Modelet e policimit të politizuar të zbuluara në një gjyq të fundit ndaj aktivistëve pro-palestinezë – së bashku me legjislacionin që synon frenimin e tubimit të lirë – duhet të na shqetësojnë të gjithëve.

Më 1 prill, një gjykatë britanike pritet të marrë vendimin në një gjyq të rëndësishëm që mund të përcaktojë kufijtë e protestave masive në Britani. Ben Jamal, drejtor i Fushatës së Solidaritetit me Palestinën, dhe Chris Nineham, nënkryetar i koalicionit “Stop the War”, u akuzuan të dy për shkelje të Aktit të Rendit Publik të vitit 1986, për organizimin e një demonstrate pro-palestineze në Londër më 18 janar 2025, mbi të cilën policia kishte vendosur kushte.

Javën e kaluar, gjykatësi Daniel Sternberg refuzoi ta hidhte poshtë çështjen, pavarësisht provave të paraqitura nga avokati mbrojtës Mark Summers se protestuesit nuk i shkelën kushtet dhe as nuk kishin ndonjë qëllim për ta bërë këtë. Gjyqi shihet si një tjetër tregues i tkurrjes së shpejtë të hapësirës për shprehjen e lirë të mospajtimit në Britani.

Policimi i politizuar

Procedurat në gjyqin kundër Jamal dhe Nineham kanë zbuluar marrëdhënien jashtëzakonisht të ngushtë midis Policisë Metropolitane dhe grupeve sioniste. Kjo përfshin pranimin nga ana e policisë të rekomandimeve nga këto grupe lidhur me rrugët e demonstratave të lëvizjes për Palestinën.

Në negociatat mes drejtuesve të protestës dhe policisë para demonstratës së 18 janarit, policia kishte rënë parimisht dakord që demonstrata të formohej jashtë selisë së BBC-së në qendër të Londrës, e cila ndodhet pranë Sinagogës Qendrore. Protestuesit ishin mbledhur aty edhe më parë dhe ishin të vendosur ta bënin sërish për të vënë në dukje anshmërinë pro-izraelite të BBC-së.

Gjatë gjyqit, u zbulua se komandanti i policisë Adam Slonecki mori një letër nga Këshilli i Lidershipit Hebrenj (JLC), i cili e kërcënonte me rishikim gjyqësor nëse nuk vendoste kushte ndaj protestës. Slonecki gjithashtu pati një seri takimesh me grupe të ndryshme pro-izraelite pas marrjes së letrës.

Më 20 dhjetor, ai u takua me organizatorët e protestës dhe shpjegoi – pa ofruar prova ose pa përmendur takimet që kishin ndodhur – se demonstratat po prodhonin një “ndikim kumulativ” në formën e ndërprerjes serioze të stilit të jetesës hebraike, dhe se protestuesve do t’u ndalohej marshimi në afërsi të BBC-së.

Në fund, policia lejoi vetëm një protestë statike më 18 janar, në Whitehall. Në një fjalim të matur atë ditë, Jamal njoftoi nga skena se një delegacion i vogël protestuesish do të ecte drejt BBC-së për të vendosur lule në kujtim të të vrarëve në Gazë. Nëse pengoheshin, ata do t’i linin lulet në këmbët e policisë dhe do të shpërndaheshin. Policia pretendon se fjalimi i Jamal përbënte nxitje për shkeljen e kushteve. Në fakt, ndërsa protestuesit prisnin që policia të vendoste se ku mund të liheshin lulet, Nineham u arrestua dhunshëm.

Mbrojtja argumentoi se policia u ndikua në mënyrë të padrejtë nga presioni pro-izraelit në prag të demonstratës dhe dështoi të lehtësonte të drejtën për të protestuar. Fakti që komandanti i policisë nuk bëri asnjë përpjekje për t’u takuar me pjesë të komunitetit hebraic që janë pro-palestinez, vërteton sugjerimin për anshmëri policore.

Kufizimet në rritje ndaj protestës

Gjyqi i Jamal dhe Nineham duhet parë në kontekstin e përpjekjeve në rritje të qeverive të njëpasnjëshme britanike për të kufizuar të drejtat e lirisë së shprehjes dhe tubimit.

Në vitin 2022, Parlamenti Britanik miratoi Aktin e Policisë, Krimit, Dënimit dhe Gjykatave, i cili zgjeroi kompetencat e policisë për të vendosur kushte bazuar në vendndodhjen, madhësinë e protestave dhe nivelet e zhurmës. Kjo është konsideruar si një fyerje për liritë civile, pjesërisht sepse ndjek një logjikë që mbështetet në perceptimin e policisë për rrezikun, dhe jo në dëmin aktual.

Në vitin 2023, Konservatorët prezantuan amendamente për të forcuar Aktin e Rendit Publik të vitit 1986. Akti i Rendit Publik 2023 i pajis policët me fuqi më të mëdha për të parandaluar protestat që konsiderohen penguese – me përkufizime të paqarta se çfarë përbën pengesë – dhe përfshin kufizime parandaluese rreth lirisë së tubimit dhe shoqërimit.

Të dyja aktet kritikohen gjerësisht se kanë një “efekt ftohës” (chilling effect) mbi njerëzit që kërkojnë të ushtrojnë të drejtën legjitime demokratike për të protestuar.

Gjithashtu në vitin 2023, ish-Sekretarja e Brendshme Suella Braverman tentoi të kalonte rregullore për të ulur pragun e asaj që konsiderohet “pengesë serioze”, por kjo u rrëzua nga Gjykata e Apelit në vitin 2025, e cila vendosi se qeveria kishte tejkaluar kompetencat e saj.

Tani qeveria Laburiste – në një linjë me Konservatorët – po kërkon të zgjerojë më tej diskrecionin e policisë mbi rregullimin e protestave përmes Projektligjit për Krimin dhe Policimin, një element i të cilit është menaxhimi i “ndikimit kumulativ”. Mbi 100 deputetë kanë shprehur kundërshtim ndaj tij, sepse ai do të kufizonte protestat bazuar në shpeshtësinë dhe jo në sjelljen, duke i bërë ato më të kushtëzuara nga vullneti i policisë.

Paralelisht, qeveria po përpiqet të kalojë një projektligj që do të përgjysmonte numrin e gjyqeve që shkojnë në juri. Nëse ky legjislacion kalon, më pak raste të lidhura me protestat mund të arrijnë te juritë, duke reduktuar rezistencën ndaj ligjeve jopopullore.

Kjo vjen krahas amendamenteve të bëra vitin e kaluar në Aktin e Terrorizmit të vitit 2000 për të ndaluar organizatën “Palestine Action”, duke e bërë vepër penale anëtarësimin ose mbështetjen e saj, e dënueshme deri në 14 vjet burg. Këto masa erdhën pasi një grup aktivistësh – të njohur si “Filton 24” – hynë në fabrikën e dronëve Elbit Systems në Bristol për të protestuar kundër gjenocidit të Izraelit në Gazë. Ata u arrestuan dhe u mbajtën në paraburgim, shumë prej tyre për më shumë se 18 muaj.

Ndonëse ata u shpallën së fundmi të pafajshëm për akuzat më të rënda, dhe organizata arriti të fitonte një rishikim gjyqësor që vendosi se vendimi i sekretares së brendshme për ta shpallur “Palestine Action” si organizatë “terroriste” ishte i paligjshëm, policia ka bërë tashmë 2,700 arrestime dhe do të vazhdojë me to në pritje të rezultatit të një apeli. Njëri nga “Filton 24”, Qesser Zuhrah, u riarrestua më 30 mars për një postim në rrjetet sociale që bënte thirrje për “aksion të drejtpërdrejtë”.

Ndikimi kumulativ

Vendosja e legjislacionit më të ashpër u prezantua si përgjigje ndaj protestuesve për klimën dhe atyre kundër monarkisë. Tani ai po përforcohet mbi protestat për Palestinën. Por është e qartë se nuk do të ndalet me aq.

Nëse zbatohet, legjislacioni i propozuar rreth ndikimit kumulativ mund të përdoret kundër çdo grupi njerëzish që ushtrojnë të drejta demokratike, qofshin ata sindikalistë apo aktivistë kundër luftës, duke frenuar aftësinë e tyre për t’u organizuar lirshëm.

Kjo mund të shërbejë gjithashtu për të përforcuar ndarjen në shoqëri, pasi masat po zbatohen gjithnjë e më shumë sipas diskrecionit të policisë. Kohët e fundit, për shembull, policia nuk u ka dhënë leje organizatorëve të protestës që të marshojnë në rrugën e propozuar për demonstratën vjetore të Ditës së Nakba-s më 16 maj, ndërkohë që i kanë dhënë Tommy Robinson-it, një fashisti të njohur, të gjithë qendrën e Londrës për të zhvilluar marshimin e tij të ekstremit të djathtë.

Cili do qoftë rezultati i gjyqit të Jamal dhe Nineham më 1 prill, duhet të ketë një mobilizim mbarëshoqëror për të mbrojtur të drejtat e lirisë së shprehjes dhe tubimit. Kjo nuk ka të bëjë më vetëm me kauzën palestineze, por me demokracinë britanike.

Pikëpamjet e shprehura në këtë artikull janë të autorit -Feyzi Ismail, dhe nuk pasqyrojnë domosdoshmërisht qëndrimin editorial të Al Jazeera-s.

 

Ngushtica e Hormuzit nuk është thjesht një pikë bllokimi e naftës. Ajo është pika e vetme e dështimit të prodhimit të globalizuar.

Ngushtica e Hormuzit është e vetmja arterie e madhe tregtare në tokë që mban emrin e një zoti. Emri rrjedh nga Hormoz, interpretimi në persishten e mesme i Ahura Mazda – hyjnia zoroastrine e urtësisë, dritës dhe rendit kozmik. Kjo nuk është licencë poetike; është një fakt etimologjik. Persianët e lashtë nuk ndërtuan thjesht një rrugë tregtare këtu. Ata e shuguruan atë.

Një vend i emëruar sipas zotit të rendit është bërë pika e vetme ku rendi global përballet me cenueshmërinë e tij më të madhe. Përmes këtyre ujërave – 167 km të gjatë dhe 39 km të gjerë në pikën e tyre më të ngushtë – kalojnë rreth 30,000 anije në vit.

Ato mbajnë jo vetëm një të pestën e naftës dhe gazit natyror të lëngshëm (LNG) të botës, por edhe urenë e nevojshme për plehrat që rritin ushqimin, aluminin që ndërton infrastrukturën, heliumin që ftoh gjysmëpërçuesit dhe petrokimet që mbajnë gjallë bazën farmaceutike dhe prodhuese.

Ngushtica e Hormuzit nuk është një pikë bllokimi nafte. Ajo është valvula e aortës së prodhimit të globalizuar – dhe si çdo valvul, kur ajo dështon, i gjithë sistemi i qarkullimit kolapson.

 

Nëntëqind vjet mbledhje taksash

Në shekullin e XI, një sheik arab i quajtur Muhammad Diramku – Dirhem Kub, “Prerësi i Dirhemëve” – u largua nga Omani dhe kaloi Gjirin për të themeluar Mbretërinë e Hormuzit në bregun iranian. Ai ishte një princ-tregtar, jo luftëtar, dhe e kuptoi se fuqia në këtë gjeografi rridhte nga kontrolli i hapësirës mes qytetërimeve.

Deri në shekullin e XV, Hormuzi ishte bërë një nga shtetet-emporiume më të mëdha të botës mesjetare. Tregtarë nga Egjipti, Kina, Java, Bengali, Zanzibari dhe Jemeni konvergjonin në një port të vetëm ishullor. Eksploruesi venecian Marko Polo e vizitoi dy herë. Gjatë Dinastisë Ming, admirali kinez Zheng e bëri atë destinacionin final të flotës së tij të thesareve. Çdo qytetërim që kuptonte tregtinë detare përfundimisht gjeti rrugën e tij atje. Secili arriti në të njëjtin përfundim: Kontrollo portën, mblidh taksën.

Portugezët u shfaqën në vitin 1507. Admirali Afonso de Albuquerque e kuptoi se kushdo që mban këtë pikë bllokimi, mban gjithçka midis Indisë dhe Mesdheut. Ai e pushtoi portin me shtatë anije dhe 500 burra.

Në vitin 1622, Shahu i Persisë Abbas I (Abbasi i Madh) e pushtoi Hormuzin me mbështetjen detare angleze. Britanikët përfundimisht dominuan. Në vitin 1951, marina britanike vendosi një bllokadë në ngushticë për t’i bërë presion Kryeministrit iranian Mohammad Mosaddegh që të anulonte vendimin e tij për shtetëzimin e industrisë iraniane të naftës. Duke bërë këtë, Britania ekzekutoi të njëjtën manovër që Albuquerque kishte nisur katër shekuj më parë. Bllokada zgjati më shumë se dy vjet dhe kontribuoi direkt në grushtin e shtetit të mbështetur nga CIA kundër Mosaddegh në 1953.

Gjatë luftës Iran-Irak (1980-1988), rëndësia e Ngushticës së Hormuzit doli sërish në dritë. Mes viteve 1984 dhe 1987, 546 anije tregtare u sulmuan dhe më shumë se 430 detarë u vranë; nafta vazhdoi të rridhte – ndonëse me premia sigurimi më të larta.

Ajo precedent mund të ketë inkurajuar palët ndërluftuese të vitit 2026 të besojnë se mbyllja e pjesshme ishte e qëndrueshme. Diferenca midis viteve ’80 dhe sot nuk është aftësia ushtarake, por arkitektura siguruese: Sistemi modern i sigurimeve është dëshmuar i aftë ta mbyllë ngushticën më fort se çdo marinë.

Emirati i Muhammad Diramku-t ishte ekuivalenti mesjetar i një valvule aorte, duke kontrolluar rrjedhën midis zemrës së prodhimit aziatik dhe trupit të konsumit mesdhetar. Nëntëqind vjet më vonë, anatomia është globalizuar, por fiziologjia mbetet identike.

 

Arkitektura e lëndëve të para

Karakterizimi standard i Ngushticës së Hormuzit si një korridor energjie është i gabuar. Transporti i naftës dhe gazit të lëngshëm përbën rreth 60 për qind të trafikut të saj të rregullt.

Një mbyllje në mënyrë të pashmangshme shkakton dështime zinxhir në një sërë industrish, përfshirë bujqësinë, prodhimin, ndërtimin dhe prodhimin e gjysmëpërçuesve.

Më shumë se 30 për qind e tregtisë botërore të amoniakut, gati 50 për qind e uresë dhe 20 për qind e fosfatit të diamonit – të gjitha kyçe për sektorët e plehrave dhe bujqësisë – transportohen përmes ngushticës. Rreth 50 për qind e sulfurit global, një komponent kyç i përpunimit të metaleve, eksportohet gjithashtu përmes këtij kalimi të ngushtë.

Anijet që mbajnë një të tretën e heliumit në botë, i përdorur në teknologji të ndryshme nga gjysmëpërçuesit te pajisjet MRI, kalojnë gjithashtu përmes ngushticës. Gati 10 për qind e aluminit global dhe një pjesë e konsiderueshme e plastikës së prodhuar në Gji kalon gjithashtu aty.

Ngushtica e Hormuzit është gjithashtu një rrugë kryesore për furnizimet me ushqim për vendet e Gjirit, të cilat janë shumë të varura nga importet ushqimore. Të gjitha këto të dhëna zbulojnë një brishtësi sistemike jo vetëm në rajon, por në botë.

Ndryshe nga nafta, plehu nuk mund të ridrejtohet; nuk ka tubacione për amoniakun ose urenë. Kur ngushtica mbyllet, zinxhiri i furnizimit me azot thjesht ndalon. Plehrat sintetike të azotit ushqejnë rreth 48 për qind të popullsisë globale. Afati i mesit të prillit për aplikimin e azotit në Hemisferën Veriore do të thotë që ndërprerjet në mars përkthehen drejtpërdrejt në rendimente më të ulëta në shtator.

Linjat e prodhimit të aluminit, pasi mbyllen, nuk rifillojnë shpejt – metali ngurtësohet në celula, duke kërkuar javë procedurash të kontrolluara dhe duke shkaktuar kosto shtesë substanciale.

Për më shumë se 100 milionë njerëz në dhe rreth Gjirit, paraja nuk mund të blejë siguri ushqimore kur rruga fizike është e mbyllur. Arabia Saudite importon më shumë se 80 për qind të ushqimit të saj. Katari importon 85 për qind. Gjiri është i pasur, por është strukturalisht i varur nga një kalim i vetëm 39 km për mbijetesë.

 

Testi i stresit

Kriza që filloi më 28 shkurt është strukturalisht unike. Është hera e parë që Ngushtica e Hormuzit mbyllet, dhe ekziston një rrezik real që Bab al-Mandeb (“Porta e Lotëve”), një kalim i ngushtë në Detin e Kuq, të ndjekë shembullin, nëse Huthit zgjedhin të shtojnë presionin mbi ekonominë globale në mbështetje të aleatëve të tyre iranianë. Nëse kjo ndodh, do të thoshte që dy nga tri pikat kritike të bllokimit detar në botë do të mbylleshin në të njëjtën kohë.

Bllokimi i Kanalit të Suezit në vitin 2021 ishte një ndërprerje në një pikë të vetme për gjashtë ditë. Pandemia COVID-19 ishte një goditje kërkese. Lufta në Ukrainë ndërpreu lëndë të para specifike përmes korridorëve specifikë. Konflikti aktual ka mbyllur vetë sistemin arterial.

Problemi nuk është vetëm ndërprerja fizike dhe sulmet ndaj anijeve. Është gjithashtu reagimi i sistemit financiar.

Brenda 48 orëve nga fillimi i luftës, shoqëritë më të mëdha të sigurimit detar në botë lëshuan njoftime anulimi për mbulimin e rreziqeve të luftës në Gji. Deri më 5 mars, mbulimi tregtar i mbrojtjes dhe dëmshpërblimit (P&I) ishte joekzistent.

Rezultati ishte një bllokadë fantazmë, një gjendje në të cilën barrierat ligjore dhe financiare parandalojnë lëvizjen e anijeve edhe në mungesë të pengesave fizike. Edhe sikur ngushtica të kishte qenë fizikisht e pastër, asnjë anije tregtare nuk do të mund të përballonte të lundronte përmes saj.

Tregtarët e lëndëve të para kërkuan 7 miliardë dollarë kredi emergjente për të shmangur likuidimet e detyruara. Letrat e kredisë për ngarkesat e varura nga Hormuzi u refuzuan nga bankat evropiane. Kjo nuk ishte një ndërprerje furnizimi. Ishte një arrest kardiak i tregtisë.

Portet jashtë pikës së bllokimit u bënë të vetmet alternativa të mundshme. Por edhe anashkalimi ishte nën zjarr: dronët iranianë goditën Salalah dhe Duqm të Omanit, duke i detyruar ata të pezullojnë operacionet. Alternativa po sulmohet ndërkohë që po ndërtohet.

Gati një muaj pas kësaj lufte, supozimi se rrjedha e mallrave strategjike përmes Ngushticës së Hormuzit mund të merrej si e mirëqenë – se përqendrimi gjeografik ishte një optimizim kostoje dhe jo një rrezik sistemik – është ekspozuar si një miopi strategjike kolektive.

Komuniteti ndërkombëtar duhet ta njohë Hormuzin si infrastrukturë kritike globale, që kërkon garanci sigurie shumëpalëshe që shtrihen përtej energjisë, rezerva strategjike që mbulojnë plehrat dhe metalet krahas naftës, dhe shpërndarje të infrastrukturës për të reduktuar përqendrimin e rrjedhave kritike në një kalim të vetëm 39 km.

Bota tani ka parë se çfarë ndodh kur Hormuzi dështon. Mbyllja tjetër nuk do të jetë një surprizë; do të jetë një test nëse sistemi është përshtatur. Një pikë e vetme gjeografike, e emëruar sipas një zoti të rendit, ende mban fuqinë për ta shkatërruar atë.

Mendimet e shprehura në këtë artikull janë të autorit Mohammed Al-Hashemi dhe nuk pasqyrojnë domosdoshmërisht qëndrimin editorial të Al Jazeera-s.

 

Opinion: Qeveria britanike nuk ka nxjerrë asnjë mësim nga fatkeqësia që ishte pushtimi i Irakut nga SHBA-ja dhe Britania e Madhe.

Për fat të keq, jo të gjithë i kanë nxjerrë mësimet nga e kaluara, ndonëse ka kaluar pothuajse një muaj që kur SHBA-ja dhe Izraeli nisën sulmet e tyre ndaj Iranit, ku janë vrarë më shumë se 1,400 iranianë dhe mbi 1,000 libanezë.

Në përpjekje për të arsyetuar bombardimet, Presidenti amerikan Donald Trump foli për nevojën për të eliminuar “kërcënimet e pashmangshme nga regjimi iranian”, aktivitetet e të cilit sipas tij rrezikojnë drejtpërdrejt Shtetet e Bashkuara, trupat, bazat jashtë shtetit dhe aleatët në mbarë botën. Ai tha se qëllimi ishte të sigurohej që Irani “nuk do të ketë kurrë një armë bërthamore”, një retorikë që tingëllon mjaft e njohur.

Viktima e parë e luftës është e vërteta, ndaj le t’i sqarojmë faktet: këto janë gënjeshtra që janë shitur për të arsyetuar një luftë të paligjshme dhe të paprovokuar. Siç deklaroi Drejtori i Qendrës Kombëtare Kundër Terrorizmit, Joe Kent, në letrën e tij të dorëheqjes javën e kaluar, Irani nuk përbënte asnjë kërcënim të pashmangshëm për kombin dhe ishte e qartë se SHBA-ja e nisi këtë luftë për shkak të presionit nga Izraeli dhe lobi i tij i fuqishëm amerikan.

Ekziston vetëm një shtet me armë bërthamore në Lindjen e Mesme: Izraeli. Konferenca e OKB-së për Traktatin e Mos-Proliferimit të Armëve Bërthamore muajin e ardhshëm do të ishte vendi i përsosur për të bërë thirrje për fundin e garës së armatimeve bërthamore. Një zgjidhje diplomatike ishte e mundur, por SHBA-ja dhe Izraeli zgjodhën luftën në vend të saj.

Duke bërë këtë, ata kanë rrezikuar sigurinë e njerëzimit në mbarë botën, ashtu siç kanë bërë edhe ato kombe që kanë vendosur të japin mbështetje për luftën e tyre të agresionit.

Pak pas fillimit të sulmeve ndaj Iranit, Kryeministri britanik Keir Starmer i dha leje SHBA-së të përdorte bazat ushtarake britanike për goditje mbi pikat e raketave iraniane. Javën e kaluar, qeveria e tij ra dakord që t’i lejojë SHBA-së përdorimin e bazave britanike për të goditur objektet iraniane që synojnë Ngushticën e Hormuzit.

Mbretëria e Bashkuar mund të ndiqte hapat e Spanjës dhe të thoshte se nuk do të përfshihej në asnjë mënyrë në këtë luftë të paligjshme, por në vend të kësaj, ajo u zvarrit në një tjetër konflikt katastrofik.

Është e habitshme se si kryeministri ende këmbëngul se qeveria britanike nuk është e përfshirë – një qëndrim ky që është përsëritur nga shumë njerëz në mediat tona. Ai thotë se Britania po lejon përdorimin e bazave të saj vetëm për sulme “mbrojtëse”, por kjo është marrëzi.

Realiteti është se nëse një bombardues niset nga baza e Forcave Ajrore Mbretërore Fairford dhe bombardon objektiva në Iran, ne jemi të përfshirë në atë akt agresioni. Nëse civilët vdesin, a do të pushojnë familjet e tyre së mbajturi zi kur t’u thuhet se u bombarduan për “qëllime mbrojtëse”? Pavarësisht se si e paraqet Starmer, ai nuk mund ta ndryshojë të vërtetën: Mbretëria e Bashkuar është e përfshirë drejtpërdrejt në këtë luftë.

Ky është një gabim historik që rrezikon sigurinë e të gjithëve ne, prandaj unë paraqita një projektligj në Dhomën e Komuneve që kërkon miratimin parlamentar për çdo përfshirje britanike në veprime ushtarake, përfshirë përdorimin e bazave britanike nga kombet e tjera.

Deri më tani, kryeministri ka refuzuar ta kalojë këtë legjislacion. Pa asnjë debat, diskutim apo votim, ai po e tërheq Britaninë në një tjetër luftë të paligjshme dhe shkatërruese. Njësoj si me pushtimin e Irakut në vitin 2003, sot ata prej nesh që kundërshtojnë luftën ndaj Iranit akuzohen se po u japin mbështetje regjimeve autoritare.

Çfarëdo që të mendojë dikush për qeveritë e vendeve të ndryshme, nuk ka asnjë bazë ligjore për një sulm që synon ndryshimin e regjimit, dhe asnjë bazë historike që tregon se bombardimet nga qielli do të sillnin të drejtat e njeriut. Trump nuk shqetësohet aspak për të drejtat e njerëzve; qoftë në Iran, Venezuelë apo Kubë, ai është i interesuar vetëm për një gjë: rrëmbimin e burimeve dhe kontrollin politik në mbarë botën.

Nëse Britania e Madhe kujdeset për ligjin ndërkombëtar, ajo duhet t’i qëndrojë përballë Trumpit dhe jo të përulet për t’i bërë qejfin atij. Historia e ndërhyrjeve të udhëhequra nga SHBA është një histori kaosi, paqëndrueshmërie dhe mjerimi. Edhe sa dështime të tilla katastrofike na duhen para se të nxjerrim mësim? Dhe çfarë do të duhet që Mbretëria e Bashkuar më në fund të mbrojë një politikë të jashtme konsistente dhe etike, të bazuar në ligjin ndërkombëtar, sovranitetin dhe paqen? /AlJazeera/

Pikëpamjet e shprehura në këtë artikull janë të autorit dhe nuk pasqyrojnë domosdoshmërisht qëndrimin editorial të Al Jazeera-s.

Autor: Jeremy Corbyn

Anëtar i Parlamentit të Britanisë së Madhe për Islington North

 

 

Shkruan: Prof. Dr. sc. Hazir S. Çadraku

“Dita Botërore e Ujit” shënohet në nivel global çdo 22 mars, tani e 33 vjet, nën kujdesin e Kombeve të Bashkuara. Në Republikën e Kosovës, Dita Botërore e Ujit ka filluar të shënohet pas vitit 1999.

Uji si një nga komponentët kyçë të mjedisit dhe një nga burimet jetike për njeriun dhe biodiversitetin në përgjithësi, kërkon një sjellje miqësore nga njeriu, sot dhe në të ardhmen dhe kjo në raport me ruajtjen, mbrojtjen, menaxhimin dhe shfrytëzimin racional të burimeve hidrike të bazuar në konceptin e menaxhimit të integruar.

Shtimi demografik, rritja e standardit jetësor, kërkesa për më shumë ujë si në cilësi po ashtu edhe në sasi, kërkesa  për më shumë njësi banesore, infrastrukturë përcjellëse (ujësjellës, rrjetë grumbullimi të ujërave të ndotura, trajtimit të tyre, rrugë për trafik/transport, etj.), ulja e nivelit të ujërave nëntokësore, shpërndarja e pabarabartë e burimeve hidrike në kohë dhe hapësirë, ndryshimet klimatike e faktorë të tjerë, janë bërë shkak i mungesës së ujit, përkeqësimit të cilësisë së tij, ndryshimit të regjimit, qasjes së pabarabartë në ujë dhe në përgjithësi në luhatjen e zhvillimit të qëndrueshëm si në nivel lokal, rajonal dhe global.

Për problemet e theksuara më lart, në vitin 1977, në Konferencën e Kombeve të Bashkuara të mbajtur në Rio de la Plata (Argjentinë) u formuluan rekomandimet e para të rëndësishme mbi problemet e lidhura me ujin dhe pasuritë ujore. Në vitin 1972 në Stokholm (Suedi) u mbajt Konferenca e parë për Mjedisin Njerëzor, ndërsa  20 vite më vonë, në vitin 1992 në Rio de Janeiro (Brazil) u mbajt Konferenca e Kombeve të Bashkuara për Mjedis dhe Zhvillim, e njohur si “Samiti i Tokës”. Qëllimi këtyre konferencave ishte që, përmes një gjithëpërfshirjeje globale, të bëhen përpjekje për zbutjen e ndikimeve, qoftë nga veprimtaria antopogjene, qoftë ajo natyrore (ndryshimet klimatike) që po përjeton mjedisi/pasuritë natyrore.

Kështu, “Samiti i Tokës” kishte objektiv hartimin e një agjende dhe plani të gjerë për veprim në nivel ndërkombëtar lidhur me çështjet dhe problematikat mjedisore gjë e cila do të ndihmonte koordinimin, bashkëpunimin dhe tejkalimin e sfidave si dhe zhvillimin e politikave për shekullin 20. Një e arritur kryesore e këtij samiti ishte Agjenda 21, një program veprimi që thërret për strategji dhe investime për të ardhmen, për një zhvillim të qëndrueshëm në shekullin 21. Agjenda 21 thekson nevojën për metoda të reja në edukim, arsim, në mënyrën e sjelljes ndaj mjedisit, ruajtjen e pasurive natyrore, pjesëmarrjen në të gjitha zhvillimet që lidhen me mjedisin, me qëllim të arritjes së një zhvillimi socio-ekomomik të qëndrueshëm.

Nisur nga rëndësia që ka mjedisi dhe vet burimet hidrike (ujore), Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara, me rezolutën e 22 shkurtit 1993, vendosi që 22 marsi të vendoset në kalendarin e festave mjedisore me emërtimin “Dita Botërore e Ujit”. Kështu, që nga viti 1993 për çdo vit anembanë globit shënohet 22 marsi si “Dita Botërore e Ujit”, e cila synon që të tërheqë vëmendjen mbi problemet që lidhen me të ujin dhe pasuritë ujore.

Ajo që e karakterizon shënimin e kësaj dite është tema e veçantë, e cila përcaktohet për çdo vit. Për shembull, në vitin 1995 u Dita Botërore e Ujit u shënua me temën “Gratë dhe Uji”,…, në vitin 2024 “Uji dhe fatkeqësitë”,…, në vitin 2024 “Shfrytëzimi i ujit për paqe,” në vitin 2025 “Ruajtja e akullnajave”, ndërsa për këtë vit është caktuar tema “Uji dhe gjinia”.

 

Historia

22 Marsi, si Dita Botërore e Ujit në nivel global shënohet tani e 33 vite më parë nën kujdesin e Kombeve të Bashkuara. Në Republikën e Kosovës, Dita Botërore e Ujit ka filluar të shënohet pas vitit 1999. Shënimi i kësaj dite në shkallë vendi, nga institucione publike administrative, institucione akademike/universitare, institucione të tjera edukativo-arsimore, shoqëria civile, etj., ka për qëllim dhe synon të përçojë porosi që lidhen me miradministrimin, menaxhimin, shfrytëzimin, barazinë, pjesëmarrjen, sjelljen, kulturën, ndërgjegjësimin, etj., që duhet ta kemi në raport me pasuritë natyrore e në veçanti me burimet hidrike.

Duke qenë se jeta, aktivitetet dhe veprimtaria jonë është e lidhur ngushtë me ujin, një pamjaftueshmëri e tij lehtësisht çon në varfëri, përkeqësim të shëndetit, higjienë jo të mirë dhe paqëndrueshmëri sociale – ekonomike në përgjithësi. Sot, në shumë raporte, dokumente strategjike, plane veprimi e publikime shkencore, raportohet se në shumë vende të botës ka probleme me sigurimin e ujit të pijshëm, si në kuptimin sasior po ashtu edhe cilësor.

Sipas Organizatës Botërore të Shëndetësisë (WHO), pavarësisht përparimeve që nga viti 2015, 1 në 4 njerëz – ose 2.1 miliardë njerëz në nivel global – ende nuk kanë qasje në ujë të pijshëm të menaxhuar në mënyrë të sigurt, përfshirë 106 milionë që pinë ujë direkt nga burime sipërfaqësore të patrajtuara.

“United Nations Women, United Nations Department of Economic and Social Affairs , Pamje e Përgjithshme Gjinore 2025: Përshpejtimi i Progresit në Barazinë Gjinore, Kombet e Bashkuara, Nju Jork, 2025”, raporton se më shumë se një miliard gra ende nuk kanë qasje në shërbime të ujit të pijshëm të menaxhuara në mënyrë të sigurt dhe rreth 1.8 miliard njerëz jetojnë në familje që mbështeten në burime uji të vendosura jashtë shtëpisë, një barrë që mbahet kryesisht nga gratë. Mungesa e qasjes në ujë në veçanti për gjininë femërore (vajza dhe gra) do të thotë përkeqësim i standardit jetësor, rrezik për sigurinë dhe probleme shëndetësore, sepse në shumicën e familjeve vajzat dhe gratë kanë rolin kryesor në mirëmbajtjen e familjes (larje, gatim, higjienë, etj.). Prandaj, përfshirja e vajzave dhe grave në çdo proces të hartimit të akteve juridike, dokumenteve strategjike, planeve të veprimit e deri në qeverisje dhe vendimmarrje pa dyshim që do të ndikonte në kujdesin ndaj ujit dhe në arritjen e përmbushjes së objektivave të zhvillimit të qëndrueshëm/Agjendës 2030 të OKB-së për zhvillim të qëndrueshme e cila është miratuara nga vendi ynë në vitin 2018.

 

 

(Shënim: Dikur në vitin 1964 dhe pamja në vitin 2023)

 

Uji dhe Gjinia. Gjinia është një shtytës i cili ka një rol thelbësor në zhvillimin e qëndrueshëm dhe në përmbushjen e agjendës 2030 të OKB-së për zhvillimin e qëndrueshëm. Kombet e Bashkuara theksojnë se integrimi sistematik i konsideratave gjinore në politikat e ujit përmirësojnë cilësinë e shërbimit, optimizojnë investimet dhe forcojnë qëndrueshmërinë e komunitetit ndaj ndryshimeve klimatike dhe krizave të ujit.

Praktika ka treguar se meshkujt (djem e burra) më tepër janë të fokusuar në gjetjen e ujit, sigurimin e infrastrukturës shërbyese dhe më pak të lidhur me përdorimin e ujit në krahasim me femrat (vajza e gra). Femrat praktikisht kanë një lidhje më të ngushtë me ujin, sepse ato e përdorin ujin për shumë destinime (ujë të pijshëm, ujë për gatim-zierje, larje, higjienë, ujitje, etj.). Prandaj, kujdesi i tyre ndaj ujit ndihmon shumë në ruajtjen e ujit dhe përkrah arritjen e objektivave të zhvillimit të qëndrueshme.

Raportohet se në shumë kultura, femrat janë përgjegjëse për sigurimin e ujit. Ato në shumë raste bëjnë rrugë relativisht të gjata për të siguruar ujë për nevojat familjare, etj., dhe kjo gjë është e mundimshme nga njëra anë rruga vajtje-ardhje që ato duhet bërë dhe, nga ana tjetër, ngarkesa e ujit që duhet bartur deri në shtëpi.

Sipas të dhënave të raportuara nga Kombet e Bashkuara, gratë dhe vajzat së bashku shpenzojnë afërsisht 250 milionë orë çdo ditë duke mbledhur ujë në vendet me shërbime të pamjaftueshme të furnizimit me ujë, më shumë se trefishi i kohës së harxhuar nga burrat dhe djemtë. Barra/ngarkesa/ që gratë dhe vajzat bartin për t’i siguruar ujë familjes në shumë raste manifestohet me probleme shëndetësore dhe kufizime të tjera. Mungesa e ujit në ambientet e brendshme shtëpiake apo në distanca të afërta manifestohet me shumë probleme si: pamjaftueshmëri në të ushqyer, përgatitje të ushqimeve, larje, higjienë, etj., si dhe kufizime të tjera emancipuese për vajzat dhe gratë.

Në përgjithësi, mungesa e ujit do të thotë pasiguri, rrezik dhe joqëndrueshmëri sociale dhe ekonomike. Duke qenë se gjinia vajzat dhe gratë kanë kërkesa më specifike higjienike, kërkohet të kenë hapësira të ndara sipas gjinisë, në mënyrë që ato mos të ndihen apo të jenë të cenuara.

Uji me bollëk dhe qasja në produkte sanitare higjienike është e domosdoshme sidomos për gratë dhe vajzat, sepse higjiena ka të bëjë me sigurinë personale. Fatmirësisht në vendin tonë qasja në ujë të pijshëm dhe ujë sanitar është relativisht e mirë dhe konsiderohet me bollëk, në krahasim me të dhënat e raportuar në raportet të OKB-së, etj., ku theksohet se në shumë vende të botës, vajzat dhe gratë bëjnë rrugë në distanca relativisht të gjata për ta siguruar ujin për nevojat e tyre familjare dhe shpeshherë gratë janë përgjegjëse për këtë punë, gjë e cila rëndon dhe kufizon deri në një shkallë emancipimin e femrës në ato vende apo rajone.

Qasja në ujë është një e drejtë bazike e njeriut, ndërsa menaxhimi i ujërave bazohet në tre parime themelore: barazi (qëndrueshmëri sociale), efikasitet (qëndrueshmëri ekonomike) dhe qëndrueshmëri mjedisore. Pra, qasja në ujë të pijshëm cilësor dhe të mjaftueshëm, si dhe grumbullimi dhe trajtimi i ujërave të ndotura përbëjnë një të drejtë themelore që ndërlidhet me të drejtën për dinjitet, shëndet dhe barazi. Standardi jetësor varet shumë nga sasia dhe cilësia e ujit që e kemi në dispozicion, e në veçanti për femrat, sepse ato kanë kërkesa më specifike në lidhje me përdorimin e ujit. Qasja në ujë dhe kanalizim është edhe një tregues (indikator) i cili mat shkallën e zhvillimit të një vendi, rajoni apo më gjerë (Lista Kombëtare e Treguesve Mjedisorë, https://www.ammk-rks.net/al/sistemi-informativ-mjedisor).

Qasja e duhur e vajzave dhe grave në ujë luan rol kyç në formësimin e të ardhmes së ujit dhe shëndetit, jo vetëm nga këndvështrimi i ruajtjes së ujit por edhe në rritjen e sigurisë së përgjithshme publike. Në këtë aspekt, si lokalisht po ashtu edhe globalisht, ka nevojë për një qasje më ndryshe e cila do të bazohej në të drejtën për gjithëpërfshirje ku zëri i vajzave dhe grave, shoqatave, etj., që ato përfaqësojnë, do të konsiderohej nga vendimmarrjet drejt zgjidhjes së krizës së ujit. Sipas UN Eenvironment Programme-DHI Centre on Water and Environment, rezulton se në vitin 2023, rreth 15 % e vendeve ende nuk kishin mekanizma për të siguruar pjesëmarrje efektive të grave, barazi në vendimmarrje dhe role teknike në menaxhimin e burimeve ujore. Prandaj, qasja e barabartë në ujë, investimi në emancipim, ndërgjegjësim, përfshirja e vajzave dhe grave në gjitha nivelet e planifikimit dhe vendimmarrjes pa dyshim që rrit sigurinë për të ardhmen e ujit, standardit jetësor, barazinë gjinore dhe, si përfundim, nga kjo gjithëpërfshirje kemi përfitime të gjithë.

 

 

(Shënim: Furnizimi me ujë të pijshëm, pamja në vitin 2023 dhe 2021, aktualisht vazhdon në disa fshatra e zona në vendin tonë)

 

Qasja në informata dhe pjesëmarrja. Aktualisht mbetet sfidë qasja në informata, pjesëmarrja dhe pabarazia në lidhje me planifikimin, menaxhimin, shfrytëzimin e ujit dhe mjedisit në përgjithësi. Edhe pse vajzat dhe gratë, kanë rolin qendror në menaxhimin e përditshëm të ujit në familjet tona, ato ende mbeten të papërfaqësuara mjaftueshëm në institucionet politikëbërëse, planifikuese, miradministruese dhe menaxhuese të infrastrukturës së shërbimeve me ujë dhe të burimeve ujore.

Një situatë e tillë e mungesës së informatës dhe përfshirjes joadekuate të gruas në planifikim dhe vendimmarrje, etj., ndikon drejtpërdrejt në qëndrueshmërinë e politikave, dokumenteve strategjike, planeve të veprimit dhe infrastrukturës për ofrimin e shërbimeve me ujë dhe grumbullimin e ujërave të ndotura.

Megjithatë, në kuadrin ligjor i cili rregullon dhe mbulon çështjet që kanë të bëjnë me fushën e mjedisit janë përcaktuar dispozita ligjore (nene, paragrafe e nënparagrafe), të cilat kanë rregulluar komponentët si: qasja në informata, pjesëmarrja e publikut në vendimmarrje, etj. Kështu, psh. Ligji Për Ujërat e Kosovës, në nenin 3, “Qasja në informata”, ka rregulluar çështjet që kanë të bëjnë me: qasjen në informata që lidhen me ujërat, pjesëmarrjen e publikut në procesin e vendimmarrjes që ka të bëjë me menaxhimin e ujërave, etj. Në  paragrafin 1 të nenit 33 ka përcaktuar pjesëmarrjen e opinionit në hartimin e planit për menaxhimin e pellgjeve lumore, si dhe në paragrafet e Nenit 84, ka normuar diskutimin publik para finalizimit të dokumenteve strategjike dhe planeve të menaxhimit për ujëra.

Pra, nga pikëpamja e rregullimit juridik ka një progres në këtë drejtim, por sfidues duke të jetë përfaqësimi më i madh i gjinisë femërore në pozita të politikëbërjes, planifikimit dhe vendimmarrëse në sektorin e ujërave. Pra, vetë tema “Uji dhe Gjinia”, e cila është përcaktuar për të shënuar Ditën Botërore të Ujit për vitin 2026, si dhe dispozitat ligjore në ligjet e fushës së mjedisit, konkretisht të ligjit të ujërave, tregon për rolin dhe rëndësinë që kanë vajzat dhe gratë në qëndrueshmërinë e burimeve ujore dhe në përballjen me krizën ujit.

Përfundimisht, “Uji dhe Gjinia” janë dy nga shtytësit kryesorë për një zhvillim të qëndrueshëm për të ardhmen. Pabarazia gjinore (meshkuj e femra) në sektorin e ujit në proces e sipër do të ketë efekte negative drejt arritjes së objektivave të zhvillimit të qëndrueshëm / Agjenda 2030/. Përballimi me “Krizën e Ujit“ do të jetë më i vështirë pa pjesëmarrjen dhe gjithëpërfshirjen e grave dhe vajzave në të gjithë mekanizmat institucionalë dhe e shoqërisë civile.

Integrimi i mendimeve, propozimeve dhe zgjidhjeve që vijnë nga zëri i gjinisë femërore është i domosdoshëm të merret në konsideratë, në mënyrë sistematike për avancuar sektorin e ujit. Pjesëmarrja dhe përfshirja e grave në miradministrimin /qeverisjen e ujërave dhe në një komunikim të përhershëm me banorët (komunitetin) pa dyshim do të ndikonte ndjeshëm në kursimin, ruajtjen, mbrojtjen, në siguri dhe në shëndetin e përgjithshëm publik.

“22 Marsi – Dita Botërore e Ujërave” bën thirrje të gjithë politikëbërjes-institucioneve në të gjitha nivelet dhe shoqërisë civile vendore e ndërkombëtare se objektivat për një zhvillim të qëndrueshme të sektorit të ujit do të arrihen atëherë kur ka barazi gjinore, pjesëmarrje të barabartë dhe kur veprimet tona koordinohen dhe veprojnë së bashku për të bërë ndryshime në sektorin e ujit, në një kohë kur po përballemi me  rritje të kërkesës për ujë çdo ditë e më shumë, me “krizë uji”, ndryshime klimatike dhe faktorë të tjerë njerëzorë dhe natyrorë.

Si rekomandime për arritjen e qëllimeve përfundimtare do të ishin: sigurimi i një partneriteti midis gjinive dhe të gjitha palëve të interesit në sektorin e ujit, përfshirja e të gjithëve dhe nxitja e demokracisë në këtë sektor, promovimi dhe sigurimi i barazisë gjinore-sociale nëpërmjet qeverisjes dhe menaxhimit me pjesëmarrje të barabartë, transparente dhe pa rrezikuar qëndrueshmërinë për brezat e ardhshëm dhe ekosistemeve ujore në përgjithësi dhe qasja e planifikimit dhe menaxhimit nga poshtë lartë ose qasja në bazë.

 

(Autori është ekspert dhe profesor në UBT)