Lajmet

Zjarri, shpikja që na bëri njerëz

Nga Kevin Dikinson.

Published

on

Nga Kevin Dikinson

Nga shpikjet më të mëdha të njerëzimit, zjarri, mbetet po aq i rëndësishëm sot sa në kohën e paraardhësve tanë të lashtë. Edhe pse jo aq i dukshëm sa dikur, sepse në përgjithësi e kemi zëvendësuar vatrën tradicionale të zjarrit me furrat elektrike dhe ngrohjen qendrore.

Sot e përdorim zjarrin në mënyra që paraardhësit tanë nuk mund ta imagjinonin.

Kështu motori me djegie të brendshme ka zëvendësuar kafshët dhe këmbët tona të brishta si një metodë e preferuar e udhëtimit. Brenda një dite mund të udhëtojmë shumë më larg sesa shumica dërrmuese e paraardhësve tanë gjatë gjithë jetës. Por zjarri ka bërë shumë më tepër sesa ka prodhuar energjinë që e bën jetën tonë të rehatshme.

Sipas një profesori të Universitetit të Harvardit, zjarri e ndryshoi rrjedhën e evolucionit të species sonë. Zjarri kërkon tre elementë: oksigjen, karburant dhe një burim nxehtësie.

Meqë dy nga tre elementët sigurohen natyrshëm nga bimët, historia e zjarrit u lidh në mënyrë të ndërlikuar me to.

Disa nga dëshmitë tona më të hershme mbi zjarrin datojnë rreth 440 milionë vite më parë në periudhën Siluriane kur klima e Tokës u stabilizua, kur u shfaqën bimët dhe kafshët.

Ajo periudhë ofron dëshmitë më të hershme fosile të bimëve vaskulare. Në atë pikë, zjarri shndërrohet në një fenomen të përsëritur, me një aktivitet të lartë ose të ulët bazuar në kushtet mjedisore. Gjatë periudhës së Karboniferit, oksigjeni atmosferik arriti një rekord prej 31 për qind, teksa bimët u përhapën në të gjithë super-kontinentin Pangea.

Ndaj të dhënat e nxjerra nga qymyri sugjerojnë shumë aktivitete të zjarreve gjatë kësaj periudhe. Anasjelltas, sasia e vogël e qymyrit nga periudha Triasike, sugjeron se ka pasur më pak sasi oksigjen në atmosferë dhe më pak bimë. Disa miliona vite më vonë, tek Mioceni i Vonë, homininët u zhvendosën në kullota dhe filluan të largoheshin më tej nga të afërmit e tyre majmunë, me shumë gjasa për shkak të ndryshimit midis savanës afrikane dhe xhunglës së dendur.

Atje ata kanë hasur në më shumë zjarre të rregullta. Kultura popullore e mbështet imazhin e një njeriu të shpellave që përplas dy gurë së bashku. Prej tyre fluturojnë shkëndija dhe më pas momenti i eurekës. Në fakt përdorimi i parë i zjarrit nga paraardhësit tanë ndoshta nuk ishte një çështje kontrolli apo shpikje.

Ka shumë të ngjarë të ishte një moment oportunizmi. Në një përmbledhje mbi Transaksionet Filozofike të Shoqërisë Mbretërore Britanike, J.A.J Gautlet hipotezon se homininët përfituan nga zjarret natyrore për të kërkuar ushqime. “Për homininët, përfitimet nga zjarri mund të përfshinin nxjerrjen e vezëve të shpendëve, brejtësve, hardhucave dhe kafshëve të tjera të vogla, si dhe jo–vertebrorëve.

Edhe pse zjarri nuk krijon burime të tilla, ai i bën ato shumë më të dukshme dhe gatimi i rastësishëm mund të përmirësojë tretshmërinë e tyre. Gautlet vëren se analoge të kësaj sjelljeje ekzistojnë sot në botën natyrore. Shimpanzetë e Savanës i përdorin zjarret për të gjetur burimet, ndërsa disa lloje zogjsh ndjekin zjarret për të rrëmbyer çdo lloj gjahu që ka dalë jashtë pyllit për shkak të tymit dhe flakëve.

Ndërkohë homininët e hershëm do të kenë nisur të zbulojnë vetitë e zjarrit duke vëzhguar dhe ndërvepruar me këto flakë. Për shembull, nëse një copë mishi rezulton shumë e papërpunuar, ata mund të kenë mësuar ta vendosin në prush për të vazhduar procesin e gatimit.

Duke pasur parasysh mbështetjen tonë të hershme tek natyra për zjarrin, nuk është çudi që vjedhja e zjarrit është shfaqur herë pas here në mitologjitë e botës. Është e vështirë të ndjekësh ecurinë e kontrollit të homininëve mbi zjarrin. Sepse shenjat e zjarrit nuk janë ruajtur aq mirë në të dhënat arkeologjike sa mjetet e punës dhe guri i strallit.

Disa zona arkeologjike kanë ofruar një bollëk veglash prej guri, gjë që sugjeron ndarje afatgjatë. Ato lënë të kuptohet se homininët mësuan të mbanin zjarrin ndezur 2.5 milionë vjet më parë. Por provat e drejtpërdrejta për këtë hipotezë janë të pakta.

Ndërsa ecim përpara në kohë, mund të shohim më shumë prova të kontrollit të homininëvembi zjarrin. Arkeologët kanë zbuluar gjurmë zjarri dhe mbetje kafshësh dhe bimësh të djegura në shpellën Vonderverk në Afrikën e Jugut. Ato datojnë rreth një milionë vjet më parë.

Dhe vatra më e vjetër e njohur, e gjetur në shpellën Qesem në Izrael, daton më shumë se 300.000 vjet më parë. Në këtë rast arkeologët nuk janë të sigurt se cilat specie homininejetonin në Qesem. “Të dhënat tregojnë se ato ishin të ndryshëm nga Homo Erectus dhe ka ngjashmëri si me Homo Sapiens po ashtu edhe me Neandertalët”- tha Ran Barkai, arkeologu nga Tel Aviv.

Dëshmitë më të mira për ndezjen e zjarrit, shfaqen rreth 120.000 vjet më parë kur homininëtkishin qasje tek spangoja, një kusht për të ndërtuar harqe. “Përdorimi i zjarrit nuk është një teknologji ose një proces i vetëm, por disa shkallë përdorimi dhe ndoshta disa teknologji që evoluan gjatë një periudhe të gjatë, që u ndërthurën dhe ndonjëherë përfundimisht u lidhën së bashku”- thotë Gautlet.

Por si na bëri njerëz zjarri? Ai na dha mundësi të gatuanim ushqimin tonë. Mishi i gatuar është më i lehtë për t’u përtypur dhe tretur. Trupi ynë mund të nxjerrë më shumë lëndë ushqyese nga e njëjta sasi mishi. Po ashtu gatimi i perimeve rrit nivelet e gjërave të shëndetshme si antioksidantët.

Kjo sepse procesi i gatimit shkatërron muret qelizore të bimëve dhe ashtu si mishi, i bën ato më të lehta për t’u tretur dhe përpunuar. Dhe aftësia për të krijuar ushqime të gatuara i dha formën trurit dhe trupit të paraardhësve tanë Homo Sapiens.

Meqë paraardhësit tanë shpenzonin më pak energji për tretjen e ushqimeve, dhe mund të nxirrnin lëndë ushqyese shtesë, kishin më shumë lëndë ushqyese për të shpenzuar, dhe evolucioni i shpenzoi ato për të ushqyer një tru më të madh. Dhe ky i fundit na dha mundësi të përpunonim më shumë informacione, të krijonim grupe sociale më dinamike dhe të përshtateshim me habitatet e panjohura.

Që të gjitha këto ishin shumë të dobishme në aspektin evolucionar. Gjithsesi hipoteza e gatimit ka kundërshtarët e saj. Disa studiues thonë se ka pak prova se njerëzit gatuanin apo mbanin ndezur zjarre në kohën e Homo erectus (afro 1.5 milionë vjet më parë).

Por është ndërkaq e mundur që një dietë me mish të papërpunuar dhe perime mund të ketë siguruar lëndët ushqyese të nevojshme për trurin më të madh. Hipoteza të tjera mund të shpjegojnë rritjen e madhësisë së trurit të homininëve. Për shembull hipoteza e trurit social,  argumenton se truri ynë evoluoi për të përballuar sfidat e të jetuarit në grupe të mëdha shoqërore.

Por edhe këtu luan një rol zjarri. Mos harroni se para se paraardhësit tanë të ndiznin zjarrin, ata duhej ta ruanin atë. Kjo kërkonte një ndarje pune, e cila është e mundur vetëm tek një specie me një rrjet social shumë të strukturuar.

S’ka asnjë dyshim që zjarri ka qenë një shtytës kryesor në evolucionin e qytetërimit. Ai na ndihmoi të migronim në klimat që në rrethana të tjera do të ishin jo mikpritëse. Ai ishte thelbësor për zhvillimin e kuzhinës, bujqësisë, metalurgjisë, arkitekturës dhe një sërë industrish të tjera. / BigThink – Bota.al

lajme

Tranzicioni energjetik temë kryesore në Konferencën Ndërkombëtare të UBT-së

Published

on

Tranzicioni energjetik, energjia e ripërtëritshme dhe rrjetet inteligjente në fokus të konferencës ndërkombëtare të UBT-së

Në kuadër të konferencës ndërkombëtare të UBT-së, studiuesit dhe ekspertët prezantuan punime shkencore që trajtojnë tranzicionin energjetik, efiçiencën e energjisë, reduktimin e emetimeve të CO₂, sistemet fotovoltaike dhe zhvillimin e rrjeteve inteligjente në Kosovë dhe më gjerë.

Në sesionin e parë, të udhëhequr nga kryesuesi Armend Ymeri dhe bashkëkryesuesi Agron Bislimi, vëmendja u përqendrua në efiçiencën energjetike, përdorimin e burimeve alternative të energjisë, zhvillimin e sistemeve fotovoltaike dhe menaxhimin optimal të energjisë.

Në këtë sesion u prezantuan këto punime:

  • Ibush Luzha, Dardan Dernjani – Energy Efficiency and Emission Reduction through Alternative Fuels in the Cement Industry: A Case Study of Shredded End-of-Life Tires
  • Besa Veseli, Sami Gashi, Vehebi Sofiu, Qendresa Syla – The Impact of Photovoltaic Energy Development on CO₂ Emission Reduction in Kosovo
  • Qëndresa Syla, Besa Veseli – Analysis of the Dynamic Performance of PV-BESS Microgrids Under Grid-Forming and Grid-Following Control Strategies
  • Elvida Pallaska, Binak Beqaj – Proposed Regional Division of Kosovo According to EU NUTS Principles
  • Fedrita Dakaj, Drita Qerimi – Optimal Energy Management in the VETI “Fehmi Agani” Facility – Klina: A Linear Programming Approach with Sensitivity Analysis

Në sesionin e dytë, të mbajtur në kampusin e UBT-së në Lipjan, në sallën I 318, me kryesues Vehebi Sofiu dhe bashkëkryesues Nexhmi Krasniqi, diskutimet u fokusuan në sistemet inteligjente energjetike, etikën në inxhinieri, sfidat e tranzicionit energjetik dhe perspektivën e furnizimit me energji tërësisht nga burimet e ripërtëritshme.

Punimet e prezantuara në këtë sesion përfshinë:

  • Agron Bislimi, Blinera Bislimi – AI-Driven Smart Energy Systems for Energy Transition and Grid Optimization
  • Nexhmi Krasniqi, Armend Ymeri, Blinera Bislimi – Energy, Engineering and Ethics
  • Vehebi Sofiu, Besa Veseli, Sami Gashi – Modeling Energy as a Complex Adaptive Ecosystem: A Distributed Cognitive Agent-Based Approach to Stability and Resilience
  • Armend Ymeri, Nexhmi Krasniqi – Challenges of the Energy Transition in Kosovo
  • Avni Alidemaj, Alush Mexhuani – Electricity Markets in Major European Countries
  • Leonard Shala, Agron Bislimi, Armend Ymeri – Energy Consumption Optimization in the Kosovo Power System Using Smart Grid Technologies
  • Xhafer Musliu, Agron Bislimi, Armend Ymeri – Challenges, Opportunities, and the Path Toward 100% Renewable Energy Supply and the Transition to a Smart Grid

Përmes këtyre prezantimeve, konferenca krijoi hapësirë për shkëmbimin e përvojave dhe ideve shkencore mbi të ardhmen e sektorit energjetik. Punimet theksuan rëndësinë e inovacionit teknologjik, menaxhimit të qëndrueshëm të burimeve dhe zgjidhjeve inteligjente për përshpejtimin e tranzicionit energjetik, reduktimin e ndotjes dhe forcimin e sigurisë energjetike në Kosovë.

 

Continue Reading

lajme

Robotika dhe Inteligjenca Artificiale në fokus të Mekatronikës në sesionet shkencore të UBT-së

Published

on

Në kuadër të konferencës ndërkombëtare të UBT-së, Fakulteti i Mekatronikës prezantoi punime shkencore që trajtojnë zhvillimet në robotikë, inteligjencën artificiale, automatizim industrial, komunikime 5G, mirëmbajtje parashikuese dhe inxhinieri mekanike.

Në sesionin e parë, të udhëhequr nga kryesuesi Fidan Smaili dhe bashkëkryesuesi Betim Shabani, u prezantuan punime që trajtojnë robotikën, analizën mekanike, materialet inxhinierike dhe zhvillimin e softuerëve. Sesioni u hap me prezantimin kryesor të Ekrem Misimit, me temën “The Frontier of Physical AI: From AI that Understands to Robots That Manipulate”.

Punimet e prezantuara në këtë sesion përfshinë:

  • Ekrem Misimi – The Frontier of Physical AI: From AI that Understands to Robots That Manipulate
  • Vassil Guliashki, Galia Marinova – Building Resilience against Drone Threats: A Review of Emerging Counter-UAS Technologies and Intelligent Defense Systems
  • Ardit Dibrani, Roland Pula, Fidan Smaili – Parametric Sensitivity Analysis of a Vehicle Suspension Using a Mass Spring Dumper Model
  • Fidan Smaili, Tomaz Vuherer – Effect of Heat Treatment Temperature on the Microstructure and Mechanical Properties of 18CrNiMo7-6 Steel
  • Getoar Krasniqi, Edmond Jajaga – Building a Memory Safe Image Processing API through Declarative Programming in Haskell

Punimet vazhduan në sesionin e dytë, me kryesues Ylber Limanin dhe bashkëkryesuese Liridona Dodaj. Ky sesion u fokusua në komunikimet 5G, prodhimin e avancuar, sistemet e sensorëve, mirëmbajtjen parashikuese dhe analizat matematikore.

Në këtë sesion u prezantuan punimet:

  • Xhafer Krasniqi, Edmond Hajrizi – Performance of the AI Control Layer in a Private Outdoor 5G Open RAN Deployment: Field Evidence from a 15-Cell Multi-Vendor Trial
  • Oltiana Pllana, Betim Shabani – Application of CAD_CAM and Additive Manufacturing in Design and Production Planning – The Case of a Robotic Arm
  • Ylber Limani, Leart Jahiri, Land Llugiqi – Predictive Maintenance Analysis in Industrial Internet of Things Enabled Industrial Motors
  • Ylber Limani, Rona Gashi, Harisa Arifi – Addressing Operational Challenges through IoT-Driven Predictive Maintenance in Smart Manufacturing
  • Liridona Dodaj, Enkeleda Zajmi Kotonaj – On P-Convergence of Double Sequences
  • Redon Rxhepi, Ylli Rexhaj, Arxhend Jetullahu – Design and Experimental Evaluation of an ESP32-Based Multi-Sensor System for Real-Time DC Motor Health Monitoring Using Fuzzy Logic

Përmes këtyre prezantimeve, Fakulteti i Mekatronikës kontribuoi në shkëmbimin e njohurive shkencore dhe prezantimin e zgjidhjeve inovative që lidhin inteligjencën artificiale me robotikën, automatizimin dhe proceset moderne industriale. Punimet e prezantuara dëshmojnë rëndësinë e kërkimit shkencor në zhvillimin e teknologjive të avancuara dhe në adresimin e sfidave të industrisë bashkëkohore.

Continue Reading

lajme

Mediat në epokën digjitale, në fokus të Konferencës së 15-të Ndërkombëtare të UBT-së

Published

on

By

Në kuadër të Konferencës së 15-të Ndërkombëtare të UBT-së (UBT Annual International Conference), Fakulteti i Mediave dhe Komunikimit sjell një program të pasur shkencor, i cili bashkon studiues, profesorë dhe profesionistë të medias për të diskutuar zhvillimet, sfidat dhe perspektivat e komunikimit bashkëkohor.

Konferenca do të trajtojë tema me rëndësi të veçantë për peizazhin mediatik në Kosovë dhe më gjerë, duke përfshirë ndikimin e inteligjencës artificiale në gazetari, fragmentimin e tregut medial, pabarazinë gjuhësore, rolin e mediave në ndërtimin e shtetit, si dhe përgjegjësinë profesionale dhe ndikimin e platformave digjitale në krijimin dhe shpërndarjen e informacionit.

Programi shkencor përfshin gjithashtu diskutime mbi gjuhën, kuptimin dhe interpretimin në komunikimin medial, rëndësinë e fjalorëve elektronikë për gazetarinë bashkëkohore, cilësinë e shkrimeve publike në portalet lokale, si dhe mënyrën se si mediat lokale dhe ato online ndikojnë në ndërtimin e imazhit të rajoneve dhe komuniteteve të ndryshme.

Sesioni i parë

Chair:  Loreta Mamani, Votim Hanoli

Keynote speakers: Prof. asoc. dr. Ferid Selimi

  • “Media market fragmentation and linguistic inequality in Kosovo”, Ferid Selimi
  • “The context in media communication: Language, meaning and interpretation”, Ismet Osmani & Asllan Hamiti.
  • “Media and State-Building: The Case of Kosovo”, Safet Zejnullahu
  • “The importance of the electronic dictionary for contemporary journalism in the digital age”,  Ajten Hajdari-Qamili.
  • “Content analysis of deceptive AI-generated videos in Kosovo elections”, Hyrije Mehmeti & Demush Bajrami.
  • “ChatGPT as a Professional Assistant: Exploring Its Role in Journalism, Education and Academic Research”, Gjylie Rexha.
  • “Media and the Representation of the Presevo Valley: How the Region’s Image Is Constructed in Local and Online Media”,  Ilir Zylfiu.
  • “The quality of public writings on local portals”,Xhevahire Millaku
  • “Legal regulation of artificial intelligence in the media: Challenges for freedom of expression, responsibility and integrity”, Faruk Rexhaj

Sesioni i dytë

Chair: Demush Bajrami, Gjylie Rexha

  • “Artificial Intelligence in Journalism: Between Ethical Challenges, Professional Transformation, and the Fear of Replacement”,Musa Sabedini & Demush Bajrami
  • “Media reporting on minors in criminal cases: Privacy, stigmatization, and psychological and social consequences”, Loreta Mamani& Aida Sotiri & Albana Allushaj& Mimoza Cabeli
  • “Preparing students in teacher education programs for the development of media literacy and critical thinking in children”, Aida Sotiri &Loreta Mamani & Harallamb Margariti
  • ‘Symbolic communication and the transformation of civic protest: A multimodal analysis of the Albanian case”,  Votim Hanoli
  • “The Role of Analysts and Credibility in Shaping Public Opinion”, Shkodran Gajraku
  • “Public perception and content indicators in Kosovo’s online media”, Naile Dema Selmani
  • “The Role and Effectiveness of Public Relations in Promoting Educational Institutions: The Case of Kosovo”,  Jehona Kapllani – Ilazi & Driton Iseni.
  • “Educational Video and Visual Storytelling”, Edona Sulejmani
  • “The role of the journalist in ensuring fair in the age of artificial intelligence in Kosovo”, Ernesa Aliu
  • “The effects of unregistered online portals on society and politics in Kosovo”, Arbëreshë Fazliu

Continue Reading

Lajmet

Inteligjenca artificiale në fokus të Sistemeve të Informacionit në Konferencën Ndërkombëtare të UBT-së

Published

on

Në kuadër të konferencës ndërkombëtare të UBT-së, Fakulteti i Sistemeve të Informacionit prezantoi punime shkencore që trajtuan zhvillimet në inteligjencën artificiale, qeverisjen e të dhënave, automatizimin inteligjent dhe transformimin digjital.

Në sesionin e parë, të kryesuar nga Besnik Skenderi, me Blerton Abazin si bashkëkryesues, prezantuan:

  • Dr. Blerton Abazi – “Beyond Model Accuracy: Data Governance and Continuous Evidence in the Assurance of AI System”
  • Agim Zuzaku – “Large Language Models for Managerial Decision Support in Hospitality”
  • Besnik Skenderi dhe Diamanta Skenderi – “Agile Project Management Under Constraint: A Framework for Innovation Safety and Accountability”
  • Besa Alija – “Process Modelling for the Digitalisation of Third-Cycle Studies: A Case Study at South East European University”

Ndërkaq, në sesionin e dytë, të kryesuar nga Ylber Limani, me Agim Zuzakun si bashkëkryesues, prezantuan:

  • Ylber Limani dhe Melliha Lutfiu – “Information Systems Resilience and Digital Strategy: An Empirical Study of Kosovo in Global Comparison Using AI and SEM”
  • Ylber Limani, Edmond Hajrizi dhe Mirlinda Gashi Jashanica – “An Empirical Study of AI Implementation and Quality Assurance in Higher Education Institutions”
  • Dashmir Istrefi dhe Dimitar Stojkoski – “From Telemetry to Foresight: Self-Evolving Predictive Maintenance and Driver-Behavior Intelligence on a Local-First Telematics Hub”
  • Dashmir Istrefi dhe Dimitar Stojkoski – “Toward Agentic Building Automation: A Protocol-Agnostic Edge–Cloud Platform with LLM-Driven Rule Synthesis for Heterogeneous and Legacy IoT Devices”
  • Dashmir Istrefi dhe Dimitar Stojkoski – “From Telemetry to Disclosure: A Local-First IoT and AI Platform for Continuous, ESRS-Aligned ESG Monitoring in Smart Buildings”
  • Gelina Maliqi – “Generative Artificial Intelligence and University Student Learning: A Global Synthesis of Effects, Mechanisms and Conditions”

Përmes këtyre prezantimeve, Fakulteti Sisteme të Informacionit i UBT-së vuri në pah rëndësinë e kërkimit shkencor dhe inovacionit në zhvillimin e zgjidhjeve digjitale bashkëkohore. Temat e trajtuara dëshmuan rolin gjithnjë e më të rëndësishëm të inteligjencës artificiale dhe sistemeve të informacionit në përmirësimin e vendimmarrjes, cilësisë së arsimit dhe efikasitetit institucional, duke krijuar mundësi të reja për bashkëpunim akademik dhe zhvillim teknologjik.

 

Continue Reading

Të kërkuara