që e bën këtë takim historik nuk është domosdoshmërisht ajo për të cilën u pajtuan tre liderët, por fakti se cilat çështje vendosën t’i trajtojnë së bashku dhe çfarë mesazhi i dërguan pjesës tjetër të botës.
Nga konkurrenca e fuqive te diplomacia e drejtpërdrejtë
Shtetet e Bashkuara, Kina dhe Rusia kanë interesa strategjike të ndryshme, shpeshherë konkurruese dhe në disa raste drejtpërdrejt kundërshtuese. SHBA-ja synon ruajtjen e pozitës së saj udhëheqëse në sistemin ndërkombëtar; Kina kërkon zgjerimin e ndikimit ekonomik, teknologjik dhe politik; ndërsa Rusia synon rikthimin e pozitës së saj si fuqi përcaktuese në arkitekturën e sigurisë globale.
Megjithatë, takimi në Shenzhen dëshmoi se, përtej rivaliteteve, ekzistojnë fusha ku këto tri shtete kanë interes të komunikojnë dhe të koordinojnë qëndrimet e tyre.
Deklarata e përbashkët e 19 nëntorit përfshiu katër dimensione kryesore: reformimin e Kombeve të Bashkuara, stabilitetin e furnizimit energjetik, çështjen e juridiksionit të Gjykatës Penale Ndërkombëtare dhe zhvillimin e dialogut për reduktimin e rreziqeve bërthamore.
Në shikim të parë, këto mund të duken si çështje të zakonshme të diplomacisë ndërkombëtare. Në realitet, secila prej tyre prek drejtpërdrejt interesat jetike të tri fuqive dhe mënyrën se si do të funksionojë rendi ndërkombëtar në të ardhmen.
Arkitektura e sigurisë globale dhe çështja bërthamore
Një ndër elementet më të rëndësishme të takimit ishte zotimi për dialog mbi reduktimin e rreziqeve bërthamore dhe parandalimin e përhapjes së armëve bërthamore.
Tri shtetet zotërojnë arsenale të mëdha bërthamore dhe kanë kapacitet të ndikojnë drejtpërdrejt në stabilitetin strategjik global. Në një periudhë kur marrëveshjet tradicionale të kontrollit të armatimit po përballen me sfida serioze, komunikimi ndërmjet Uashingtonit, Moskës dhe Pekinit merr rëndësi të veçantë.
Por duhet bërë një dallim: deklarimi i vullnetit për dialog nuk është i njëjtë me arritjen e një marrëveshjeje për çarmatimin. Takimi nuk prodhoi një marrëveshje të re konkrete për kufizimin e arsenaleve bërthamore dhe as një mekanizëm të përcaktuar për kontrollin e tyre.
Kjo dëshmon se diplomacia e fuqive të mëdha mund të krijojë hapësirë për komunikim, por tejkalimi i rivaliteteve strategjike kërkon vendime shumë më konkrete.
Kombet e Bashkuara dhe rishikimi i rendit ndërkombëtar
Një tjetër element me rëndësi është zotimi për reformimin e Organizatës së Kombeve të Bashkuara. SHBA-ja, Kina dhe Rusia janë tri nga pesë anëtaret e përhershme të Këshillit të Sigurimit, me të drejtën e vetos. Për rrjedhojë, koordinimi i tyre për reformimin e OKB-së nuk është vetëm çështje administrative, por prek drejtpërdrejt mekanizmat e vendimmarrjes për paqen dhe sigurinë ndërkombëtare.
Këtu lind një pyetje themelore: a synon reformimi i institucioneve ndërkombëtare forcimin e multilateralizmit dhe përfaqësimit të shteteve, apo zgjerimin e ndikimit të fuqive të mëdha mbi mekanizmat ekzistues?
Kjo pyetje është veçanërisht e rëndësishme për shtetet e vogla dhe të mesme, të cilat varen nga funksionimi i së drejtës ndërkombëtare, integriteti territorial dhe respektimi i sovranitetit shtetëror.
Gjykata Penale Ndërkombëtare: një dimension me peshë politike dhe juridike
Një nga pikat më të ndjeshme të deklaratës së përbashkët ishte theksimi i respektimit të imunitetit të zyrtarëve shtetërorë dhe qëndrimi se Gjykata Penale Ndërkombëtare nuk duhet të keqpërdorë juridiksionin e saj.
Kjo çështje ka një dimension konkret politik dhe juridik, veçanërisht për shkak të fletarrestimit të lëshuar nga Gjykata Penale Ndërkombëtare ndaj Vladimir Putinit në mars të vitit 2023, lidhur me akuzat për deportimin dhe transferimin e paligjshëm të fëmijëve ukrainas nga territoret e pushtuara.
Prandaj, ky formulim nuk mund të konsiderohet thjesht si një referencë teknike juridike. Ai prek raportin ndërmjet sovranitetit shtetëror, imunitetit të zyrtarëve dhe përgjegjësisë penale ndërkombëtare.
Për shtetet që mbështesin rendin ndërkombëtar të bazuar në rregulla, kjo është një çështje që kërkon vëmendje të veçantë.
Ukraina dhe Irani: çështjet që munguan në deklaratën e përbashkët
Ndonëse lufta në Ukrainë dhe konflikti me Iranin janë ndër çështjet më të rëndësishme të sigurisë ndërkombëtare, ato nuk u përfshinë në deklaratën e përbashkët të katër pikave.
Ky është një element që meriton vëmendje të veçantë.
Në rastin e Ukrainës, Rusia vazhdon luftën, ndërsa SHBA-ja dhe aleatët e saj përballen me sfidën e ruajtjes së sigurisë evropiane dhe të mbështetjes për Kievin. Në rastin e Iranit, interesat e SHBA-së, Rusisë dhe Kinës nuk janë identike.
Mungesa e një qëndrimi të përbashkët për këto dy çështje tregon se takimi nuk prodhoi një konsensus të përgjithshëm për konfliktet që aktualisht ndikojnë më shumë në sigurinë globale.
Kjo dëshmon se bashkëpunimi ndërmjet fuqive të mëdha nuk nënkupton domosdoshmërisht pajtueshmëri strategjike.
A po krijohet një rend i ri botëror?
Takimi në Shenzhen rikthen në qendër të analizës një debat të madh të marrëdhënieve ndërkombëtare: a po kalon bota nga një sistem i dominuar kryesisht nga një fuqi e vetme drejt një rendi shumëpolar, ku disa qendra të fuqisë konkurrojnë dhe negociojnë për ndikimin global?
Nuk mund të thuhet se ky takim krijoi një aleancë të re strategjike ndërmjet SHBA-së, Kinës dhe Rusisë. Interesat e tyre në Indo-Paqësor, Evropë, Lindjen e Mesme, energji, teknologji dhe tregti vazhdojnë të jenë të ndryshme.
Megjithatë, takimi dëshmoi se tri fuqitë janë të gatshme të krijojnë formate të drejtpërdrejta komunikimi për çështje që konsiderojnë me rëndësi jetike.
Përmes këtij takimi, secili prej liderëve arriti të përcjellë një mesazh të veçantë: Xi Jinping pozicionoi Kinën si nikoqire dhe qendër të diplomacisë së fuqive të mëdha; Donald Trump demonstroi qasjen e tij të diplomacisë së drejtpërdrejtë; ndërsa Vladimir Putin shfrytëzoi mundësinë për të dëshmuar se Rusia vazhdon të jetë pjesë e tryezave më të rëndësishme të vendimmarrjes globale.
Megjithatë, duhet theksuar se simbolika diplomatike nuk është e barabartë me rezultatet konkrete politike.
Kosova dhe Ballkani Perëndimor në kontekstin e zhvillimeve të reja
Për Kosovën, ky takim nuk duhet të shihet si një zhvillim i largët gjeopolitik. Përkundrazi, ndryshimet në raportet ndërmjet tri fuqive mund të kenë ndikim të drejtpërdrejtë ose të tërthortë në mjedisin tonë të sigurisë.
Kosova është pjesë e një hapësire strategjike ku ndërthuren interesat amerikane, evropiane, ruse dhe kineze. Mbështetja amerikane, prania e NATO-s përmes KFOR-it dhe procesi i integrimit euroatlantik përbëjnë dimensione themelore të sigurisë së vendit.
Në këtë kontekst, duhet analizuar me kujdes edhe pozicionimi i Serbisë, e cila ka ruajtur marrëdhënie të ngushta politike dhe ushtarake me Rusinë, ndërkohë që zhvillon bashkëpunim të konsiderueshëm ekonomik dhe teknologjik me Kinën dhe mban marrëdhënie me Perëndimin.
Një shembull konkret është bashkëpunimi ushtarak dhe teknologjik i Serbisë me Kinën, përfshirë blerjen e sistemeve kineze të mbrojtjes ajrore FK-3 dhe mjeteve ajrore pa pilot. Këto zhvillime dëshmojnë se ndikimi i fuqive të mëdha në Ballkan nuk ushtrohet vetëm përmes diplomacisë, por edhe përmes teknologjisë, ekonomisë dhe kapaciteteve ushtarake.
Prandaj, Kosova duhet t’i analizojë këto zhvillime përmes një qasjeje të integruar të inteligjencës strategjike, diplomacisë, mbrojtjes kombëtare dhe sigurisë rajonale.
Në veçanti, institucionet e Kosovës duhet të kenë kapacitete të qëndrueshme për vlerësimin e ndryshimeve në marrëdhëniet ndërmjet fuqive të mëdha, identifikimin e rreziqeve të mundshme dhe përgatitjen e skenarëve strategjikë për sigurinë kombëtare.
Kur fuqitë e mëdha negociojnë, shtetet e vogla duhet të mendojnë strategjikisht
Takimi Trump–Xi–Putin nuk e ndryshoi brenda një dite rendin ndërkombëtar, por shënoi një moment të rëndësishëm në mënyrën se si fuqitë e mëdha synojnë të komunikojnë dhe të ndikojnë në të ardhmen e tij.
Historia e marrëdhënieve ndërkombëtare na mëson se marrëveshjet ndërmjet fuqive të mëdha shpeshherë kanë pasoja përtej kufijve të tyre. Konferenca e Jaltës e vitit 1945 është një shembull historik i ndikimit që vendimet e fuqive fituese të Luftës së Dytë Botërore patën në arkitekturën politike dhe territoriale të Evropës së pasluftës. Megjithatë, takimi i Shenzhenit nuk duhet barazuar me Jaltën, pasi konteksti historik, aktorët dhe rezultatet janë thelbësisht të ndryshme.
Sot, sfida nuk është vetëm se kush e zotëron fuqinë më të madhe ushtarake, ekonomike apo teknologjike, por edhe kush ka kapacitetin të ndikojë në përcaktimin e rregullave të lojës ndërkombëtare.
Për Kosovën dhe shtetet e tjera të vogla, kjo përbën një mësim të rëndësishëm strategjik: siguria kombëtare nuk mund të mbështetet vetëm në zhvillimet e jashtme apo në garancitë e partnerëve ndërkombëtarë europian. Ajo kërkon orientim të saktë gjeopolitik, kërkon institucione të forta, diplomaci aktive, inteligjencë strategjike, kapacitete mbrojtëse dhe vizion afatgjatë në mes aleancave.
Në një botë ku tri fuqitë mund të ulen në të njëjtën tryezë për të diskutuar të ardhmen e rendit global, shtetet e vogla duhet të sigurohen që interesat e tyre të mos mbeten jashtë tryezave ku merren vendimet që ndikojnë në të ardhmen e tyre.
Shënim: Autori është doktor shkence, profesor në programin për Studime të Sigurisë në UBT, i profilizuar dhe njohës i politikave të Sigurisë Kombëtare dhe Inteligjencës
You may like
Lajmet
A më duhet antibiotik? Një pyetje e përditshme në ambulancat dhe barnatoret e Kosovës
Published
22 hours agoon
November 20, 2026By
UBTNews
Opinion nga Prof. Dr. Fitim Alidema, profesor i farmakologjisë në Fakultetin e Farmacisë, UBT
“Doktor, fëmija ka temperaturë që nga mbrëmë. A i duhet antibiotik?” Prindi që e bën këtë pyetje dëshiron të dijë sa serioze është gjendja e fëmijës dhe çfarë mund të bëjë për të. Nëse pas kontrollit dëgjon vetëm fjalët “është virozë”, mund të kthehet në shtëpi po aq i shqetësuar sa kur erdhi. I duhet shpjeguar çfarë tregoi kontrolli, si mund t’ia lehtësojë fëmijës shqetësimet dhe cilat shenja kërkojnë një vizitë tjetër. Si profesor i farmakologjisë, besoj se kjo bisedë është një pikënisje e mirë për të folur për përdorimin e antibiotikëve në Kosovë.

Nga 18 deri më 24 nëntor shënohet Java Botërore e Ndërgjegjësimit për Rezistencën Antimikrobike. Këtë vit, Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) e ka vënë theksin te qasja “Një Shëndet”, që lidh shëndetin e njerëzve me atë të kafshëve dhe të mjedisit. Antibiotikët përdoren si në mjekësi, ashtu edhe në veterinari. Bakteret rezistente mund të përhapen mes njerëzve dhe kafshëve, por edhe përmes mjedisit. Prandaj, krahas përdorimit të kujdesshëm të këtyre barnave, OBSH-ja i kushton rëndësi parandalimit të infeksioneve përmes vaksinimit, higjienës dhe ujit të sigurt.
Po çfarë do të thotë rezistenca për një pacient? Në bisedat e përditshme dëgjohet shprehja “më është mësuar trupi me këtë antibiotik”. Në të vërtetë, rezistenca është veti e bakterit. Kjo do të thotë se bakteri mund t’i mbijetojë veprimit të një antibiotiku që zakonisht përdoret kundër tij. Për shembull, një paciente me infeksion urinar mund ta marrë barin pikërisht siç ia ka përshkruar mjeku dhe përsëri të mos përmirësohet. Një nga arsyet e mundshme është se bakteri që po e shkakton infeksionin është rezistent ndaj atij antibiotiku. Përdorimi i panevojshëm i antibiotikëve u jep baktereve rezistente më shumë mundësi të mbijetojnë dhe të shumohen. Ato mund të përhapen edhe te njerëz të tjerë.
Te ky shembull kuptohet edhe vlera e antibiogramit. Nëse infeksioni urinar përsëritet ose shqetësimet vazhdojnë pavarësisht trajtimit, mjeku mund të kërkojë urinokulturë me antibiogram. Me urinokulturë, laboratori kontrollon nëse në mostrën e urinës rritet ndonjë bakter dhe e identifikon atë. Nëse izolohet një bakter, antibiogrami tregon ndaj cilëve antibiotikë është i ndjeshëm dhe ndaj cilëve është rezistent. Mjeku e vlerëson rezultatin së bashku me simptomat dhe ecurinë e pacientes. Kështu ka një bazë më të saktë për të vendosur nëse trajtimi i filluar duhet të vazhdojë apo të ndryshojë.
Kur një analizë e tillë është e nevojshme, mostra merret, kur është e mundur, para dozës së parë të antibiotikut. Në rast të një infeksioni të rëndë që kërkon trajtim urgjent, mjekimi fillon pa pritur përgjigjen e laboratorit dhe rishikohet kur vjen rezultati. Për pacientin ka rëndësi edhe një hollësi që mund të harrohet lehtë. Kur e jep mostrën, duhet ta dijë kur pritet përgjigjja dhe me cilin mjek do ta diskutojë.
Në Kosovë, Ministria e Shëndetësisë ka hartuar një udhëzues për përdorimin e antibiotikëve në kujdesin parësor. Edhe Strategjia Sektoriale e Shëndetësisë 2025–2030 përfshin objektiva për uljen e përdorimit të tyre. Për mjekun familjar, vendimi nis nga pacienti që ka përballë. Kur një infeksion kërkon antibiotik, pacienti duhet ta marrë me kohë, në dozën e duhur dhe për aq ditë sa i nevojiten. Kur bëhet fjalë për grip ose ftohje, mjeku duhet t’ia shpjegojë se këto sëmundje shkaktohen nga viruset dhe antibiotiku nuk e përshpejton shërimin. Në të dyja rastet, pacienti ka nevojë të dijë çfarë të presë gjatë ditëve në vijim.
Qytetari ka të drejtë të pyesë “Pse po ma përshkruani këtë antibiotik?”, “Kur mund të pres përmirësim?” apo “A do të më ndihmonte një analizë në rastin tim?”. Këto pyetje duhen mirëpritur. Kujdes duhet pasur kur pacienti këmbëngul për një antibiotik të caktuar sepse “më ka bërë mirë herën e kaluar” ose sepse një familjar me shqetësime të ngjashme ka marrë të njëjtin bar. Dy njerëz me dhimbje fyti mund të kenë nevojë për trajtime të ndryshme. Po ashtu, nëse gjendja nuk po përmirësohet, hapi i duhur është rikontrolli. Ndërrimi i barit me iniciativë personale, me bindjen se një antibiotik tjetër është “më i fortë”, mund ta vonojë trajtimin që i nevojitet pacientit.
Disa qytetarë thonë se kanë mundur të marrin antibiotik pa recetë në barnatore. Këto përvoja meritojnë të dëgjohen dhe të trajtohen me seriozitet. Për shumë familje, farmacisti është ndër profesionistët shëndetësorë të cilëve u drejtohen më lehtë. Pikërisht për shkak të këtij besimi, këshilla e tij ka peshë. Kur dikush kërkon një antibiotik që e ka përdorur më parë, farmacisti mund ta dëgjojë, t’i shpjegojë pse të njëjtat shqetësime mund të kenë një shkak tjetër dhe ta drejtojë te mjeku për kontroll. Qytetari që del nga barnatorja pa antibiotik, por e ka kuptuar pse i duhet një vizitë dhe ku duhet të drejtohet, ka marrë një shërbim të vlefshëm profesional.
Puna e farmacistit është po aq e rëndësishme kur pacienti vjen me recetë. Për prindin që merr antibiotik të lëngshëm për fëmijën, një nga këshillat më të dobishme është t’i tregohet konkretisht si matet doza e përshkruar. Një pacient mund të ketë paqartësi për orarin e marrjes. Një tjetër mund të përdorë disa barna ose të ketë pasur më parë një reaksion alergjik që nuk e përmend pa u pyetur. Biseda në barnatore është rasti për t’i sqaruar këto hollësi para dozës së parë.
Si profesor i farmakologjisë, mendoj se në Kosovë duhet t’u flasim qytetarëve më hapur edhe për efektet anësore. Të përzierat, barkqitja ose skuqja e lëkurës mund të shfaqen edhe kur antibiotiku është përshkruar me të drejtë. Pacienti duhet të dijë me kë të këshillohet nëse i shfaqen këto shqetësime. Duhet t’i njohë edhe shenjat që kërkojnë veprim të menjëhershëm. Nëse pas marrjes së antibiotikut i vështirësohet frymëmarrja ose i ënjten buzët, gjuha apo fyti, duhet të kërkojë menjëherë ndihmë urgjente, sepse mund të bëhet fjalë për një reaksion të rëndë alergjik. Koha për t’ia dhënë këtë informacion është kur i përshkruhet bari ose kur e merr në barnatore.
Mesazhi im për qytetarin
Kur shkoni te mjeku, tregoni çfarë ju shqetëson, prej sa kohësh dhe çfarë barnash keni marrë. Pyeteni lirisht nëse ju duhet antibiotik dhe pse. Nëse infeksioni përsëritet ose nuk po përmirësoheni, kërkoni rivlerësim dhe pyesni nëse ka arsye për kulturë me antibiogram. Kur ju përshkruhet antibiotik, merreni në dozën, orarin dhe kohëzgjatjen e udhëzuar. Nëse keni paqartësi ose ju shfaqet ndonjë shqetësim gjatë trajtimit, këshillohuni me mjekun ose farmacistin. Mos përdorni antibiotikë të mbetur në shtëpi dhe mos ia jepni barin tuaj një familjari, edhe kur ju duket se ka të njëjtat shenja.
Nëse pas kontrollit mjeku vlerëson se mund të shëroheni pa antibiotik, bëjini edhe dy pyetje të thjeshta. “Çfarë mund të bëj që të ndihem më mirë?” dhe “Kur duhet të vij përsëri për kontroll?”. Si qytetar, keni të drejtë ta kuptoni vendimin që merret për shëndetin tuaj. Si profesionistë shëndetësorë, ne kemi për detyrë t’jua shpjegojmë me fjalë të qarta.
Lajmet
Siguria e barnave është përgjegjësi e përbashkët e profesionistëve shëndetësorë dhe pacientëve
Published
3 weeks agoon
November 2, 2026By
UBTNews
Shkruan: Prof. Dr. Fitim Alidema
Nga këndvështrimi farmakologjik, siguria e një bari nuk përcaktohet vetëm nga efikasiteti i tij në trajtimin e një sëmundjeje. Ajo lidhet ngushtë me dozën e administruar, kohëzgjatjen e trajtimit, gjendjen shëndetësore të pacientit, funksionin e mëlçisë dhe të veshkave, praninë e sëmundjeve të tjera, si dhe ndërveprimet e mundshme me barna të tjera. Për këtë arsye, i njëjti bar mund të ketë efektin e dëshiruar terapeutik te një pacient, ndërsa te një tjetër mund të shkaktojë reaksione të padëshiruara që kërkojnë vlerësim dhe ndërhyrje mjekësore
Barnat përbëjnë një nga arritjet më të rëndësishme të mjekësisë bashkëkohore. Falë zhvillimit të farmakologjisë dhe përparimeve në trajtimin medikamentoz, sot është e mundur të parandalohen, kontrollohen dhe trajtohen sëmundje që dikur përbënin kërcënim serioz për jetën. Megjithatë, krahas përfitimeve të padiskutueshme terapeutike, përdorimi i barnave shoqërohet edhe me rreziqe të caktuara, të cilat kërkojnë vëmendje të vazhdueshme nga profesionistët shëndetësorë dhe vetë pacientët.
Në kuadër të Javës Botërore të Sigurisë së Barnave, e cila shënohet nga 2 deri më 8 nëntor 2026, vëmendja përqendrohet në një aspekt thelbësor të kujdesit shëndetësor: identifikimin, vlerësimin dhe raportimin e reaksioneve të padëshiruara që mund të shfaqen gjatë përdorimit të barnave.
Nga këndvështrimi farmakologjik, siguria e një bari nuk përcaktohet vetëm nga efikasiteti i tij në trajtimin e një sëmundjeje. Ajo lidhet ngushtë me dozën e administruar, kohëzgjatjen e trajtimit, gjendjen shëndetësore të pacientit, funksionin e mëlçisë dhe të veshkave, praninë e sëmundjeve të tjera, si dhe ndërveprimet e mundshme me barna të tjera. Për këtë arsye, i njëjti bar mund të ketë efektin e dëshiruar terapeutik te një pacient, ndërsa te një tjetër mund të shkaktojë reaksione të padëshiruara që kërkojnë vlerësim dhe ndërhyrje mjekësore.
Një rëndësi të veçantë ka dallimi ndërmjet efekteve anësore të njohura dhe reaksioneve të padëshiruara serioze. Disa reaksione janë të lehta dhe kalimtare, si shqetësimet gastrointestinale, marramendja apo përgjumja. Në raste të tjera, mund të shfaqen reaksione alergjike të rënda, çrregullime të funksionit të organeve, gjakderdhje ose komplikime të tjera që mund të rrezikojnë shëndetin dhe jetën e pacientit. Prandaj, çdo simptomë e re që shfaqet pas fillimit ose ndryshimit të një terapie duhet të vlerësohet me kujdes, pa supozuar automatikisht se është shkaktuar nga bari.
Në praktikën klinike, një ndër sfidat më të mëdha mbetet përdorimi i barnave pa këshillim profesional. Vetëmjekimi, përdorimi i antibiotikëve pa indikacion të qartë, ndryshimi i dozave sipas vlerësimit personal dhe ndërprerja e parakohshme e terapisë janë dukuri që mund të ndikojnë drejtpërdrejt në rezultatet e trajtimit. Veçanërisht shqetësues është përdorimi i njëkohshëm i disa barnave pa një vlerësim të plotë të ndërveprimeve të mundshme ndërmjet tyre.
Pacientët e moshuar, fëmijët, gratë shtatzëna dhe personat me sëmundje kronike kërkojnë kujdes të shtuar gjatë përshkrimit dhe administrimit të barnave. Te këto kategori, ndryshimet fiziologjike dhe patologjike mund të ndikojnë në përthithjen, shpërndarjen, metabolizmin dhe eliminimin e substancave aktive. Kjo nënkupton se trajtimi medikamentoz duhet të individualizohet dhe të mbështetet në vlerësimin e përfitimeve dhe rreziqeve për secilin pacient.
Një tjetër aspekt që meriton vëmendje është përdorimi i barnave pa recetë, preparateve bimore dhe suplementeve ushqimore. Ekziston një perceptim i gabuar se produktet që merren pa recetë ose kanë origjinë natyrore janë domosdoshmërisht të sigurta. Në të vërtetë, edhe këto produkte mund të shkaktojnë reaksione të padëshiruara ose të ndërveprojnë me terapinë e përshkruar nga mjeku.
Në këtë kontekst, farmakovigjilenca përbën një mekanizëm të domosdoshëm për mbrojtjen e shëndetit publik. Ajo përfshin aktivitetet që lidhen me zbulimin, vlerësimin, kuptimin dhe parandalimin e reaksioneve të padëshiruara dhe problemeve të tjera që lidhen me përdorimin e barnave. Rëndësia e saj shtrihet përtej identifikimit të një reaksioni individual, pasi të dhënat e mbledhura nga raportimet mund të ndihmojnë në zbulimin e rreziqeve që nuk janë evidentuar plotësisht gjatë studimeve klinike.
Është e rëndësishme të kuptohet se raportimi i një reaksioni të dyshuar nuk nënkupton domosdoshmërisht se bari është shkaktari i tij. Raportimi shërben si pikënisje për vlerësimin shkencor të lidhjes së mundshme ndërmjet përdorimit të barit dhe ngjarjes së vërejtur. Pikërisht për këtë arsye, nuk duhet të pritet konfirmimi përfundimtar i shkakësisë përpara raportimit të një reaksioni të dyshuar.
Në këtë proces, mjekët, farmacistët, infermierët dhe profesionistët e tjerë shëndetësorë kanë përgjegjësi të veçantë. Përshkrimi racional i barnave, informimi i pacientit, monitorimi i trajtimit dhe dokumentimi i reaksioneve të dyshuara janë pjesë përbërëse e praktikës profesionale. Njëkohësisht, edhe pacienti duhet të jetë pjesëmarrës aktiv në trajtimin e tij, duke informuar profesionistët shëndetësorë për barnat që përdor dhe për çdo ndryshim të pazakontë të gjendjes shëndetësore.
Si profesor i farmakologjisë, konsideroj se edukimi mbi sigurinë e barnave duhet të jetë pjesë e pandashme e formimit të profesionistëve të ardhshëm shëndetësorë. Njohja e mekanizmave të veprimit të barnave është themelore, por po aq e rëndësishme është aftësia për të identifikuar faktorët që rrisin rrezikun e reaksioneve të padëshiruara, për të vlerësuar ndërveprimet medikamentoze dhe për të marrë vendime të argumentuara në praktikën klinike.
Siguria e barnave nuk duhet të trajtohet si një çështje që merr vëmendje vetëm gjatë fushatave ndërkombëtare. Ajo duhet të jetë pjesë e përditshme e kulturës së kujdesit shëndetësor, duke filluar nga momenti i përshkrimit të terapisë, vazhduar me përdorimin dhe monitorimin e saj, deri te vlerësimi i rezultateve klinike.
Këshilla të rëndësishme për përdorimin e sigurt të barnave
- Mos përdorni barna pa këshillim profesional. Edhe barnat që merren pa recetë mund të kenë kundërindikacione, efekte të padëshiruara dhe ndërveprime me terapi të tjera.
- Respektoni dozën dhe kohëzgjatjen e trajtimit. Mos e rrisni, zvogëloni ose ndërprisni dozën e përshkruar pa u konsultuar me mjekun ose farmacistin. Mos merrni dozë të dyfishtë për të kompensuar një dozë të harruar pa udhëzim profesional.
- Informoni mjekun dhe farmacistin për të gjitha produktet që përdorni. Përfshini barnat me recetë, barnat pa recetë, suplementet ushqimore dhe preparatet bimore.
- Mos përdorni antibiotikë pa indikacion mjekësor. Antibiotikët nuk trajtojnë infeksionet virale, ndërsa përdorimi i panevojshëm i tyre kontribuon në zhvillimin e rezistencës antimikrobike.
- Kushtojini vëmendje simptomave të reja gjatë trajtimit. Nëse shfaqen skuqje të lëkurës, marramendje, shqetësime të pazakonta ose ndryshime të tjera pas marrjes së një bari, kërkoni këshillim profesional. Vështirësia në frymëmarrje, ënjtja e fytyrës ose e gjuhës dhe humbja e vetëdijes kërkojnë ndihmë urgjente mjekësore.
- Mos përdorni barna të përshkruara për persona të tjerë. Një trajtim që ka qenë i përshtatshëm për një pacient mund të jetë i papërshtatshëm ose i rrezikshëm për një tjetër.
- Kontrolloni afatin e përdorimit dhe kushtet e ruajtjes. Barnat duhet të ruhen sipas udhëzimeve të prodhuesit, larg lagështisë, temperaturave të papërshtatshme dhe vendeve të arritshme për fëmijët.
- Kërkoni rishikim periodik të terapisë nëse përdorni disa barna. Kjo është veçanërisht e rëndësishme për pacientët e moshuar dhe personat me sëmundje kronike, për të identifikuar ndërveprimet, dyfishimet terapeutike dhe barnat që mund të mos jenë më të nevojshme.
- Mos i neglizhoni reaksionet e dyshuara të padëshiruara. Njoftoni mjekun ose farmacistin dhe kërkoni informacion për raportimin përmes mekanizmave përkatës të farmakovigjilencës. Edhe një dyshim i arsyeshëm meriton të dokumentohet.
- Informohuni për barnat që merrni. Para fillimit të një trajtimi, kërkoni të dini për çfarë shërben bari, si duhet përdorur, cilat janë reaksionet e mundshme të padëshiruara dhe në cilat raste duhet të kërkoni ndihmë mjekësore.
Mesazhi përmbyllës
Java Botërore e Sigurisë së Barnave është një mundësi për të rikujtuar se trajtimi i suksesshëm nuk varet vetëm nga zgjedhja e barit të duhur, por edhe nga mënyra se si ai përdoret, monitorohet dhe vlerësohet gjatë gjithë procesit terapeutik.
Çdo raportim i një reaksioni të dyshuar të padëshiruar mund të kontribuojë në njohjen më të mirë të profilit të sigurisë së një bari dhe në parandalimin e dëmeve të mundshme te pacientët e tjerë.
Përdorimi racional i barnave është përgjegjësi profesionale, ndërsa siguria e tyre është interes i përbashkët i gjithë shoqërisë.

(Autori është dekan i Fakultetit të Shkencave Mjekësore në UBT. Shkrimi i dedikohet Javës Botërore të Sigurisë së Barnave, e cila shënohet nga 2 deri më 8 nëntor)
Lajmet
Gazetaria në kohë krizash: E vërteta, etika mbi sensacionalizmin dhe përgjegjësia profesionale e gazetarit përballë situatave të ndjeshme
Published
3 weeks agoon
November 2, 2026By
UBTNews
Shkruan: Musa Sabedini
“Kur bie telefoni në mesnatë, zjarrfikësit i duhet vetëm të veshë pantallonat dhe të shuajë flakët. Kurse gazetari duhet t’u tregojë një milion njerëzve se kush e ndezi shkrepësen dhe pse” – David Randall
Njohuritë juridike, verifikimi rigoroz i fakteve, respektimi i etikës profesionale, mbrojtja e viktimave dhe kontrolli i emocioneve janë ndër shtyllat themelore të raportimit profesional në kronikën e zezë dhe në situatat me ndjeshmëri të lartë. Etika është busulla që duhet ta orientojë gazetarin në çdo rrethanë, duke përcaktuar kufijtë ndërmjet interesit publik dhe cenimit të dinjitetit njerëzor, ndërmjet informimit dhe sensacionalizmit, si dhe ndërmjet të drejtës për të ditur dhe përgjegjësisë për të mos dëmtuar. Gazetaria profesionale nuk e ushqen frikën, por e informon shoqërinë; nuk prodhon gjykime, por kërkon dhe prezanton fakte; nuk i shërben zhurmës, por së vërtetës. Sepse gazetaria pa etikë e humb besueshmërinë, ndërsa gazetaria pa verifikim e rrezikon vetë të vërtetën.
“Kur bie telefoni në mesnatë, zjarrfikësit i duhet vetëm të veshë pantallonat dhe të shuajë flakët. Kurse gazetari duhet t’u tregojë një milion njerëzve se kush e ndezi shkrepësen dhe pse” – David Randall
Kjo thënie e gazetarit dhe autorit britanik David Randall përmbledh në mënyrë domethënëse kompleksitetin e profesionit të gazetarit. Për dallim nga shumë profesione të tjera, gazetaria nuk përfundon me konstatimin e një ngjarjeje. Ajo kërkon të zbulojë rrethanat, të verifikojë faktet, të identifikojë burimet, të analizojë përgjegjësitë dhe, mbi të gjitha, t’i ofrojë publikut një pasqyrë sa më të saktë të asaj që ka ndodhur.
Kjo përgjegjësi bëhet edhe më e madhe kur gazetari përballet me ngjarje kriminale, tragjedi njerëzore, vrasje, dhunë, aksidente me pasoja fatale, trafikim të qenieve njerëzore, korrupsion, abuzime apo situata të tjera me ndjeshmëri të lartë shoqërore.
Të raportosh për një konferencë shtypi, një aktivitet institucional apo një deklaratë politike është një proces që ka specifikat e veta profesionale. Por të raportosh nga një vendngjarje kriminale, të mbledhësh informacione në rrethana të tensionuara, të komunikosh me dëshmitarët, institucionet dhe familjarët e viktimave, ndërkohë që duhet të ruash saktësinë, paanshmërinë dhe maturinë, është një sfidë krejt tjetër.
Pikërisht këtu dallohet gazetari që vetëm transmeton informacionin nga gazetari që e kupton thellësisht përgjegjësinë e profesionit të tij.
Kriza si test i vërtetë i profesionalizmit gazetaresk?
Në kohë krizash, qytetarët kërkojnë përgjigje. Ata duan të dinë çfarë ka ndodhur, kush është i përfshirë, cilat janë pasojat dhe çfarë po bëjnë institucionet kompetente.
Në këto rrethana, mediat dhe gazetarët marrin një rol jashtëzakonisht të rëndësishëm në informimin e publikut, transparencën institucionale dhe llogaridhënien.
Mirëpo, pikërisht në momentet kur publiku kërkon informacion të menjëhershëm, gazetari duhet të tregojë se nuk është rob i presionit kohor, i konkurrencës mediatike apo i numrit të klikimeve.
Gazetaria profesionale nuk është garë për të publikuar e para një fotografi, një emër, një pretendim apo një informacion të pakonfirmuar. Nuk është garë për tituj tronditës dhe interpretime të pambështetura në fakte.
Është përgjegjësi publike.
Gazetari duhet të jetë i përgatitur fizikisht, psikologjikisht, emocionalisht dhe intelektualisht. Duhet të jetë vigjilent, këmbëngulës, i pranishëm në terren, i kujdesshëm në komunikim dhe i aftë të përballojë situata që shpesh janë të paparashikueshme.
Përgatitja profesionale nuk nënkupton vetëm njohjen e teknikave të intervistimit apo shkrimit të lajmit. Ajo përfshin edhe kulturën e përgjithshme, njohuritë juridike, edukimin mediatik, aftësinë analitike dhe kontrollin e emocioneve.
Kronika e zezë: ku njohuritë juridike bëhen domosdoshmëri profesionale?
Raportimi për vrasjet, vrasjet e rënda, plagosjet, dhunën në familje, dhunimet, grabitjet, trafikimin, korrupsionin dhe format e tjera të kriminalitetit kërkon njohuri më të thelluara sesa ato që ofron gazetaria e zakonshme informative.
Gazetari duhet t’i njohë dallimet ndërmjet personit të dyshuar, të ndaluarit, të arrestuarit, të akuzuarit dhe të dënuarit. Këto nuk janë sinonime dhe nuk mund të përdoren në mënyrë të pakujdesshme vetëm për ta bërë titullin më tërheqës.
Një person i dyshuar nuk është person i dënuar. Një aktakuzë nuk është aktgjykim. Një arrestim nuk dëshmon fajësi dhe një deklaratë e dhënë në polici nuk përbën domosdoshmërisht një përfundim të pakontestueshëm të një procedure penale.
Gazetari që nuk i kupton këto dallime rrezikon të prodhojë dezinformim, të cenojë reputacionin e individëve dhe të krijojë perceptime të gabuara te publiku.
Prandaj, njohja e terminologjisë juridike nuk duhet të konsiderohet privilegj i gazetarëve që mbulojnë gjykatat. Ajo duhet të jetë pjesë e përgatitjes themelore të secilit gazetar që raporton për çështje kriminale.
Prezumimi i pafajësisë – parim që nuk duhet të negociohet?
Një ndër gabimet më të shpeshta në raportimet për kronikën e zezë është shpallja e parakohshme e fajësisë përmes titujve, formulimeve dhe interpretimeve të gazetarëve.
Shprehjet si “vrasësi”, “dhunuesi”, “krimineli” apo “hajni”, kur ndaj personit nuk ka një vendim përfundimtar gjyqësor që përcakton fajësinë, mund të përbëjnë shkelje serioze të standardeve profesionale dhe etike.
Gazetari nuk është prokuror, gjykatës apo organ hetimor. Ai ka të drejtë dhe detyrim të informojë, të hulumtojë, të kërkojë përgjegjësi dhe të analizojë veprimet institucionale, por nuk mund të marrë rolin e organeve të drejtësisë.
Kjo nuk nënkupton se gazetari duhet të jetë pasiv apo të kufizohet në komunikatat zyrtare. Përkundrazi, ai duhet të jetë këmbëngulës në kërkimin e fakteve, por gjithmonë brenda kufijve të ligjit, etikës dhe interesit publik.
Pavarësia editoriale nuk e përjashton përgjegjësinë juridike dhe etike.
Dhuna në familje dhe dhuna ndaj grave: ndjeshmëria nuk duhet të shndërrohet në sensacionalizëm?
Raportimi për dhunën në familje dhe veçanërisht për dhunën ndaj grave përbën një nga fushat më të ndjeshme të gazetarisë.
Në shumë raste, mediat publikojnë hollësi të panevojshme për viktimën, raportet e saj familjare, jetën private, komunikimet personale dhe rrethanat e ngjarjes. Ndonjëherë, këto detaje nuk kanë asnjë vlerë të mirëfilltë informative, por publikohen për të rritur interesimin e lexuesve.
Kjo qasje mund të shkaktojë viktimizim të përsëritur, të cenojë dinjitetin e viktimës dhe të ekspozojë familjarët ndaj presionit publik.
Gazetari duhet të bëjë dallimin ndërmjet asaj që është interesante për publikun dhe asaj që është realisht në interes të publikut.
Jo çdo informacion që sigurohet duhet të publikohet. Jo çdo hollësi që gjendet në një dosje hetimore ka vlerë për lexuesin.
Veçanërisht në fazat fillestare të hetimit, duhet treguar kujdes i shtuar me deklaratat e personave të përfshirë. Ato mund të ndryshojnë, të sqarohen apo të kundërshtohen gjatë procedurave të mëtejshme.
Gazetari duhet t’i verifikojë pretendimet përmes burimeve të pavarura, dokumenteve dhe institucioneve kompetente, duke mos e trajtuar asnjë deklaratë të vetme si të vërtetë përfundimtare.
Mbrojtja e viktimës nuk është pengesë për informimin. Është pjesë e gazetarisë me përgjegjësi.
12 orët e para: kur nxitimi mund të prodhojë dëm profesional?
Një nga problemet që e vërej në raportimet e mediave online është nxitimi për të publikuar informacione menjëherë pas ndodhjes së një ngjarjeje kriminale.
Presioni për të qenë i pari, për të marrë më shumë lexime dhe për të mos mbetur prapa konkurrencës, shpesh i shtyn redaksitë të publikojnë të dhëna që nuk janë verifikuar mjaftueshëm.
Orët e para të një hetimi janë veçanërisht të ndjeshme. Informacionet mund të jenë të pjesshme, dëshmitë mund të jenë kontradiktore dhe rrethanat e ngjarjes ende të paqarta.
Një deklaratë fillestare mund të ndryshojë. Një pretendim mund të rezultojë i pasaktë. Një person që fillimisht është përmendur si i përfshirë mund të mos ketë asnjë përgjegjësi në ngjarje.
Kjo është arsyeja pse gazetari duhet të tregojë maturi dhe të mos e ngatërrojë shpejtësinë me profesionalizmin.
Nuk është e domosdoshme që çdo informacion të publikohet brenda minutës. Është shumë më e rëndësishme që informacioni i publikuar të jetë i saktë.
Nga përvoja ime profesionale, hulumtimi dhe verifikimi i çdo detaji përpara publikimit janë ndër garancitë më të rëndësishme të gazetarisë së besueshme.
Burimet, dokumentet dhe verifikimi: mos e ngatërroni besueshmërinë me autoritetin?
Gazetari duhet të ndërtojë raporte profesionale me policinë, prokurorinë, gjykatat, institucionet dhe burimet e tjera të informacionit.
Por komunikimi me një zyrtar nuk duhet të konsiderohet automatikisht garanci e plotë për vërtetësinë e çdo informacioni.
Edhe burimet zyrtare duhet të trajtohen me standarde verifikimi.
Dokumentet e nënshkruara, vendimet institucionale, aktet procedurale dhe komunikatat zyrtare mund të jenë burime me rëndësi të veçantë, por gazetari duhet të kuptojë përmbajtjen, kontekstin dhe kufijtë e tyre.
Një dokument mund të konfirmojë se një procedurë ka filluar, por jo domosdoshmërisht se pretendimet e paraqitura në të janë vërtetuar.
Një deklaratë e policisë mund të konfirmojë arrestimin, por jo fajësinë e personit.
Prandaj, gazetari duhet të krahasojë burimet, të kërkojë konfirmime të pavarura dhe të mos i publikojë pretendimet si fakte të përfunduara.
Ekziston një shprehje amerikane që e përmbledh mjaft mirë këtë parim: “Edhe kur nëna të thotë të dua, verifikoje.”
Në gazetari, besimi është i rëndësishëm, por verifikimi është i domosdoshëm.
Viktimat, të miturit dhe tragjeditë familjare: dinjiteti njerëzor mbi interesin komercial?
Një nga provat më të vështira për një gazetar është raportimi për vdekjet, vetëvrasjet, vrasjet e grave, dhunimet, aksidentet me pasoja fatale dhe tragjeditë që përfshijnë fëmijë.
Në këto raste, gazetari nuk duhet të harrojë se përtej një lajmi ekziston një familje, një histori njerëzore dhe njerëz që po përballen me dhimbje të jashtëzakonshme.
Publikimi i fotografive të viktimave, identifikimi i panevojshëm i tyre, intervistimi i familjarëve në gjendje shoku dhe përshkrimi i detajuar i mënyrës së vdekjes mund të shkaktojnë pasoja të rënda.
Raportimi për vetëvrasjet, për shembull, kërkon shmangien e hollësive mbi metodat, vendndodhjet dhe elementet që mund të nxisin imitimin e veprimeve të tilla.
Kur në ngjarje përfshihen të mitur, mbrojtja e identitetit dhe interesit më të mirë të fëmijës duhet të jetë përparësi.
Gazetari duhet ta kuptojë se jo gjithçka që mund të fotografohet, regjistrohet apo zbulohet duhet të bëhet publike.
Etika profesionale fillon pikërisht aty ku gazetari është në gjendje të heqë dorë nga një informacion apo fotografi që nuk i shërben interesit publik.
Gazetari nuk është hetues, por duhet të ketë mendësi hulumtuese?
Shpesh e kam theksuar se gazetari duhet të jetë një lloj hetuesi në kuptimin profesional të fjalës, por kjo nuk do të thotë se ai duhet t’i marrë kompetencat e policisë apo prokurorisë.
Gazetari duhet të hulumtojë, të krahasojë deklaratat, të kërkojë dokumente, të analizojë kundërthëniet, të identifikojë mospërputhjet dhe të kërkojë përgjigje nga institucionet.
Ai duhet të jetë i aftë të dallojë një pretendim nga një fakt, një indicie nga një provë dhe një dyshim nga një përfundim juridik.
Mendësia hulumtuese është një nga cilësitë më të rëndësishme të gazetarit profesionist.
Megjithatë, gazetari nuk duhet të ndërhyjë në prova, të pengojë veprimet hetimore, të zbulojë pa arsye identitetin e dëshmitarëve të mbrojtur apo të publikojë informacione që mund të rrezikojnë sigurinë e personave të përfshirë.
Detyra e tij është të informojë dhe të kërkojë llogaridhënie, jo të pengojë drejtësinë.
Emocionet dhe paragjykimet: dobësia që mund ta dëmtojë gazetarinë?
Nuk mund të jemi gazetarë pa ndjenja kur raportojmë për vrasje, dhunime, plagosje, aksidente, trafikim, korrupsion apo tragjedi familjare.
Gazetari është njeri dhe përjeton emocione. Ai mund të tronditet nga një skenë kriminale, të preket nga rrëfimi i një viktime apo të ndiejë revoltë përballë një padrejtësie.
Por ekziston një dallim thelbësor ndërmjet ndjeshmërisë njerëzore dhe paragjykimit profesional.
Emocionet nuk duhet të shndërrohen në përfundime gazetareske. Revolta personale nuk mund të zëvendësojë provën. Simpatia për njërën palë nuk mund të ndikojë në paraqitjen e fakteve.
Gazetari duhet të ruajë aftësinë për të raportuar me dinjitet, edhe kur tema është emocionalisht e rëndë.
Kjo nuk kërkon mungesë ndjenjash, por vetëkontroll, pjekuri dhe integritet profesional.
Media online dhe kurthi i klikimeve: shpejtësia nuk është vlerë nëse dëmton të vërtetën?
Mediat online dhe televizive funksionojnë në një mjedis ku koha ka marrë një rëndësi të jashtëzakonshme.
Publiku kërkon lajme në kohë reale, ndërsa redaksitë përballen me presionin e konkurrencës dhe të audiencës.
Megjithatë, problemi shfaqet kur shpejtësia shndërrohet në kriterin kryesor të suksesit dhe kur titulli bombastik vlerësohet më shumë sesa përmbajtja e verifikuar.
Titujt që shpallin fajtorë, krijojnë panik, dramatizojnë situata të paqarta apo përdorin terma të ekzagjeruar nuk e ndihmojnë informimin publik.
Një titull duhet të jetë tërheqës, por para së gjithash duhet të jetë i saktë.
Një lajm mund të jetë ekskluziv pa qenë sensacional. Mund të jetë i fuqishëm pa qenë tronditës. Mund të tërheqë vëmendjen pa e cenuar dinjitetin e askujt.
Mediat duhet ta kuptojnë se besueshmëria nuk ndërtohet me një klikim, por me vite pune të përgjegjshme.
Siguria e gazetarit në terren: përgatitje fizike, psikologjike dhe profesionale?
Raportimi nga mjediset konfliktuoze, protestat, trazirat, fatkeqësitë natyrore, vendngjarjet kriminale dhe situatat e rrezikshme kërkon përgatitje të veçantë.
Gazetari duhet të dijë si të veprojë në një mjedis të pasigurt, si të vlerësojë rrezikun, si të komunikojë me ekipin dhe si të mbrojë veten dhe burimet e tij.
Përgatitja fizike është e rëndësishme, por nuk mjafton. Po aq e rëndësishme është përgatitja psikologjike, njohja e protokolleve të sigurisë, aftësia për të ruajtur qetësinë dhe për të marrë vendime të shpejta pa rrezikuar jetën.
Gazetari nuk duhet ta dëshmojë profesionalizmin duke u ekspozuar ndaj rrezikut të panevojshëm.
Asnjë fotografi, incizim apo ekskluzivitet nuk vlen më shumë se jeta dhe siguria e gazetarit.
Njohuritë juridike dhe etika – pjesë e domosdoshme e formimit të gazetarit?
Gazetaria bashkëkohore kërkon më shumë sesa aftësi për të shkruar një lajm të mirë.
Ajo kërkon njohjen e ligjeve, procedurave, institucioneve dhe terminologjisë juridike.
Gazetari që raporton për gjykatat duhet të kuptojë funksionimin e sistemit gjyqësor, rolin e prokurorit, avokatit mbrojtës, trupit gjykues, Gjykatës së Apelit, Gjykatës Supreme dhe Gjykatës Kushtetuese.
Duhet të dijë çfarë përfaqëson një kallëzim penal, një aktakuzë, një masë paraburgimi, një aktgjykim dhe një vendim të formës së prerë.
Po ashtu, duhet të njohë kufijtë ndërmjet interesit publik, privatësisë, mbrojtjes së burimeve dhe përgjegjësisë për publikimin e informacioneve.
Këto njohuri nuk e shndërrojnë gazetarin në jurist, por e bëjnë atë më të aftë për ta ushtruar profesionin me saktësi dhe përgjegjësi.
Përvoja profesionale dhe kontributi im në trajtimin e raportimit për situatat e ndjeshme?
Të gjitha këto çështje nuk janë vetëm vlerësime teorike apo parime të përgjithshme të gazetarisë. Ato burojnë edhe nga përvoja ime profesionale, hulumtimet, angazhimi në gazetari dhe puna ime akademike.
Për t’i trajtuar më gjerësisht këto problematika, në vitin 2023 kam botuar librin tim me titull:
“Mediat, etika, raportimet për situatat e ndjeshme, hetimet dhe nocionet juridike në gazetari”.
Në këtë botim kam trajtuar një spektër të gjerë temash që lidhen me raportimin profesional, etik dhe juridik.
Kam analizuar raportimin për vrasjet, vetëvrasjet, plagosjet, aksidentet, dhunën në familje, dhunimet, ngacmimin seksual, trafikimin me qenie njerëzore, prostitucionin, korrupsionin, ryshfetin, vjedhjet, grabitjet, krimet e luftës, terrorizmin, gjenocidin, rrëmbimet, pengmarrjet, krimet kibernetike dhe shumë kategori të tjera të veprave penale.
Vëmendje të veçantë i kam kushtuar raportimit për të miturit, personat me aftësi të kufizuara, personat me probleme të shëndetit mendor, viktimat e dhunës dhe familjet e prekura nga tragjeditë.
Një pjesë e rëndësishme e librit trajton raportet ndërmjet mediave, policisë, prokurorisë dhe gjykatave, si dhe nocionet juridike që gazetarët i përdorin në punën e përditshme.
Kam trajtuar gjithashtu procedurat hetimore, veprimet policore, kallëzimin penal, obduksionin, ngritjen e aktakuzës, raportimin nga seancat gjyqësore, rolin e avokatëve mbrojtës, trupin gjykues, fjalët përfundimtare dhe llojet e aktgjykimeve.
Përfshirja e këtyre temave në një botim profesional ka për qëllim të ndihmojë gazetarët që të mos mbeten vetëm në nivelin e raportimit sipërfaqësor, por të zhvillojnë njohuri më të thelluara për çështjet që trajtojnë.
Gazetaria kërkon përgatitje të vazhdueshme. Njohuritë juridike, etike dhe profesionale nuk janë luks, por domosdoshmëri.
Gazetaria ka nevojë për karakter, jo vetëm për shpejtësi?
Në fund, dua të theksoj se gazetaria profesionale nuk matet vetëm me numrin e lajmeve të publikuara, me shpejtësinë e raportimit apo me audiencën që arrin një medium.
Ajo matet me saktësinë e informacionit, me guximin për të kërkuar të vërtetën, me aftësinë për të mbrojtur interesin publik dhe me respektimin e dinjitetit njerëzor.
Gazetari duhet të jetë i guximshëm, por jo i pamatur; kritik, por jo paragjykues; këmbëngulës, por jo ndërhyrës; emocionalisht i ndjeshëm, por profesionalisht i paanshëm.
Nuk është gjithmonë e lehtë të raportosh për një vrasje, një tragjedi familjare, një rast dhune apo një krim të rëndë. Por pikërisht në këto situata shfaqet niveli i përgatitjes dhe integritetit të gazetarit.
Gazetaria nuk duhet të prodhojë frikë, panik dhe gjykime të parakohshme. Ajo duhet të prodhojë informim, transparencë, vetëdije dhe përgjegjësi shoqërore.
Në një kohë kur informacioni qarkullon me shpejtësi të jashtëzakonshme dhe kur secili mund të publikojë një pretendim në hapësirën digjitale, gazetari profesionist duhet të mbetet pikë referimi për verifikimin, besueshmërinë dhe të vërtetën.
Sepse publiku nuk ka nevojë për një gazetar që vetëm e informon se çfarë ka ndodhur. Ka nevojë për një gazetar që e ndihmon të kuptojë se çfarë ka ndodhur, çfarë dihet, çfarë ende nuk dihet dhe kush duhet të japë përgjegjësi.
E vërteta nuk duhet të jetë viktimë e shpejtësisë, etika nuk duhet të jetë peng i klikimeve dhe gazetaria nuk duhet ta humbë misionin e saj përballë sensacionalizmit.
Hulumto, verifiko dhe raporto – detaji dhe motivi si thelbi i gazetarisë profesionale?
Filozofia ime profesionale në gazetari mbështetet vazhdimisht në një maksimë themelore: “Hulumto, verifiko dhe raporto”. Këto tri veprime përbëjnë boshtin e një gazetarie të përgjegjshme, të besueshme dhe të mbështetur në fakte. Megjithatë, përtej tyre, një rëndësi të veçantë në ndërtimin e çdo raporti, kronike apo analize informative kanë detajet dhe motivet.
Jam i bindur se detaji është shpirti i çdo raportimi, sepse pikërisht përmes tij një ngjarje merr kuptim, kontekst dhe dimension të plotë informativ. Një kronikë pa detaje të verifikuara rrezikon të mbetet sipërfaqësore, ndërsa një raportim që nuk arrin të identifikojë dhe analizojë motivet e mundshme, aty ku faktet dhe rrethanat e lejojnë, shpesh nuk arrin t’ia shpjegojë publikut thelbin e ngjarjes.
Gazetari duhet të shkojë përtej asaj që shihet në sipërfaqe, të zbërthejë rrethanat, të krahasojë dëshmitë, të analizojë dokumentet dhe të kërkojë përgjigje për pyetjet thelbësore: çfarë ndodhi, si ndodhi, pse ndodhi dhe cilat rrethana e paraprinë ngjarjen?
Natyrisht, motivi nuk duhet të shpallet si fakt pa u konfirmuar nga dëshmitë, dokumentet apo organet kompetente. Detaji e ndërton kronikën, verifikimi ia garanton besueshmërinë, ndërsa analiza e motiveve i jep asaj thellësi profesionale. Kjo është gazetaria që mbroj dhe promovoj: jo raportimi i shpejtë i një ngjarjeje, por zbërthimi i saj përmes fakteve, saktësisë dhe përgjegjësisë ndaj publikut.

(Autori është gazetar dhe ligjërues në UBT, si dhe autor i librit “Mediet, etika, raportimet për situatat e ndjeshme, hetimet dhe nocionet juridike në gazetari“, botuar në vitin 2023)
Lajmet
‘Kur shtëpia bëhet fushëbetejë: Femicidi si kërcënim për sigurinë kombëtare në Kosovë’
Published
4 weeks agoon
October 27, 2026By
UBTNews
Shkruan; Arian Kadriu- Profesor i Sigurisë Kombetare në UBT
Për dekada, doktrina strategjike na ka mësuar se kërcënimet kryesore ndaj sigurisë kombëtare të një shteti kalojnë kufijtë me tanke, pushka dhe avionë luftarakë, shfaqen në luftë hibride ose fshihen brenda aparateve të inteligjencës së huaj. Janë shpenzuar miliarda duke forcuar kufijtë, duke pajisur njësitë taktike dhe duke analizuar linjat gjeopolitike të njëpasnjëshme në Ballkanin Perëndimor.
Megjithatë, si profesor i sigurisë kombëtare, si djalë i një nëne, vëlla i një motre, burrë i një gruaje, mik dhe koleg i shumë kolegeve, profesor dhe mentor i studenteve, duhet të bëj një pyetje të qartë dhe të pakëndshme për udhëheqësinë tonë dhe publikun: Çfarë do të thotë një kufi i sigurt ose një Strategji e Sigurisë Kombëtare kur gjysma e popullsisë sonë nuk ndihet e sigurt brenda shtëpive të tyre?
Në Kosovë, dhuna ndaj grave dhe femicidi kanë tejkaluar tragjeditë familjare. Ato përfaqësojnë një krizë ekzistenciale dhe sistematike, një kërcënim të papërfillur ndaj sigurisë kombëtare që po dëmton në heshtje jetën sociale, po kontaminon familjen, duke komprometuar besueshmërinë institucionale dhe duke çarë integritetin themelor të shtetit tonë të ri.
Iluzioni fatal i “çështjeve private”
Kornizat tradicionale të sigurisë shpeshherë dështojnë në Kosovë, sepse vuajnë nga një pikë e verbër fatale: ndarja publike dhe private. Siguria kombëtare përkufizohet si aftësia e shtetit për të mbrojtur territorin, qytetarët dhe institucionet nga dëmi ekzistencial.
Kur një shtet dështon sistematikisht në mbrojtjen e jetëve të grave brenda shtëpive të tyre, siguria kombëtare dështon në nivelin e saj më themelor, që është siguria e njeriut apo siguria humane.
Vrasja e grave në Kosovë nuk është një seri anomalish tragjike të izoluara, por është produkti vdekjeprurës i ngadalësisë dhe neglizhencës institucionale sistematike. Kur rrjetet gjyqësore, zinxhirët e komandës së policisë dhe qendrat e punës sociale dështojnë të ndalojnë dhunën e parashikueshme, sundimi i ligjit shembet.
Një shtet që nuk mund të zbatojë urdhrat e tij të mbrojtjes brenda një shtëpie nuk mund të tregojë me bindje autoritet ose rezistencë ndaj ndërprerjeve të jashtme. Shembja e besimit publik të brendshëm dobëson kohezionin shoqëror, duke i lënë shoqëritë thellësisht të brishta, të polarizuara dhe të cenueshme ndaj destabilizimit të jashtëm.
Paradigma tragjike: rasti i Arlinda Zekajt
Asgjë nuk e tregon më dhimbshëm këtë kalbje institucionale sesa vrasja e Arlinda Zekajt në Vitomericë të Pejës. Arlinda ishte 49-vjeçare. Shpirti i saj u prehtë në paqe! Ajo nuk ishte veç një statistikë; ishte një nënë, një qytetare dhe një qenie njerëzore që bëri gjithçka që shteti i kërkon një viktime të abuzimit. Vetëm tri ditë para se të vritej mizorisht, Arlinda dorëzoi një letër tronditëse prej tre faqesh e gjysmë në Prokurori dhe institucionet shtetërore.
Ajo i paralajmëroi qartë se jeta e saj ishte në rrezik të afërt, duke kërkuar përgjegjësi dhe duke bërë apel për zbardhjen e masave mbrojtëse. Në atë lutje të dëshpëruar, Arlinda shkroi një rresht që do të mbetet në ndërgjegjen e personave zyrtarë (jo)kompetentë për mbrojtjen e saj:
“Shpresoj që të mos vijë dita kur ju dhe institucionet përgjegjëse të jeni të detyruar të jepni llogari vetëm pasi jeta ime të jetë marrë.”
FUNDI TRAGJIK… Më 25 tetor, pasi raportoi përsëri dhunën në familje, ajo u intervistua në stacionin e policisë, ndërsa burri i saj u mor në paraburgim. Në orën 20:58, oficerët e policisë e kthyen Arlindën në shtëpi. Vetëm dhjetë minuta më vonë, ajo ishte e vdekur, e goditur në dhomën e saj të gjumit nga kunati i saj, i cili mbetet ende në arrati. Si studiues i sigurisë kombëtare, unë e shikoj vijën kohore të vrasjes së Arlindës Zekaj me një kombinim të hidhërimit të thellë dhe zemërimit profesional.
Ky nuk ishte thjesht një sulm i fshehtë nga një armik i padukshëm; ishte një ekzekutim i transmetuar publikisht nën vëzhgimin e shtetit. Kur një qytetar i dorëzon shtetit një plan për vrasjen e saj të afërt dhe përgjigjja e shtetit është ta shoqërojë atë përsëri në vendin ku do të ekzekutohet, kjo nuk është thjesht neglizhencë, por është një kolaps institucional. Është dështimi më i madh i mbrojtjes sovrane.
Pse femicidi mund ta rrezikojë të ardhmen strategjike të Kosovës?
Të shikosh femicidin vetëm përmes një lenteje humanitare ose sociale fsheh implikimet e tij strategjike. Nga perspektiva e mbrojtjes kombëtare, epidemia e dhunës ndaj grave e dobëson Kosovën në tri fronte kritike:
| Shtylla strategjike | Mekanizmi i ndikimit | Pasojat e sigurisë nacionale |
| Legjitimiteti institucional | Mungesa e përgjigjes nga policia dhe urdhrat e mbrojtjes nga gjykata që nuk zbatohen. | Shkatërron besimin e publikut te autoriteti i shtetit, duke nxitur shmangien e sundimit të ligjit. |
| Demografia dhe kapitali njerëzor | Frika, trauma dhe humbja e drejtpërdrejtë e jetës së grave (50% e motorit demografik). | Shkakton largimin e “trurit”, ul produktivitetin ekonomik dhe destabilizon familjet. |
| Qëndrimi ndërkombëtar dhe integrimi euroatlantik | Dështime të vazhdueshme të të drejtave të njeriut, të evidentuara nga monitoruesit ndërkombëtarë. | Dobëson fuqinë diplomatike për anëtarësimin në NATO dhe BE, duke e paraqitur shtetin si të paqëndrueshëm. |
Kur gjysma e qytetarëve të Kosovës jetojnë në frikë të përhershme brenda shtëpive të tyre, kapaciteti ynë shtetëror është i paralizuar dhe statik. Rezistenca kombëtare nuk mund të ndërtohet mbi shpinën e femrave të trembura.
Një doktrinë strategjike kundër femicidit: zgjidhje praktike
Nëse duam ta trajtojmë femicidin si krizë të sigurisë kombëtare, që në të vërtetë është, reagimi ynë duhet të kalojë nga deklaratat publike pasive te protokollet e ashpra dhe të pakushtëzuara të sigurisë.
Propozim për Strategjinë Kombëtare të Sigurisë për Parandalimin e Femicidit
Protokolle të detyrueshme të vlerësimit të rrezikut për policinë
- Politikat e kthimit në fazën zero për hapësira të brendshme të pakontrolluara.
Përgjegjësia gjyqësore dhe njësitë e prokurimit special
- Suspendim automatik dhe ndjekje penale për neglizhencë zyrtare që sjell dëme.
Monitorim elektronik dhe mobilizim i menjëhershëm i strehës
- Monitorë këmbësorë me GPS të detyrueshëm për keqbërësit nën urdhra mbrojtjeje.
Këshilli i Sigurisë i Kosovës duhet ta caktojë zyrtarisht dhunën me bazë gjinore dhe femicidin si kërcënime jotradicionale për sigurinë kombëtare. Ky riklasifikim do të detyronte ndarjen e inteligjencës ndërmjet agjencive, si Policia e Kosovës, Ministria e Drejtësisë dhe Qendrat e Punës Sociale, duke i trajtuar raportet për abuzim të lartë në familje me po të njëjtën urgjencë si kërcënimet nga terrorizmi në familje.
Asnjë viktimë që raporton kërcënime të menjëhershme për jetën e saj nuk duhet të shoqërohet kurrë mbrapsht në një mjedis shtëpiak të paverifikuar dhe të pamonitoruar. Ministria e Punëve të Brendshme duhet të vendosë protokolle emergjente, ku ankesat me rrezik të lartë të trajtohen menjëherë në objekte të siguruara nga shteti dhe të ruajtura deri sa të përfundojnë vlerësimet e plota të kërcënimeve dhe masat për kapjen e të dyshuarve.
Derisa zyrtarët të përballen me pasoja personale, ligjore dhe profesionale për injorimin e paralajmërimeve, urdhrat e mbrojtjes do të mbeten copa të pavlefshme letre. Duhet të krijojmë organe të specializuara mbikëqyrjeje, të fuqizuara për të ndjekur penalisht oficerët e zbatimit të ligjit, prokurorët dhe gjyqtarët, neglizhenca e rëndë e të cilëve çon në lëndim ose vdekje.
Rikthimi i dinjitetit të shtetit
Nuk mund të flasim për sovranitet kombëtar, modernizim të mbrojtjes apo integrim ndërkombëtar nëse gjaku i grave si Arlinda Zekaj njollos reputacionin gjyqësor të shtetit tonë. Një komb që nuk mund t’i mbajë gratë e tij gjallë në shtëpitë e tyre nuk është plotësisht i sigurt. Ka ardhur koha që udhëheqja e Kosovës të ndalë ofrimin e ngushëllimeve dhe të fillojë të zbatojë detyrën sovrane. Ia kemi borxh kujtimit të Arlindës, fëmijëve të saj dhe çdo vajze që rritet në këtë tokë që ta trajtojmë sigurinë e tyre jo si një mendim të dytë, por si bazën absolute dhe të patjetërsueshme të sigurisë sonë kombëtare.
“Një popull që ka luftuar në të kaluarën për ‘Teutën’ nuk mund të kthehet në një popull që e vret Teutën. Turp!” A. K.

SFERAT E INTERESIT NË TRYEZËN OVALE TË TRI FUQIVE: RIFORMATIMI I RENDIT BOTËROR (Riformatimi i arkitekturës së re të sigurisë globale)
Mourinho largohet nga konferenca për shtyp pas pyetjes për Cristiano Ronaldon
QKUK përfundon verifikimin e pronësisë, paralajmëron rrënimin e objekteve pa leje në oborr
KEDS: Rikthehet energjia elektrike për rreth 80 për qind të konsumatorëve të prekur nga erërat e forta
Nga 18 vjet burgim për Ilir dhe Rrahim Abdullahun për vrasjen e policit Triumf Riza
Trepça – Bashkimi, derbi i madh i xhiros së dhjetë në Superligën e basketbollit
Sulme masive ruse në Ukrainë, goditen urat në Kiev dhe stacionet hekurudhore; së paku nëntë të vdekur
Duka kërkon ndryshime në projektligjin për sponsorizimet: Fondi për sportin të arrijë në 10 miliardë lekë
AKB: Nga 7.16 miliardë euro remitanca në pesë vjet e gjysmë
Të kërkuara
-
Vendi2 months agoThaçi dënohet me 25 vjet burgim për krime lufte
-
Vendi2 months agoVotohet në parim Projektligji për ndryshimin e Ligjit për Specialen
-
Lajmet2 months ago15 profesorë të UBT-së renditen të parët në Kosovë në Scholarly Index 2026
-
Lajmet2 months agoUBT në IOFOS 2026: Profesoresha Miranda Sejdiu Abazi prezanton hulumtimin në Portugali