Me mbi 35 vite përvojë në gazetari, profesori dhe gazetari Musa Sabedini vazhdon të kontribuojë në zhvillimin e gazetarisë përmes botimeve shkencore dhe përvojës profesionale. Në një bashkëbisedim në podcast-in e mediave të UBT-së, ai foli për rrugëtimin e tij në gazetari, librat universitarë që ka botuar, sfidat e gazetarisë hulumtuese dhe ndikimin e teknologjisë në profesion.

Në këtë intervistë, Sabedini ndan përvojën e tij shumëvjeçare në gazetarinë hulumtuese, rëndësinë e etikës në profesion dhe rolin që inteligjenca artificiale dhe digjitalizimi po luajnë në transformimin e mediave.

*****

Pjesë nga intervista:

Driton Hyseni: Pas mbi 35 vite përvoje në gazetari, çfarë ju shtyu që këtë përvojë ta ktheni në libra universitarë?

Musa Sabedini: Vetë fakti që kam një periudhë kaq të gjatë në gazetari më ka shtyrë që përvojën time profesionale ta ndaj me të tjerët. Kam dashur që përvojën e gjatë dhe profesionalizmin që e kam treguar gjatë viteve – përfshirë katër çmime të fituara në gazetari dhe shumë raste të trajtuara si gazetar hulumtues – ta përcjell edhe te gjeneratat e reja.  Kam menduar se është e rëndësishme që studentët, gazetarët e rinj dhe redaktorët e mediave të kenë në dispozicion literaturë profesionale. Prandaj kam vendosur t’u dhuroj katër libra. Libri i fundit, i katërti, që trajton gazetarinë hulumtuese dhe për të cilin po flasim sot, ishte i domosdoshëm, sepse ka shumë mungesë literature në këtë fushë. Pak studiues dhe ekspertë kanë guximin ose vullnetin të merren me libra të tillë. Ky libër ka jo më pak se 718 faqe.

Driton Hyseni: Libri i fundit është mjaft voluminoz dhe përfshin literaturë të gjerë si dhe përvojën tuaj në gazetarinë hulumtuese. Çfarë e bën atë të ndryshëm nga literaturat e tjera?

Musa Sabedini: Libri përbëhet nga tre kapituj. Në kapitullin e parë trajtoj përkufizimet dhe nocionet kryesore të gazetarisë hulumtuese. Kapitulli i dytë fokusohet te digjitalizimi dhe ndikimi i tij në gazetarinë hulumtuese. Ndërsa kapitulli i tretë trajton teknikat e raportimit hulumtues. Ky kapitull i fundit është veçanërisht i rëndësishëm, sepse libri nuk është vetëm studimor, por edhe praktik. Ai përmban shumë shembuj konkretë dhe analiza të mediave dhe portaleve, jo vetëm në Kosovë, por edhe më gjerë. Në kapitullin e parë, për shembull, studentët – qoftë në bachelor, master apo doktoraturë – mund të gjejnë përkufizime dhe nocione të qarta pa pasur nevojë të kërkojnë shumë burime të tjera. Libri është i veçantë sepse përmban shumë materiale praktike dhe qindra raste konkrete. Në fakt, deri tani nuk ekziston një libër i tillë as në Ballkan. Mund të ketë dispensa të shkurtra, por një libër i këtij lloji nuk ka pasur më parë.

Driton Hyseni: Meqenëse përmendët se libri është i veçantë në rajon, a përfshin ai edhe shembuj ndërkombëtarë të mediave që fokusohen në gazetarinë hulumtuese? A ka krahasime me gazetarinë në Kosovë?

Musa Sabedini: Po, patjetër. Kjo është një nga veçantitë e librit. Kam përfshirë shembuj ndërkombëtarë dhe vendorë. Nëse kam marrë një rast nga Amerika, e kam krahasuar me një rast në Ballkan dhe më pas me Kosovën. E njëjta gjë vlen edhe për rastet nga Evropa. Kam përfshirë shembuj nga Shqipëria, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi dhe madje edhe nga Serbia. Pra, libri është unik sepse ka materiale të bollshme dhe të kuptueshme, dhe secila pjesë e plotëson tjetrën.

Driton Hyseni: Sot po shohim që inteligjenca artificiale po hyn gjithnjë e më shumë në industrinë e mediave dhe po e transformon gazetarinë. Si e shihni këtë zhvillim?

Musa Sabedini: Digjitalizimi ka anët e veta pozitive dhe negative. Inteligjenca artificiale mund të jetë shumë e dobishme nëse përdoret në mënyrë profesionale dhe analitike, por ajo nuk mund ta zëvendësojë gazetarin. Një gazetar duhet të dijë ta orientojë temën hulumtuese vetë. Inteligjenca artificiale mund të ndihmojë në analizë dhe verifikim, por nuk mund ta krijojë vetë gazetarinë. Gazetaria hulumtuese në thelb është proces hulumtimi dhe verifikimi. Nëse gazetarët e rinj dhe studentët dinë ta përdorin teknologjinë në mënyrë profesionale, ajo mund të ndihmojë shumë në avancimin e gazetarisë hulumtuese. Por në shumë raste po keqpërdoret, sidomos në portalet online.

Driton Hyseni: Në librat tuaj shpesh e theksoni rëndësinë e etikës. A mund të ketë gazetari të mirë pa etikë personale?

Musa Sabedini: Për mua etika është thelbi i gazetarisë. Madje e quaj edhe mbretëresha e gazetarisë. Mund të jesh gazetar shumë i aftë dhe shumë i fortë në hulumtim, por nëse nuk ke etikë, gazetaria e humb vlerën e saj. Etika nuk e ndalon gazetarinë. Përkundrazi, ajo të mëson si të sillesh profesionalisht në çdo situatë, madje edhe kur interviston persona të dyshuar për krime. Gazetari duhet të arrijë te informacioni me profesionalizëm dhe jo me fyerje ose paragjykime. Gazetaria nga A deri në Zh lidhet me etikën.

Driton Hyseni: Në librin e fundit keni përfshirë 101 pyetje dhe udhëzime për gazetarinë hulumtuese. Pse mendoni se një gazetar i ri ka nevojë për udhëzime të tilla ose një udhërrëfyes praktik në fillim të karrierës?

Musa Sabedini: Arma e dytë e fuqishme e librit janë pikërisht këto 101 pyetje dhe 101 këshilla apo udhëzime. Këto janë pyetje që i kam ndërtuar vetë nga përvoja ime shumë e gjatë në gazetari. Nuk dua të them që kam “vuajtur” për ta përjetuar gazetarinë hulumtuese, sepse tashmë jam shumë i vjetër në këtë profesion, por kam dashur që gjeneratave të reja t’u lë një lloj testamenti profesional – një dokument apo udhëzues që ua bën më të lehtë realizimin e një interviste hulumtuese, një hetimi hulumtues apo një hulumtimi të gjatë, pavarësisht temës. Nëse i lexoni këto pyetje dhe këshilla, ato janë vërtet shumë të dobishme profesionalisht. I kam përgatitur me shumë dashuri dhe me shumë vullnet dhe besoj se do të ndihmojnë çdo gazetar që dëshiron të merret me gazetari hulumtuese, por edhe studiues dhe ekspertë të fushës. Gjatë mbledhjes së materialeve dhe literaturës për këtë libër kam vërejtur se te ne mungojnë jo vetëm librat, por edhe udhëzuesit e shkurtër praktikë – për shembull një agjendë me 10 apo 20 pyetje që mund ta ndihmojnë gazetarin në terren. Gazetaria hulumtuese nuk është e lehtë. Është një sfidë e madhe. Nëse një gazetar hulumtues nuk e ka përjetuar në praktikë këtë profesion, është shumë e vështirë të shkruajë një libër për të. Këtu teoria është e lidhur ngushtë me praktikën. Unë mund të flas shumë për teorinë e gazetarisë hulumtuese, por kur vjen puna te praktika, duhet shumë punë dhe përkushtim. Është një profesion shumë delikat, por edhe shumë i bukur, me sfida dhe vështirësi të ndryshme.

Driton Hyseni: Si keni arritur t’i ndërthurni të gjitha këto përvoja – nga sfidat dhe kërcënimet deri te përvoja profesionale – në një libër kaq voluminoz universitar?

Musa Sabedini: Gazetaria hulumtuese i ka edhe rreziqet e veta. Në libër e kam përmendur këtë në disa vende dhe kam dhënë edhe shembuj konkretë. Unë personalisht kam rreth 35 raste kërcënimesh me vdekje nga njerëz të ndryshëm. Të gjitha këto raste janë të evidentuara në polici dhe në databaza përkatëse. Megjithatë, asnjëherë nuk jam frikësuar dhe as sot nuk frikësohem. E vetmja frikë që mund të ketë ekzistuar ndonjëherë për mua ka qenë nëse pa dashje i kam hyrë dikujt në hak, por nuk besoj se kjo ka ndodhur, të paktën jo me vetëdijen time. Gazetaria hulumtuese nuk ka kompromis. Këtu gjithmonë ekziston një palë tjetër dhe një e vërtetë që duhet zbuluar. Kur shkruan për gazetari hulumtuese duhet të jesh jashtëzakonisht i saktë. Parimi im ka qenë gjithmonë: verifiko ose beso – por gjithmonë verifiko. Këto dy elemente janë shumë të lidhura me njëra-tjetrën. Një gazetar nuk mund të merret me hetimin e njerëzve, kompanive të mëdha, universiteteve, profesorëve, bizneseve apo institucioneve publike pa pasur fakte dhe dëshmi. Nëse nuk ke dëshmi, është shumë e rrezikshme për një gazetar. Prandaj këshilla ime është që fokusi i gazetarit duhet të jetë gjithmonë te e vërteta. Mos i paragjykoni njerëzit dhe mos i akuzoni pa nevojë. Hulumtoni, verifikoni dhe pastaj publikoni. Kur them “beso”, nënkuptoj të besosh në dokumente konkrete: një dokument zyrtar, një incizim, një video, një fotografi, një aktakuzë, një aktgjykim apo çdo material tjetër që e mbështet informacionin. Gazetari duhet të shkojë te pala tjetër i përgatitur mirë dhe me fakte në dorë, në mënyrë që të mos duket qesharak as para palës dhe as para publikut.

Driton Hyseni: Përveç botimeve akademike, ju vazhdoni të kontribuoni edhe në gazetari dhe të realizoni tekste hulumtuese. Çfarë ju motivon të vazhdoni në këtë profesion?

Musa Sabedini: Të drejtën me thënë, nuk mund të jetoj pa gazetari. Edhe kur kam filluar angazhimet e mia akademike, një nga kushtet e mia ka qenë që të mos e ndal gazetarinë. Edhe pse sot nuk jam aq aktiv sa kam qenë më herët, vazhdoj të kontribuoj në këtë fushë. Kam fituar katër çmime në gazetarinë hulumtuese dhe për këtë arsye kam vendosur ta ul pak intensitetin e punës, për t’u dhënë hapësirë edhe gazetarëve të tjerë të rinj. Megjithatë, unë e njoh shumë mirë frymën e gazetarisë hulumtuese. E di saktësisht se si funksionon dhe sa përkushtim kërkon ky profesion. Gazetaria hulumtuese kërkon shumë vullnet, shumë përkushtim, ndërgjegje profesionale dhe kujdes të madh. Gazetari duhet të ketë intuitë të fortë, integritet profesional dhe ndikim publik. Duhet të jesh një figurë që kur dikush dëgjon emrin tënd, ta kuptojë se përballë ka një gazetar serioz që merret me të vërtetën. Fatkeqësisht, sot në hapësirën online kjo pjesë e gazetarisë hulumtuese shpesh nuk trajtohet me seriozitetin e duhur. Edhe pse vetë kam qenë pjesë e kësaj fushe dhe kam portal, shpesh vërehet se baza profesionale mbi të cilën duhet të ndërtohet gazetaria hulumtuese po anashkalohet.

Kërkesës së Kryeministrit Albin Kurti për një takim të mundshëm në ditët në vijim për çështjen e presidentit, i është përgjigjur edhe Partia Demokratike e Kosovës (PDK) me të njëjtin ton si ai i LDK-së.

Në përgjigje të kësaj thirrjeje, PDK ka konfirmuar vullnetin për dialog, mirëpo jo para një vendimi të Gjykatës Kushtetuese.

“PDK e falënderon kryeministrin Albin Kurti për ftesën për takim dhe rithekson se mbetet e hapur për komunikim dhe dialog politik sa herë që kjo i shërben stabilitetit institucional dhe interesit të vendit. Megjithatë, në rrethanat aktuale, duke pasur parasysh se Gjykata Kushtetuese ka vendosur Masë të Përkohshme që pezullon procesin e zgjedhjes së Presidentit dhe çdo veprim të mëtejshëm të Kuvendit në këtë drejtim, PDK vlerëson se është e domosdoshme të pritet vendimi përfundimtar i Gjykatës, i cili pritet deri më 31 mars dhe që do të qartësojë hapat e mëtejmë institucionalë”, thuhet në komunikatën e PDK-së.

PDK e përmbyll reagimin duke theksuar se respektimi i vendimeve të Gjykatës Kushtetuese është mënyra më e përgjegjshme për të garantuar stabilitetin e vërtetë politik dhe institucional në Kosovë.

Kryetari i Lidhjes Demokratike të Kosovës, Lumir Abdixhiku, ka reaguar zyrtarisht pas ftesës së Kryeministrit Albin Kurti për një takim rreth zgjedhjes së Presidentit të ri.

Abdixhiku ka konfirmuar se do t’i përgjigjet pozitivisht ftesës, por ka vendosur një kusht të qartë: takimi mund të ndodhë vetëm pasi Gjykata Kushtetuese të japë verdiktin e saj.

Lideri i LDK-së ka theksuar se përderisa çështja e dekretit për shpërndarjen e Kuvendit është në duart e Gjykatës, politika duhet të heshtë për t’i lënë radhën drejtësisë kushtetuese.

“E kam njoftuar se do t’i përgjigjem pozitivisht kësaj ftese në ditën e parë pas verdiktit të Gjykatës Kushtetuese. Duke qenë se çështja e zgjedhjes së Presidentit është tashmë në shqyrtim, koha jonë politike ndalon përkohësisht”, ka deklaruar Abdixhiku.

Sipas tij, respektimi i pavarësisë së Gjykatës Kushtetuese dhe shmangia e proceseve politike paralele është një nder që i bëhet Republikës dhe institucioneve të saj.

“Verdikti i Gjykatës duhet pritur me respekt të plotë institucional dhe me qetësi politike. Një orë pas verdiktit, mund të takohemi sërish”, ka përfunduar kreu i LDK-së.

Kjo përgjigje vjen vetëm pak orë pasi Kryeministri Kurti njoftoi se do të nisë ftesat për opozitën me qëllim arritjen e një marrëveshjeje për Presidentin, për të evituar kështu shkuarjen në zgjedhje të reja.

Lufta elektronike dhe shkëmbimi i inteligjencës po gërryejnë dominimin dekadash të SHBA-së dhe Izraelit në Gjirin Persik.

Kur tre zyrtarë të lartë amerikanë i thanë The Washington Post se Rusia po i jepte Iranit inteligjencë të ndjeshme – përfshirë lokacionet e sakta të anijeve luftarake dhe avionëve amerikanë në Lindjen e Mesme – ata zbuluan diçka më shumë se një aleancë taktike. Ata ekspozuan arkitekturën e një lloji të ri lufte. Një luftë pa vija fronti. Një luftë që nuk luftohet me tanke apo raketa, por me rreze radari, transmetime satelitore dhe koordinata të koduara. Në Gjirin e sotëm, fushëbeteja është spektri elektromagnetik, dhe të dyja palët po luftojnë, mbi të gjitha, për të verbuar tjetrin.

Raportohet se Presidenti rus Vladimir Putin ka mohuar ndarjen e kësaj inteligjence me Iranin gjatë një telefonate me Presidentin amerikan Donald Trump. Megjithatë, ky mohim ndryshon pak gjëra. Rusia ka marrë dronë dhe municione iraniane për luftën e saj në Ukrainë. Ajo ka parë se si SHBA-ja e ka furnizuar Ukrainën me inteligjencë për shënjestrim që është përdorur për të goditur pozicionet ruse. Logjika e Moskës është e qartë: inteligjenca është një valutë, dhe Putini thjesht po e shpenzon atë.

Sinjalet si armë

Siç ka vëzhguar ish-oficeri i CIA-s, Bruce Riedel, në luftën moderne koordinatat shpesh janë më të vlefshme se plumbat. Kushdo që e di se ku ndodhet armiku, fiton. Kjo aksiomë po luhet në kohë reale në Gjir. Rrjeti i inteligjencës ruse i ka lejuar Iranit të lokalizojë asetet e SHBA-së dhe Izraelit me një saktësi që Teherani nuk mund ta arrinte i vetëm. Irani operon vetëm një numër të kufizuar satelitësh zbulimi – plotësisht të pamjaftueshëm për të gjurmuar anijet e shpejta në ujëra të hapura. Rusia nuk e ka këtë kufizim. Rrjeti i saj i avancuar i vëzhgimit, përfshirë satelitin Kanopus-V (i riemërtuar “Khayyam”), i ofron Teheranit imazhe optike dhe radari 24 orë në ditë. Për Iranin, ky është sistemi nervor i doktrinës së tij të goditjeve precize.

Droni që goditi një bazë ushtarake amerikane në Kuvajt, duke vrarë gjashtë ushtarë, nuk e gjeti objektivin rastësisht. Zyrtarët e Pentagonit vërejnë se sulmet e fundit iraniane kanë goditur objekte që nuk figurojnë në asnjë hartë publike. Burimi i informacionit nuk është i vështirë për t’u gjetur.

Dora e heshtur e Kinës

Roli i Pekinit është më i heshtur, por jo më pak i rëndësishëm. Kina ka shpenzuar vite duke riformuar peizazhin e luftës elektronike të Iranit: duke eksportuar sisteme radari të avancuara, duke kaluar navigimin ushtarak iranian nga GPS-i amerikan te rrjeti kinez “BeiDou-3”, dhe duke mbështetur hartëzimin e terrenit. Ish-gjenerali izraelit, Amos Yadlin, u shpreh thjesht: çdo sekondë vlen. Nëse Irani mund të kursejë minuta në diktimin dhe shënjestrimin e objektivit, kjo ndryshon balancën në qiell.

Radari kinez “YLC-8B” kundër avionëve “stealth” përdor frekuenca të ulëta që reduktojnë efektivitetin e mbulesave të padukshme të avionëve amerikanë. B-21 Raider dhe F-35C janë projektuar të jenë të padukshëm, por përballë këtij radari, ata janë shumë më pak të tillë. Ndërkohë, Reuters raporton se Irani është afër blerjes së 50 raketave supersonike CM-302 nga Kina, të njohura si “vrasëse të aeroplanmbajtëseve”, të cilat udhëtojnë me shpejtësi Mach 3 dhe fluturojnë shumë ulët mbi ujë, duke e reduktuar kohën e reagimit të anijes në pak sekonda.

Kundërpërgjigjet e SHBA-së dhe Izraelit

SHBA-ja dhe Izraeli nuk po qëndrojnë pasivë. Ata janë në gjueti. Ekipet e inteligjencës kanë gjurmuar lëvizjet e udhëheqjes iraniane dhe nyjat e Gardës Revolucionare (IRGC). Gjatë fazës fillestare të operacioneve “Roaring Lion” dhe “Epic Fury”, ata shkatërruan infrastrukturën e radarëve iranianë me një shpejtësi që ekspozoi brishtësinë e mbrojtjes së Teheranit. Siç vëren ish-komandanti izraelit, Eitan Ben-Eliyahu, shkatërrimi i një radari nuk është thjesht dëmtim i një makinerie; ai verbon armikun.

Megjithatë, zëdhënësi i IRGC-së, Ali Mohammad Naeini, pretendoi se Irani ka shkatërruar afro 10 sisteme të avancuara radari amerikanë – një deklaratë që, nëse është qoftë edhe pjesërisht e saktë, shpjegon se si raketat iraniane arritën objektivat në Izrael dhe në kryeqytetet e Gjirit.

Një ekuilibër i ri fuqie

Për dekada, Gjiri ishte një teatër i dominimit dërrmues teknologjik amerikano-izraelit. Ky dominim nuk është zhdukur, por po gërryhet qëllimisht nga hardueri kinez dhe inteligjenca ruse. Sinjalet janë “plumbat e rinj”. Irani ka studiuar mirë luftën e vitit 1991, ku Bagdadi luftoi i verbuar dhe humbi. Teherani është i vendosur të mos bëhet “Bagdadi i radhës”.

Kina nuk po e armatos Teheranin për solidaritet ideologjik, por po e trajton konfliktin si një “laborator të gjallë”. Çdo sulm me raketa CM-302 kundër një aeroplanmbajtëseje amerikane gjeneron të dhëna që Pekini do t’i studiojë për skenarin që i intereson vërtet: Tajvanin. Rusia, ndërkohë, po e ndihmon Iranin që të gjakosë forcat amerikane dhe të shpenzojë rezervat e tyre të raketave mbrojtëse.

Gjiri po bëhet teatri i parë ku lufta elektronike mund të jetë më vendimtare se fuqia konvencionale e zjarrit. Rusia dhe Kina nuk po dërgojnë ushtri për të ndihmuar Teheranin; ata po bëjnë diçka më afatgjatë: po e mësojnë Iranin se si të “shohë”. Sfida për SHBA-në dhe Izraelin nuk është më thjesht të kenë më shumë armë se Teherani, por të sigurojnë që kur të tërhiqet këmbëza, Irani të jetë ai që qëllon në qorr.

Opinion -AlJazeera