Lajmet

Pesë barnat që e ndryshuan botën (dhe çfarë shkoi keq)

Këto barna sollën një ndryshim të madh në jetën tonë, në mënyra që nuk e prisnim.

Published

on

Nga Philippa Martyr

Është e vështirë të matet ndikimi i një barne të caktuar në historinë botërore. Por më poshtëpo klasifikojmë 5 barna, për të cilat mund të themi me siguri se kanë sjellë një ndryshim të madh në jetën tonë, shpeshherë në mënyra që nuk e prisnim. Ato na kanë dhënë disa përfitime shëndetësore të pabesueshme. Por nga ana tjetër janë shfaqur me një trashëgimi komplikimesh, të cilat ne duhet t’i analizojmë në mënyrë kritike.

1. Anestezia

Në fundin e viteve 1700, kimisti anglez Xhozef Pristli prodhoi një gaz të cilin ai e quajti “ajri i azotuar” (oksid azoti). Kimisti tjetër anglez Hamfri Devi, mendoi se ai mund të përdorej si qetësues dhimbjesh në kirurgji. Në fakt u bë një ilaç rekreativ. Vetëm në vitin 1834, mbërritëm një moment tjetër historik.

Kimisti francez Zhan-Baptist Dyma emërtoi një gaz të ri:kloroformi. Mjeku skocez Xhejms Simpson e përdori atë në vitin 1847 për të ndihmuar gjatë lindjes së grave. Shumë shpejt anestezia u përdor më gjerësisht gjatë operacioneve kirurgjikale.

Përpara saj, pacientët vdisnin shpesh nga shoku nga dhimbja. Por çdo ilaç që mund t’i bëjë njerëzit të pavetëdijshëm, mund të shkaktojë edhe dëme. Anestetikët e sotëm janë ende të rrezikshëm, për shkak të rreziqeve të shtypjes së sistemit nervor.

2. Penicilina

Ajo që i ndodhi në vitin 1928 mjekut skocez Aleksandër Fleming, është një nga historitë klasike të zbulimit aksidental të një ilaçi. Fleming shkoi me pushime, duke lënë në laborator disa kultura të bakterit streptokok. Kur u kthye nga pushimet, vuri re se penicilium (një ndotës mykotik) e kishte ndaluar rritjen e streptokokut .

Patologu australian Hauard Florej dhe ekipi i tij, e stabilizuan penicilinën dhe kryen eksperimentet e para tek njerëzit  Me financimin e qeverisë amerikane, penicilina u prodhua në masë dhe e ndryshoi rrjedhën e Luftës së Dytë Botërore. Ajo u përdor për të trajtuar mijëra njerëz në front.

Penicilina dhe pasardhësit e saj, janë ilaçe shumë të suksesshme të vijës së parë për gjendjet shëndetësore që dikur vranë miliona njerëz. Megjithatë, përdorimi i gjerë i tyre ka çuar në shfaqjen e llojeve të reja të baktereve që janë rezistente ndaj ilaçeve.

3. Nitroglicerina

Nitroglicerina u shpik në vitin 1847 dhe e zëvendësoi barutin si eksplozivi më i fuqishëm në botë. Por ajo ishte gjithashtu ilaçi i parë modern për trajtimin e anginës, dhimbja e fortë e gjoksit e lidhur me sëmundjet e zemrës. Punëtorët e fabrikës që ishin të ekspozuar ndaj eksplozivit, nisën të përjetojnë dhimbje koke dhe skuqje në fytyrë.

Kjo ndodhi për shkak se nitroglicerina është një vazodilatator, pra i zgjeron enët e gjakut.

Mjeku londinez Uilliam Murrel eksperimentoi me nitroglicerinë mbi veten e tij, dhe e provoi atë te pacientët e tij me anginë. Ata patën një lehtësim gati të menjëhershëm të dhimbjeve nëgjoks.

Nitroglicerina bëri të mundur që miliona njerëz me anginë të kenë një jetë relativisht normale. Ajo i hapi rrugën prodhimit të ilaçeve të reja, atyre për uljen e presionit të gjakut, beta-bllokuesit dhe statinave. Këto ilaçe kanë zgjatur jetën e miliona njerëzve, dhe e kanë rritur jetëgjatësinë mesatare në vendet perëndimore.

Por për shkak se jetët e njerëzve janë zgjatur, sot ka norma më të larta të vdekjeve nga kanceri dhe sëmundje të tjera jo të transmetueshme. Pra, rezultoi që nitroglicerina të ishte një ilaç që e ndryshon botën në mënyra të papritura.

4. Pilula

Në vitin 1951, avokatja amerikane e kontrollit të lindjeve Margaret Sanger i kërkoi studiuesit Gregori Pinkus të zhvillonte një kontraceptiv hormonal efektiv, që u financua nga filantropja e njohur Kethrin Mekormik. Pinkus zbuloi se progesteroni ndihmon në ndalimin e ovulacionit, dhe e përdori atë për të krijuar një pilulë eskperimentale.

Testet klinike u kryen mbi gratë më të varfra, sidomos në Porto Riko, për shkak të frikës nga efektet anësore. Ilaçi i ri u prodhua nga kompania GD Searle & Co me emrin Enovid në 1960, me miratimin e Administratës Amerikane të Ushqimit dhe Barnave (FDA). Ai u pranua pasi rreziku i shtatzënisë, shihej si më i madh se rreziku i efekteve anësore, si mpiksja e gjakut dhe goditjet në tru.

U deshën 10 vite vjet për të provuar një lidhje midis përdorimit të kontraceptivëve oralë dhe efekteve anësore serioze. Pas një investigimi të qeverisë amerikane në vitin 1970, nivelet e hormoneve në pilulën kontraceptive ranë ndjeshëm. Pilula shkaktoi ndryshime të mëdha demografike globale. Familje nisën të jenë më të vogla në numrin e anëtarëve, teksa u rritën të ardhurat pasi gratë ri–hynë në fuqinë punëtore. Por kjo ngre pikëpyetjen se si mjekët kanë eksperimentuar me trupat e grave.

5. Diazepami

Benzodiazepina e parë, një lloj depresant i sistemit nervor, u zhvillua për herë të parë në vitin 1955 dhe u tregtua nga kompania “Hoffmann-La Roche” me emrin Librium . Kjo dhe barnat e lidhura me to nuk u shitën si “kurë” për ankthin. Përkundrazi, ato ishin menduar t’indihmonin njerëzit të përfshiheshin në psikoterapi , e cila shihej si zgjidhja e vërtetë.

Kimisti polako-amerikan Leo Sternbah dhe grupi i tij kërkimor, e ndryshuan kimikisht Librium në vitin 1959 , duke prodhuar një ilaç shumë më të fuqishëm. Ky ishte diazepami, i shitur nga viti 1963 me emrin Valium. Duke qenë një ilaç i lirë dhe lehtësisht i disponueshëm, ai pati një ndikim të madh.

Gjatë viteve 1969–1982, Valiumi ishte barna më e shitur në Shtetet e Bashkuara. Këto llojbarnash krijuan një kulturë të menaxhimit të stresit dhe ankthit përmes ilaçeve. Valiumi i hapi rrugën antidepresantëve modernë. SSRI i parë, ose frenuesi selektiv i rimarrjes së serotoninës, ishte fluokstina, i shitur nga viti 1987 si Prozac.

“The Conversation” – Bota.al

lajme

Profesorët e UBT-së publikojnë studim ndërkombëtar mbi ndotjen me metale të rënda në ujërat nëntokësore të Kosovës

Published

on

By

Profesorët e UBT-së, Prof. Dr. Hazir S. Çadraku, Prof. Dr. Pajtim Bytyqi dhe Prof. Dr. Osman Fetoshi, në bashkëpunim me studiues nga universitete të vendeve të rajonit, Bashkimit Evropian dhe institucione të tjera ndërkombëtare, kanë publikuar studimin shkencor me titull “Seasonal and Spatial Assessment of Heavy Metal Contamination in Groundwater in the Republic of Kosovo” në revistën prestigjioze ndërkombëtare Limnological Review (MDPI).

Ky publikim paraqet një kontribut të rëndësishëm në fushën e shkencave mjedisore, duke analizuar shpërndarjen hapësinore dhe sezonale të metaleve të rënda në ujërat nëntokësore të Republikës së Kosovës. Studimi ofron të dhëna të rëndësishme shkencore për vlerësimin e cilësisë së ujërave nëntokësore, identifikimin e burimeve potenciale të ndotjes dhe mbështetjen e politikave për mbrojtjen e burimeve ujore dhe zhvillimin e qëndrueshëm.

Punimi është rezultat i një bashkëpunimi të gjerë ndërkombëtar mes studiuesve nga rajoni, Bashkimi Evropian dhe vende të tjera të botës, duke dëshmuar edhe një herë angazhimin e profesorëve të UBT-së në kërkimin shkencor dhe pjesëmarrjen aktive në projekte me ndikim ndërkombëtar.

Ky sukses përfaqëson një tjetër arritje të rëndësishme të stafit akademik të UBT-së në promovimin e ekselencës në kërkim shkencor dhe forcimin e bashkëpunimit me komunitetin akademik ndërkombëtar.

Punimi i plotë mund të lexohet në lidhjet e mëposhtme: Website

Continue Reading

Rajoni

Akademia Verore e Psikologjisë fillon me fokus në shëndetin mendor dhe zhvillimin profesional

Published

on

By

Akademia Verore e Fakultetit të Psikologjisë nisi me sukses aktivitetet e saj akademike dhe praktike, duke ofruar ligjërata dhe punëtori (workshop-e) interaktive të fokusuara në promovimin e shëndetit mendor dhe zhvillimin e kompetencave profesionale të studentëve.

Në kuadër të aktiviteteve të ditës së parë, PhD cand. Anita Sadikaj mbajti një ligjëratë me temën “Shëndeti mendor si prioritet për mirëqenien psikologjike, sociale dhe komunitare”, gjatë së cilës u trajtua rëndësia e promovimit dhe ruajtjes së shëndetit mendor si një komponent kyç për mirëqenien individuale dhe zhvillimin e një shoqërie të shëndetshme.

Gjithashtu, specialistja e psikologjisë klinike Fatime Sahiti Bekteshi zhvilloi një punëtori interaktive mbi terapinë me rërë (Sandplay Therapy), ku prezantoi rëndësinë e kësaj metode terapeutike në shprehjen e emocioneve, vetërregullimin, përpunimin e përvojave traumatike dhe lehtësimin e zgjidhjes së konflikteve të brendshme.

Dita e parë e Akademisë Verore u karakterizua nga pjesëmarrja aktive e studentëve, diskutime frytdhënëse dhe ushtrime praktike, duke krijuar një atmosferë bashkëpunimi, reflektimi dhe mësimi interaktiv.

Përmes aktiviteteve të tilla, UBT dhe Fakulteti i Psikologjisë vazhdojnë të ofrojnë mundësi për zhvillim profesional dhe praktik, duke i pajisur studentët me njohuri bashkëkohore dhe aftësi të nevojshme për praktikën psikologjike dhe promovimin e mirëqenies mendore.

Continue Reading

lajme

Akademia Verore e Fakultetit të Sistemeve të Informacionit në UBT sjell në fokus transformimin digjital në industrinë e pijeve

Published

on

By

Në kuadër të aktiviteteve të Akademisë Verore të Fakultetit të Sistemeve të Informacionit, e organizuar në kuadër të Global UBT Fest 2026, studentët morën pjesë në ligjëratën me temën “Transformimi Digjital në Industrinë e Pijeve: Sistemet e Informacionit, Analitika e Shitjes dhe Menaxhimi i Brendeve”, të mbajtur nga Dr. Shqipërim Jashari, Menaxher i Marketingut në kompaninë Royal Beverage.

Përmes prezantimit të rasteve konkrete nga industria, pjesëmarrësit u njohën me mënyrën se si sistemet e informacionit mbështesin proceset e prodhimit, analizën e shitjeve, gjurmueshmërinë e produkteve (LOT Traceability), menaxhimin e brendeve dhe vendimmarrjen strategjike të bazuar në analiza të avancuara të të dhënave.

Gjatë ligjëratës u diskutua edhe rëndësia që transformimi digjital ka për kompanitë moderne, duke u theksuar se përdorimi i teknologjive të avancuara dhe i sistemeve inteligjente të informacionit është shndërruar në një faktor kyç për rritjen e efikasitetit, konkurrueshmërisë dhe zhvillimit të qëndrueshëm të bizneseve.

Ky aktivitet u ofroi studentëve mundësinë të lidhin njohuritë akademike me praktikat reale të industrisë, duke krijuar një urë bashkëpunimi ndërmjet universitetit dhe sektorit privat. Diskutimet interaktive dhe shembujt praktikë kontribuan në zgjerimin e njohurive të tyre mbi rolin gjithnjë e më të madh të sistemeve të informacionit në transformimin digjital të bizneseve.

Akademia Verore e Fakultetit të Sistemeve të Informacionit vazhdon të sjellë aktivitete që fuqizojnë kompetencat profesionale të studentëve dhe promovojnë bashkëpunimin me industrinë, duke i përgatitur ata për sfidat dhe kërkesat e tregut bashkëkohor të teknologjisë dhe inovacionit.

Continue Reading

Lajmet

Fakulteti i Biokimisë Mjekësore dhe Bioteknologjisë hapi punimet e Akademisë Verore me fokus shkencën moderne, inovacionin dhe praktikën klinike

Published

on

By

Fakulteti i Biokimisë Mjekësore dhe Bioteknologjisë në UBT ka hapur punimet e Akademisë Verore, me temën “Shkenca moderne, inovacioni dhe praktika klinike në funksion të së ardhmes së shëndetësisë”.

Në hapje të këtij aktiviteti, dekani i Fakultetit, Prof. Dr. Fisnik Laha, theksoi se e ardhmja e shëndetësisë nuk ndërtohet vetëm duke mësuar atë që tashmë dihet, por duke krijuar hapësirë që studentët, studiuesit dhe profesionistët të sfidojnë kufijtë e dijes. Ai shtoi se UBT po ndërton pikërisht urën që lidh shkencën moderne me diagnostikën, praktikën laboratorike dhe nevojat reale të pacientëve.

Ky aktivitet katërditor përfaqëson një platformë të integruar akademike dhe profesionale, e cila bashkon ekspertizën klinike, kërkimin shkencor, teknologjitë e reja, inteligjencën artificiale, gjenetikën molekulare dhe praktikën intensive laboratorike. Programi është konceptuar në mënyrë që pjesëmarrësit të kalojnë nga bazat e diagnostikës dhe analiza e rasteve klinike, drejt biologjisë së së ardhmes, teknologjive inovative dhe zbatimit praktik të njohurive në avancimet më të fundit shkencore.

Programi katërditor përfshin tema që shtrihen nga biokimia e organizmave me bazë silikoni dhe sistemet alternative biologjike, deri te përdorimi i modeleve të mësimit të thellë (deep learning) për parashikimin e gjenomeve minimale, ndikimi i ndotjes së ajrit në parametrat fiziologjikë, si dhe editimi i gjeneve dhe aplikimet e tij në mjekësinë moderne.

Shkolla Verore e këtij viti ka bërë bashkë profesorë dhe studiues të UBT-së, profesionistë nga klinikat publike të QKUK-së, ekspertë të biokimisë, neonatologjisë, ekologjisë dhe biologjisë molekulare, si dhe ligjërues e hulumtues të njohur ndërkombëtarë, duke krijuar një platformë për shkëmbimin e njohurive dhe përvojave ndërmjet akademisë dhe praktikës profesionale.

Përmes një programi që ndërthur shkencën, praktikën klinike, teknologjinë, laboratorin dhe bashkëpunimin ndërkombëtar, Fakulteti i Biokimisë Mjekësore dhe Bioteknologjisë në UBT konfirmon edhe një herë përkushtimin e tij për ofrimin e arsimit bashkëkohor, zhvillimin e kërkimit shkencor me ndikim dhe përgatitjen e profesionistëve të aftë për t’iu përgjigjur sfidave të së ardhmes së shëndetësisë.

 

Continue Reading

Të kërkuara