Aktualitet

20% e gjuhëve rrezikojnë të “vdesin” deri në fund të shekullit

Published

on

Bota ndeshet çdo ditë me rrezikun e një humbje, e sidomos në kohë të tilla gati surreale, teksa planeti po vuan gjatë një pandemie.

Të rrezikuar nga ndryshimet klimatike, ndotja e ajrit, shkrirja e akullnajave, por veç këtyre edhe nga zbehja e trashëgimisë shpirtërore. Një humbje e tillë shkatërruese është themeli mbi të cilin ngrihet jeta dhe identitetet ynë: gjuhët e botës sonë.

Sipas një lajmi të publikuar nga CNN, një e pesta e më shumë se 7000 gjuhëve në botë janë të rrezikuara të vdesin deri në fund të shekullit. Këtë paralajmërojnë shkencëtarët, duke theksuar se dhe më shumë se 40% e tyre tashmë janë të rrezikuara. Ndonëse një lajm i tillë mund të duket krejt i parëndësishëm, në fakt gjuha është më thelbësore për mbijetesën tonë si njerëz nga ç’mund të mendojmë.

Kolonializmi dhe pushtimi zhdukën shumë gjuhë

Gjuha është shenjë e identitetit të një populli dhe fuqitë koloniale e dinin këtë mjaft mirë. Shekujt e ashpër të kolonializmit dhe pushtimit nuk kanë lënë asnjë pjesë të botës të paprekur, duke traumatizuar breza të tërë komunitetesh vendase. Në fund të viteve 1800, kolonistët krijuan shkolla me konvikt në SHBA për të “civilizuar” dhe kristianizuar komunitetet autoktone. Një themelues i këtyre shkollave, gjenerali Richard C. Pratt, tha se sistemi kishte për qëllim “të vriste indianin dhe të shpëtonte njeriun”. Fëmijët vendas u rrëmbyen nga shtëpitë e tyre për të ndjekur shkollat, ku ata u detyruan të adhuronin si të krishterë dhe të flisnin anglisht. Mijëra prej tyre vdiqën nga torturat e shumta, e ndërsa të tjerë të mbijetuar nuk flisnin më gjuhën e tyre amtare përsëri, pasi ndoqën shkollat me konvikt, të cilat vazhduan deri në mes të viteve 1900.

Sistemi i shkollës me konvikte në SHBA ishte jashtëzakonisht brutal, por jo i vetmi. Shkolla të tilla në të gjithë botën, të drejtuara nga qeveria dhe misionarët, ndryshonin në praktikë dhe në qëllime. Por shumica kërkonin të mbizotëronin kulturat vendase përmes gjuhës. Në Amazonën Peruane në vitet 1950, misionarët detyruan popujt vendas Arakmbut të ndiqnin shkolla dhe të mësonin spanjisht. Në Sápmi, pjesët veriore të asaj që tani njihet si Norvegjia, Suedia dhe Finlanda, njerëzit vendas Sami u dërguan në shkolla me konvikt nga shekulli i 19-të deri në mesin e shekullit të 20-të. Norvegjia dhe Suedia miratuan ligje që ndalonin përdorimin e gjuhës Sami në shkolla dhe në shtëpi. Shkollat dhe përpjekjet e tjera të asimilimit të detyruar patën një efekt të ngjashëm edhe te komunitetet Maori në Zelandën e Re. Në vitin 1900, 90% e fëmijëve Maori mund të flisnin Maori, por në vitin 1960, vetëm 26% mund ta flisnin atë.

Kjo gjuhë e Amerikës së Veriut ka më pak se 10 folës amtarë

Komuniteti Potawatomi, që shtrihet në Rrafshnaltat e Mëdha, në lumin e sipërm Misisipi, ende mbart vuajtjet e paraardhësve. Një akt i vitit 1830 dëboi Potawatomi nga vendlindja e tyre që u detyruan, ashtu si grupet e tjera vendase, të ndiqnin shkollat e konviktit të asimilimit brutal.

“Ka një efekt të mbetur”, tha për CNN Justin Neely, drejtor i gjuhës në Qendrën e Trashëgimisë Kulturore, Citizen Potawatomi Nation. “Një lloj ndjenje post-traumatike në vijën e gjakut. Ne jemi në një moment krize me gjuhën dhe mënyrën tonë të jetës. Gjuha është çelësi për të kuptuar kulturën tonë … Historia jonë, vallja jonë, ceremonitë tona, ushqimi ynë – që na bën Potawatomi – por gjuha është ajo që i lidh të gjitha së bashku”, tha ai.

Ndonëse ka më shumë se 56 000 njerëz Potawatomi që jetojnë sot, Neely thotë se më pak se 10 njerëz në botë flasin këtë gjuhë amtare. Vetëm rreth 30, thotë ai, kanë arritur rrjedhshmëri bisede dhe ai është njëri prej tyre. Covid-19, gjithashtu ka thelluar rrezikun e shumë komuniteteve vendase dhe gjuhëve të tyre.

Kriza e identitetit, një faktor rreziku për vetëvrasje

Përkundër një viti humbjesh të paimagjinueshme, përpjekjet për të shpëtuar gjuhët më të rrezikuara në botë vazhdojnë. Këto përpjekje sipas shkencëtarëve duhet të shtohen jo vetëm për mbijetesën afatgjatë të këtyre kulturave, por për arsye më urgjente.

Trauma historike, e bërë përmes zhvendosjes së detyruar, shkollave abuzive me konvikte dhe politikave të asimilimit ka shënjuar jetën e komuniteteve vendase për breza të tërë dhe kjo traumë është një faktor rreziku për vetëvrasje. Midis vitit 1999 dhe 2017, niveli i vetëvrasjeve në SHBA u rrit me 33%. Në të njëjtën kohë, niveli i vetëvrasjeve për burrat e komunitetit vendas të indianëve amerikanë dhe Alaskës u rrit 71%, ndërsa për gratë vendase u rrit me 139%.

Hulumtimet sugjerojnë se ndjenja e përkatësisë në kulturë dhe komunitet është një nga faktorët më të fortë mbrojtës ndaj sjelljes vetëvrasëse. Mësimi dhe përdorimi i gjuhës amtare mund të ndihmojë në lehtësimin e kësaj ndjenje të përkatësisë. 

Lajmet

UBT shënon 25 vite si institucioni me ndikimin më të madh ekonomik në arsimin jopublik

Published

on

By

Në jubileun e 25-vjetorit të themelimit, UBT po konfirmon edhe një herë pozicionin e tij si institucioni me numrin më të madh të të punësuarve në sektorin privat të arsimit të lartë në Kosovë, duke dëshmuar ndikimin e drejtpërdrejtë në zhvillimin ekonomik dhe social të vendit.

Për një çerek shekulli, UBT ka ndërtuar jo vetëm një institucion arsimor modern, por një ekosistem të fuqishëm zhvillimi që gjeneron vende pune, inovacion dhe stabilitet ekonomik. Nga një fillim modest me pak akademik, sot UBT përfshin qindra profesorë, doktorë shkencash, ekspertë dhe profesionistë nga të gjitha trojet shqiptare dhe më gjerë.

Rritja e vazhdueshme e stafit gjatë këtyre viteve reflekton vizion të qartë strategjik dhe investim të qëndrueshëm në kapitalin njerëzor. Ky zgjerim nuk përfaqëson vetëm sukses institucional, por një kontribut konkret në uljen e papunësisë dhe fuqizimin e tregut të punës në Kosovë.

Rektori i UBT-së, Prof. Dr. Edmond Hajrizi, theksoi se arritja e këtij jubileu përkon me një moment të rëndësishëm zhvillimor për institucionin.

“25 vjet më parë nisëm me një vizion për të ndërtuar një institucion që do të ndikonte realisht në zhvillimin e vendit. Sot, kur UBT është punëdhënësi më i madh në arsimin e lartë privat, mund të themi me bindje se kemi krijuar një model të qëndrueshëm që gjeneron dije, punësim dhe zhvillim ekonomik”, theksoi rektori Hajrizi.

Përgjatë këtij rrugëtimi, UBT ka investuar vazhdimisht në zgjerimin e kapaciteteve akademike, teknologjike dhe kërkimore, duke krijuar një mjedis profesional ku promovohen barazia gjinore, meritokracia dhe zhvillimi i vazhdueshëm.

Në 25-vjetorin e tij, UBT nuk feston vetëm historinë e suksesit, por konfirmon angazhimin për të vazhduar të jetë një shtyllë e ekonomisë së dijes dhe një motor i fuqishëm i punësimit në Kosovë.

Continue Reading

Lajmet

5 milionë euro për gratë ndërmarrëse dhe zhvillimin e zonave rurale në Kosovë

Published

on

By

Agjencia Franceze për Zhvillim, përmes Proparco, ka nënshkruar një marrëveshje financimi me Agjencionin për Financim në Kosovë (AFK) në vlerë prej 5 milionë eurosh, me qëllim fuqizimin e grave dhe komuniteteve rurale.

Nga kjo shumë, 3 milionë euro janë të destinuara për gratë ndërmarrëse, ndërsa 2 milionë euro të tjera për projektet në zonat rurale.

Ambasadori i Francës në Kosovë, Olivier Guerot, vlerësoi se këto kredi do të ndihmojnë në rritjen e përfshirjes së grave në biznes dhe zhvillimin e sipërmarrësve në komunitetet rurale. Ai shtoi se sa më shumë gra të jenë të përfshira në biznes dhe sektorin publik, aq më e fortë bëhet Kosova.

Drejtori ekzekutiv i AFK-së, Xhevdet Spahija, theksoi se bashkëpunimi me Proparco do të fokusohet kryesisht në kreditimin e grave ndërmarrëse dhe grave në bujqësi. Ai gjithashtu kujtoi se që nga viti 1999, AFK ka shpërndarë rreth 500 milionë euro përmes afro 165 mijë kredive.

Drejtori Regjional për Euroazi në Proparco, Steve Gardon, u shpreh se partneriteti synon të bëjë zhvillimin ekonomik në Kosovë më gjithëpërfshirës, duke fokusuar mbështetjen tek gratë sipërmarrëse dhe bizneset në zonat rurale, ku qasja në financa është më e kufizuar.

/Kosovapress/

Continue Reading

Aktualitet

Vendndodhja e bosit “El Mencho” u zbulua pasi u vizitua nga një vajzë

Published

on

By

Një vizitë nga një “partnere romantike” çoi në zbulimin e vendndodhjes dhe më pas në vdekjen e njërit prej bosëve më të rrezikshëm të drogës në Meksikë, të njohur si “El Mencho”. Lajmi u bë i ditur nga ministri i Mbrojtjes së Meksikës.

Gjenerali Ricardo Trevilla Trejo deklaroi se informacioni i marrë nga një person i besuar i partneres së bosit të krimit u dha autoriteteve mundësinë të organizonin me shpejtësi një operacion në vendstrehimin e tij në Tapalpa, në shtetin e Jalisco-s.

“El Mencho”, emri i vërtetë i të cilit ishte Nemesio Ruben Oseguera Cervantes, ishte kreu i Karteli i Gjeneratës së Re të Jalisco-s (CJNG), një nga organizatat kriminale më të fuqishme në Meksikë. Ai u plagos gjatë operacionit të zhvilluar të dielën dhe ndërroi jetë në helikopter, ndërsa po transportohej drejt Mexico City.

Shtetet e Bashkuara kishin ofruar një shpërblim deri në 15 milionë dollarë për informacione që do të çonin në arrestimin e tij. CJNG njihet për trafikimin e sasive të mëdha të fentanilit, metamfetaminës dhe kokainës drejt SHBA-ve. Në shkurt 2025, organizata u shpall “organizatë terroriste e huaj” nga administrata e Donald Trump.

Gjatë bastisjes, persona të armatosur të kartelit hapën zjarr ndaj forcave të sigurisë. Përplasjet u zhvendosën në një kompleks kabinash në një zonë të pyllëzuar, ku “El Mencho” u plagos së bashku me dy truprojat e tij. Të tre u transportuan me helikopter, por sipas gjeneralit Trevilla, ai vdiq gjatë rrugës.

Autoritetet thanë se pranë tyre u gjetën disa raketahedhës, por nuk arritën t’i përdornin. Tetë anëtarë të kartelit u vranë gjatë operacionit, ndërsa u sekuestruan granata, municione dhe automjete të blinduara.

Operacioni u pasua nga një valë dhune në disa pjesë të Meksikës. Anëtarë të kartelit bllokuan rrugë, dogjën automjete dhe kryen sulme hakmarrëse. Sipas zyrtarëve të sigurisë, të paktën 73 persona humbën jetën si pasojë e përplasjes dhe dhunës që pasoi, përfshirë forca sigurie, anëtarë të dyshuar të kartelit dhe civilë.

Ministri i Sigurisë, Omar Garcia Harfuch, bëri të ditur se 25 anëtarë të Gardës Kombëtare u vranë në gjashtë sulme të ndara, si edhe një agjent i prokurorisë, një roje sigurie dhe një grua. Ai theksoi se pas vdekjes së bosit të kartelit u regjistruan 27 sulme kundër autoriteteve në Jalisco. Sipas tij, 30 anëtarë të kartelit u vranë, si edhe një kalimtar i rastit, ndërsa katër të tjerë u vranë në shtetin fqinj Michoacan. Të paktën 70 persona janë arrestuar në shtatë shtete.

Autoritetet thanë se po monitorojnë nga afër çdo përpjekje për riorganizim të kartelit, që mund të çojë në dhunë të re.

Presidentja e Meksikës, Claudia Sheinbaum, vlerësoi forcat e armatosura dhe deklaroi se vendi është tashmë “i qetë”, duke shtuar se mbi 250 bllokada rrugore të ngritura në 20 shtete janë hequr.

Shtëpia e Bardhë konfirmoi se SHBA-të kanë ofruar mbështetje informative për operacionin dhe përgëzoi ushtrinë meksikane për neutralizimin e një prej kriminelëve më të kërkuar në të dy vendet. Ndërkohë, Ministria e Jashtme e Mbretërisë së Bashkuar u bëri thirrje shtetasve britanikë në Meksikë të shmangin lëvizjet e panevojshme dhe të ndjekin udhëzimet e autoriteteve lokale. /Euronews/

 

Continue Reading

Lajmet

Osmani priti komandantin e larguar dhe komandantin e ri të KFOR-it amerikan në Kosovë

Published

on

By

Presidentja e Kosovë, Vjosa Osmani, priti dje në takim lamtumirës kolonelin Jonathan Lloyd nga Garda Kombëtare e Louisiana, komandantin në largim të Komandës Rajonale Lindje të KFOR, si dhe pasuesin e tij, kolonelin Sam Sargeant.

Gjatë takimit, Presidentja Osmani e falënderoi kolonelin Lloyd për shërbimin dhe përkushtimin gjatë mandatit të tij në Kosovë, duke vlerësuar kontributin e tij në forcimin e sigurisë dhe stabilitetit në vend dhe rajon. Në shenjë mirënjohjeje, ajo i dorëzoi një mirënjohje për angazhimin e çmuar.

Më tej, Presidentja Osmani i uroi mirëseardhje kolonelit Sargeant, duke e siguruar për mbështetjen e plotë të institucioneve të Kosovës në përmbushjen e mandatit të tij dhe misionit të KFOR-it të udhëhequr nga NATO.

Presidentja theksoi rëndësinë e vazhdimit të pranisë së Ushtrisë së Shtetet e Bashkuara në Kosovë si pjesë e misionit të KFOR-it, duke nënvizuar se kjo mbështetje është jetike për paqen, sigurinë dhe stabilitetin në vend dhe rajon. Ajo shtoi se Kosova do të mbetet gjithmonë mirënjohëse ndaj SHBA-së për mbështetjen e palëkundur në të gjitha etapat.

Continue Reading

Të kërkuara