Lajmet
“Teoria e kaosit”
Published
3 years agoon
By
UBT newsTeoria e kaosit është një ligj i shpallur nga James Yorke dhe që na kujton një fakt thelbësor: bota nuk ndjek një model të saktë dhe të parashikueshëm; duam apo s’duam, në jetën tonë ekziston edhe kaosi, kjo hapësirë e vogël që i është lënë rastësisë, ku është thuajse e pamundur të parashikosh efektin e ngjarjeve të caktuara.
Është mjaft e zakonshme të lidhet teoria e kaosit me degët e saj mëmë: matematika dhe fizika. Megjithatë, shpesh harrojmë se këto shkenca kanë një implikim të drejtpërdrejtë në jetën tonë të përditshme, në të vërtetë ka shumë pak sektorë që kanë ndikim të njëjtë në sjelljen dhe njohuritë tona.
Vetë James Yorke e përmbledh rëndësinë e teorisë së tij në një fjali të thjeshtë: njeriu duhet të jetë i përgatitur për të ndryshuar planet në çdo moment.
Secili prej nesh ka një shkallë të caktuar tolerance ndaj pasigurisë. Duke u nisur nga një prag i caktuar, truri ynë kalon në “modalitet alarmi” ndaj asaj që mund të ndodhë.
Ne preferojmë stabilitetin, duke ditur se dy plus dy janë katër dhe se ajo që na rrethon dhe kemi sot do të jetë aty edhe në të nesërmen tonë. E gjithë kjo na ofron një ekuilibër emocional falë të cilit jemi në gjendje të shijojmë jetën, duke mbajtur gjithçka nën kontroll.
Megjithatë, teoria e kaosit mbron një provë. Jeta dhe rrjedha e saj nuk korrespondojnë me ecurinë ritmike dhe të përsosur të një ore. Të paparashikueshmet dhe të pakontrollueshmet gjenden gjithmonë brenda dhe rreth nesh.
Është ajo shpata e Damokleut që mund të na godasë në çdo moment. Është ajo flutura që sot fluturon mbi Shtetet e Bashkuara dhe më vonë mbërrin në Evropë në formën e një krize ekonomike. Është ai topi i bardhë që ne goditëm në bilardo dhe që godet topat e tjerë duke i bërë ata të lëvizin, ndonjëherë në drejtime të papritura…
Teoria e Kaosit: Natyra është e paparashikueshme
Teoria e kaosit na thotë se rezultati i një ngjarjeje varet nga disa variabla: ato, sjellja e të cilëve nuk është gjithmonë e parashikueshme me saktësi totale. Gjithmonë ka një kufi për gabim, një hapësirë për kaos, një valëvitje që ndryshon gjithçka në momentin e fundit. Sepse, ndonjëherë, një ndryshim i vogël gjeneron një efekt të përmasave të mëdha.
Ka nga ata që argumentojnë se teoria e kaosit është një nga fushat më të mrekullueshme të matematikës moderne. Ajo shkencë përpiqet të parashikojë sjelljen e sistemeve në thelb të paparashikueshme.
Ne mund të imagjinojmë reagimet ndaj kësaj teorie pasi, deri vonë, qëllimi i botës shkencore ishte të eliminonte variablin e pasigurisë në mënyrë që të ishte në gjendje të përshkruante me saktësi sjelljen e pothuajse çdo gjëje.
Megjithatë, në ditët e sotme ne e pranojmë këtë diferencë në të cilën rastësia dhe e paparashikueshmja, në një moment të caktuar, mund të ndryshojnë gjithçka. Kjo, në fakt, u zbulua nga meteorologu dhe matematikani Edward Lorenz në vitin 1961, kur ai u përpoq të krijonte një sistem kompjuterik për të parashikuar motin. Papritur ai kuptoi se, për shkak të një gabimi të përafrimit në numra, i gjithë sistemi kishte filluar të shfaqte sjellje qartësisht të paparashikueshme. Më vonë kjo përvojë u përdor për të formuluar efektin e famshëm të fluturës.
Kaosi është vazhdimisht mes nesh
Fenomenet kaotike janë të shumta jo vetëm në natyrë, por edhe në biologji. Nuk ka asnjë zonë të lirë nga kjo sjellje e paparashikueshme. Dukuritë kaotike ndodhin çdo ditë pothuajse pa e kuptuar: në ekonomi, termodinamikë, astronomi dhe madje edhe psikologji.
Tani e dimë se çdo shqetësim i vogël në trurin tonë (siç është një ndryshim në një neurotransmetues) mund të rezultojë në ndryshime shumë dramatike në sjellje. Teoria e kaosit pranohet edhe në psikiatri. Ndonjëherë kur pacientit i jepet një ilaç, ekziston një shans i vogël që efekti i vërejtur të jetë i kundërt nga ai i pritur.
“Lëvizja e krahëve të një fluture mund të shkaktojë një uragan në anën tjetër të botës.”
– Proverb kinez –
Si të zbatohet teoria e kaosit në jetën e përditshme?
Në jetën tonë të përditshme të gjithë duhet të shmangim kaosin. Vetëm kështu ndihemi të sigurt, vetëm kështu mund të ndërtojmë një jetë ku e parashikueshmja do të na lejojë të largohemi nga shtëpia pa frikë dhe të jemi në gjendje të shikojmë të ardhmen me besim. Siç na shpjegon James Yorke, babai i kësaj teorie, gjëja më e mirë për të bërë është të jesh gati për të ndryshuar planet në çdo moment.
Ky parim është i lidhur ngushtë me një teori tjetër aktuale. Po flasim për teorinë e mjellmës së zezë, të formuluar nga eseisti, ekonomisti dhe matematikani Nassim Nicholas Taleb.
Në librin e tij interesant, i cili mban të njëjtin emër me teorinë, ai na kujton se shumica prej nesh i nënshtrohen një botëkuptimi ku gjithçka, në pamje të parë, duket e parashikueshme. Megjithatë, në një moment të caktuar lind e papritura, e paparashikueshmja, kaotikja… ajo erë që nuk e prisnim. Një ngjarje e paparashikueshme që jemi të detyruar ta pranojmë dhe ta racionalizojmë.
Megjithatë, duhet thënë se në vend që të veprojmë vetëm kur ky kaos shpaloset para syve tanë, duhet të jemi të përgatitur. James Yorke na kujton se njerëzit që arrijnë sukses dhe lumturi janë ata që kanë gjithmonë një plan “B” në dorë.
Le të përpiqemi të zhvillojmë një mentalitet fleksibël dhe një qasje ku nuk reagojmë vetëm ndaj ngjarjeve. Le t’i përqafojmë me kuriozitet dhe pranim, sepse shumë herë është në kaos që lindin mundësitë. Në fund, të jesh i përgatitur për të papriturat do të thotë të kalosh nëpër të njëjtat ulje dhe ngritje të jetës. / bota.al
lajme
Rektori i UBT-së, Prof. Dr. Edmond Hajrizi, merr pjesë në Asamblenë e Përgjithshme Vjetore të Asociacionit të Universiteteve të Ballkanit në Prizren
Published
4 hours agoon
November 21, 2026By
UBTNews
Rektori i UBT-së Prof. Dr. Edmond Hajrizi, mori pjesë në Asamblenë e Përgjithshme Vjetore të Asociacionit të Universiteteve të Ballkanit (BAUNAS), e cila u mbajt sot në Prizren, duke riafirmuar angazhimin e UBT-së në bashkëpunimin dhe ndërkombëtarizimin e arsimit të lartë në rajon dhe më gjerë.
Gjatë punimeve të Asamblesë u diskutuan dhe u miratuan çështje me rëndësi për funksionimin dhe zhvillimin e asociacionit, përfshirë pranimin e anëtarëve të rinj dhe votimin e rregullores së re. Takimi shërbeu gjithashtu si një mundësi e rëndësishme për shkëmbimin e përvojave dhe forcimin e bashkëpunimit ndërmjet universiteteve anëtare.

Në kuadër të këtij aktiviteti, rektori Hajrizi zhvilloi takime me përfaqësues të universiteteve të ndryshme anëtare, përfshirë rektorin dhe sekretarin e përgjithshëm të Universitetit Trakya, si dhe përfaqësues të tjerë akademikë. Gjatë këtyre takimeve u diskutuan mundësitë e bashkëpunimit në fusha të ndryshme akademike, zhvillimi i projekteve të përbashkëta, shkëmbimi i stafit dhe studentëve, si dhe krijimi i partneriteteve të reja ndërinstitucionale.
UBT është anëtar i rregullt i Asociacionit të Universiteteve të Ballkanit prej disa vitesh dhe merr pjesë aktive në aktivitetet dhe iniciativat e tij. Përveç këtij asociacioni, UBT është pjesë edhe e rrjeteve dhe organizatave të rëndësishme ndërkombëtare të arsimit të lartë, përfshirë Asociacionin e Universiteteve Evropiane (EUA), Magna Charta Universitatum dhe UNIMED-in.

Pjesëmarrja e UBT-së në këto platforma ndërkombëtare dëshmon angazhimin e vazhdueshëm të institucionit për zgjerimin e bashkëpunimit akademik, shkëmbimin e njohurive dhe përvojave, si dhe krijimin e mundësive të reja për studentët dhe stafin akademik.

Përmes pjesëmarrjes aktive në asociacione dhe rrjete ndërkombëtare, UBT vazhdon të kontribuojë në avancimin e arsimit të lartë, forcimin e lidhjeve akademike rajonale dhe ndërkombëtare dhe zhvillimin e partneriteteve strategjike me universitete nga vende të ndryshme.

Kujtesë
Ditari: Lajmet kryesore që shënuan datën 21 nëntor 1992-1998?
Published
8 hours agoon
November 21, 2026By
UBTNews
Në rubrikën Ditari, kemi përzgjedhur disa nga lajmet më të rëndësishme të kësaj dite, në periudhën 1992-1998.
21 nëntor 1994
Gazeta suedeze “Folket”: Republika e Kosovës duhet të njihet si shtet sovran
Më 17 nëntor e përdithmja suedeze “Folket” nga qyteti Eskilstuna botoi një artikull me titull “Republika e Kosovës duhet të njihet si shtet sovran”.
Artikulli bën fjalë për historinë, traditat, kulturën dhe gjuhën shqipe dhe vazhdon me një pasqyrë të okupimit të Kosovës në vitin 1989 nga ana e Serbisë.
Shqiptarët, thuhet më tej në artikull, u përjashtuan nga puna për shkak të përkatësisë kombëtare, ata po vriten, burgosen, ndiqen, keqtrajtohen, helmohen; kundër tyre po aplikohet politikë e hapët e aparteidit dhe si pasojë e të gjitha këtyre po bëhet pastrimi etnik i shqiptarëve nga trojet e tyre.
Më tej në artikull bëhet fjalë për mençurinë e shqiptarëve në organizimin e partive politike, arsimit, shëndetësisë, ekonomisë së vogël, sistemit të shpërndarjes së ndihmave, sportit, kulturës etj., në kushte tejet të vështira.
Shqiptarët e Kosovës kanë shpallë Kushtetutën e vet në vitin 1990, kanë mbajtur Referendumin gjithëpopullor ku janë deklaruar për Kosovën shtet sovran dhe të pavarur, kanë mbajtur zgjedhjet e lira dhe shumëpartiake si dhe kanë zgjedhë presidentin e Republikës së Kosovës.
Në vitet e fundit shqiptarët e Kosovës, të prirë nga presidenti i Republikës së Kosovës dr.Ibrahim Rugova, kanë bërë mjaft për ndërkombëtarizimin e çështjes së Kosovës, duke shtruar para bashkësisë ndërkombëtare kërkesat legjitime të popullit shqiptar. Shqiptarëve të Kosovës duhet t’u njihet e drejta për vetëvendosje. Republika e Kosovës duhet të njihet si shtet sovran dhe i pavarur.
Prandaj të mos harrohet Kosova! Përndryshe do të jetë burim i përhershëm i konflikteve dhe njollë e zezë e bashkësisë evropiane dhe botërore, thuhet në fund të artikullit të gazetës suedeze “Folket”, të cilin e hartoi Dega e LDK-së në Suedi.
21 nëntor 1995
Ngritet akuza e dytë për gjenocid kundër Fatos Nanos
Pas akuzës për gjenocid ndaj disa personave të vrarë në periudhën shkurt-mars 1992, Fatos Nano, lider i Partisë Socialiste, dhe ish-kryeministër para dhe pas zgjedhjeve të vitit 1991, i burgosur për korrupsion dhe falsifikim të dokumenteve zyrtare, tash akuzohet edhe për ngjarjet e 2 prillit të vitit 1991, në Shkodër, njofton ATSH.
Sipas këtij njoftimi të plagosurit e masakrës së Shkodrës, po përgatisin një aktakuzë që së shpejti do t’i kalojë prokurorisë. Në këtë akuzë kërkohet që së bashku me të dënuarit e tjerë për këtë ngjarje të ulen në bankën e të akuzuarve edhe urdhërdhënësit për gjenocidin e ushtruar ndaj popullit të kësaj zone.
Përkujtohet se më 2 prill të vitit 1991 në Shkodër u vranë 4 persona dhe u plagosën 57 të tjerë, shumica e të cilëve edhe sot vuajnë pasojat e plagëve të marra. Gjykata e rrethit për ngjarjet e atëhershme tashmë ka dhënë dënimin për 5 persona të akuzuar për vrasje, por ky vendim ka lënë të pakënaqur njerëzit të cilët duan që përpara drejtësisë të dalin autorët e vërtetë të krimit dhe urdhërdhënësit e tyre.
21 nëntor 1996
Në fatkeqësi komunikacioni humbi jetën prof.dr. Xhavit Ahmeti
Nga plagët e marra në një aksident komunikacioni në afërsi të Smederevës, sot në orën 11,30 vdiq prof.dr. Xhavit Ahmeti, këshilltar për arsim i kryetarit të Republikës së Kosovës.
Në aksidentin që ndodhi sot rreth orës 8 në autostradën Nish-Beograd, afër Smederevës, u lënduan rëndë edhe Mr. Fatmir Sejdiu, sekretar i përgjithshëm i LDK-së e Agim Spanca, vozitës në Kryesinë e LDK-së, ndërsa nënkryetari i LDK-së Hydajet Hyseni mori lëndime të lehta.
- Hyseni i tha QIK-ut se dr. Xhavit Ahmeti u dërgua me plagë të rënda në spitalin e Neurokirurgjisë në Beograd. Përgjegjësit e këtij spitali thanë se plagët ishin vdekjeprurërse.
Një përgjegjës i spitalit të Smederevës tha se me plagë të rënda në këtë spital gjenden mr. Fatmir Sejdiu dhe Agim Spanca.
Ndërsa Hydajet Hyseni ka marrë lëndime të lehta.
Funksionarët e lartë të LDK-së dhe këshilltari për arsim i kryetarit të Kosovës udhëtonin për në Beograd për të kryer punë në disa ambasada të vendeve perëndimore.
Me vdekjen e prof. dr. Xhavit Ahmetit, shkenca, arsimi dhe lëvizja për pavarësi e Kosovës humbën një prej personaliteteve më të shquara.
21 nëntor 1997
AFP: Franca dhe Gjermania kërkojnë palë të tretë në bisedimet për Kosovën
Prishtinë, 21 nëntor (QIK)
Në një mesazh të përbashkët të enjtën Franca dhe Gjermania kanë ftuar presidentin e Jugosllavisë që të fillojë bisedimet për një status special për Kosovën, ku 9 nga 10 banorët e saj janë shqiptarë etnikë, thuhet në një njoftim të agjencisë frenge AFP, në versionin anglisht.
Në një letër të dërguar, që mbanë datën e të mërkurës (19 nëntor -QIK), e cila i është dërguar presidentit Sllobodan Millosheviq, Ministrat e Punëve të Jashtme të Francës dhe Gjermanisë, Yber Vedren dhe Klaus Kinkel theksojnë se janë të gatshëm të diskutojnë me Millosheviqin për një numër zotimesh të favor të Jugosllavisë.
“As pavarësia për Kosovën e as status quo-ja nuk mund të shërbejnë si bazë për zgjidhje paqësore dhe afatgjate për Kosovën”, thuhet në letër. Në versionin frengjisht të lajmit citohet pos kësaj fjalie edhe formulimi: “Një zgjidhje e qëndrueshme në nivelin evropian duhet të parashikojë një status të veçantë për Kosovën”.
Parisi dhe Boni kanë kërkuar nga autoritetet jugosllave të fillojnë bisedimet me shumicën shqiptare në Kosovë nën mbikëqyrje të palës së tretë.
“Vetëm një zgjidhje me negociata në mes përfaqësuesve të Republikës Federale të Jugosllavisë (Serbia dhe Mali i Zi), Republikës së Serbisë dhe komunitetit shqiptar të Kosovës mund të krijojë themelet për paqë stabile dhe të qëndrueshme në rajon, ndërsa një palë e tretë e pranuar nga palët negociuese do të duhej të mirrte pjesë në bisedime”, theksojnë liderët frengë dhe gjermanë.
Vedren dhe Kinkel do të udhëtojnë për në Bosnje më 4 dhjetor për të diskutuar përgatitjet për një konferencë, e cila to të analizojë rezultatet e marrëveshjes paqësore për Bosnjë të vitit 1995. Ata poashtu kishin planifikuar një vizitë në Serbi për të diskutuar gjendjen në Kosovë, por kjo vizitë është shtyer, thanë ata. Vizita ende qëndron në “orarin e tyre edhe pse është shtyrë për një kohë”, i kanë thënë ata Millosheviqit.
“Franca dhe Gjermania do të ndërmarrin nisma që Unioni Evropian dhe bashkësia ndërkombëtare do të reagojnë pozitivisht ndaj çdo progresi drejt zgjidhjes paqësore të problemit të Kosovës”, thanë ata.
Në mesin e masave të parapara Vedren dhe Kinkel përmendin hapjen e misionit të UE-së në Prishtinë, kryeqytet i Kosovës, rivendosjen e marrëdhënieve normale diplomatike në mes të UE-së dhe Jugosllavisë, përkrahje përpjekjeve të Jugosllavisë për t’iu bashkuar Organizatës për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë, vazhdimin e marrëveshjes tregtare në mes të UE-së dhe Jugosllavisë dhe përparimin drejt qëllimit afatgjatë të riintegrimit të Jugosllavisë në institucionet ndërkombëtare si dhe ripërtrirjen e bashkëpunimit me UE.
21 nëntor 1998
Forcat serbe mbajtën dje në shtetrrethim fshatin Prejlep të Deçanit
Forca të shumta të ushtrisë dhe të policisë serbe gjatë tërë ditës së djeshme kanë mbajtur nën rrethim fshatin Prejlep të Deçanit për shkak të vrasjes së dy dhe plagosjes së katër policëve serbë në këtë fshat në rrethana ende të pasqaruara, njofton KI i Degës së LDK-së për Deçan.
Me këtë preteskt forca të mëdha serbe rrethuan në fillim tri shtëpitë e familjes Latifaj, të vetmet shtëpi të fshatit Prejlep që kanë mbetur pa u djegur, dhe në prani të anëtarëve të familjes në mënyrë barbare rrahën e torturuan vellezërit Azem dhe Hazir Latifaj që të dy pleq dhe djalin e Azemit, Musliun, 50 vjeçar. Më vonë këta tre persona forcat policore serbe i morën dhe i dërguan në drejtim të panjohur.
Forcat serbe në këto shtëpi kanë rrahur dhe kanë maltretuar edhe gratë dhe vajzat e këtyre familjeve, Zade dhe Gale Latifaj, pastaj vajzat e Azemit Ajmane e Zylfie si dhe dy vogëlushet e tij Shqipen dhe Gentianën.
Mbrëmë në orët e vona, me ndihmën e verifikuesve të Misionit të OSBE-së, janë liruar të gjithë këta persona. Mirëpo për shkak të dhunës së ushtruar nga forcat serbe, gjendja e tyre shëndetësore është e rëndë.
Gjatë ditës së djeshme edhe në disa fshatra janë dëgjuar të shtëna nga automatikët.
Situatën në komunën e Deçanit e ka rënduar tepër edhe bora e cila tash dy ditë po bie pandërprerë, sidomos për ato familje të cilat ishin të zhvendosura në vende të tjera dhe janë kthyer në shtëpitë e tyre të djegura e të rrënuara, thuhet në njoftim.
Foto: Xhavit Ahmeti
Vendi
“Solidariteti” dhe shtypshkronjat ilegale në Poloni (1981-1989): kur media e fshehtë sfidoi një regjim komunist
Published
9 hours agoon
November 21, 2026By
UBTNews
Shumë studiues e konsiderojnë Poloninë e viteve 1980 si vendin me sistemin më të zhvilluar të medias ilegale në gjithë bllokun sovjetik
Historia e lëvizjes polake Solidariteti (Solidarność) dhe e shtypit ilegal gjatë viteve 1980 konsiderohet një nga kapitujt më të rëndësishëm në historinë e medias në Evropën Lindore komuniste. Ajo dëshmoi se, edhe në kushtet e censurës së plotë shtetërore, qytetarët mund të ndërtonin rrjete alternative komunikimi dhe informacioni. Në fakt, shumë studiues e konsiderojnë Poloninë e viteve 1980 si vendin me sistemin më të zhvilluar të medias ilegale në gjithë bllokun sovjetik.
Për gati një dekadë, mijëra gazetarë amatorë, shtypshkronjës, intelektualë, studentë, punëtorë dhe priftërinj katolikë krijuan një rrjet të fshehtë gazetash, revistash, librash dhe radiostacionesh që sfidonin monopolin informativ të Partisë Komuniste Polake. Ky rrjet nuk kishte mbështetjen e shtetit, nuk dispononte teknologji moderne dhe vepronte nën kërcënimin e arrestimit. Megjithatë, ai arriti të informonte miliona polakë dhe të luante rol të rëndësishëm në procesin që çoi drejt rrëzimit të komunizmit.
Lindja e “Solidaritetit”
Në fund të viteve 1970, Polonia po përballej me krizë ekonomike, mungesa ushqimore dhe pakënaqësi të përgjithshme shoqërore. Qeveria komuniste kontrollonte të gjitha gazetat, radion dhe televizionin. Çdo informacion që mund të dëmtonte imazhin e partisë censurohej para publikimit.
Në gusht të vitit 1980, shpërthyen greva të mëdha në kantierin detar “Lenin” në Gdanjsk. Në krye të punëtorëve doli elektricisti Leh Valensa, i cili do të bëhej më vonë simbol i rezistencës demokratike polake.
Pas javësh negociatash, autoritetet u detyruan të pranonin krijimin e një sindikate të pavarur nga shteti. Kështu lindi Solidariteti, organizata e parë masive independente në një vend komunist të Evropës Lindore.
Brenda pak muajsh, sindikata numëroi rreth 10 milionë anëtarë. Për regjimin, kjo përbënte një kërcënim të madh politik. Nëse partia komuniste kontrollonte shtetin, “Solidariteti” po fitonte mbështetjen e shoqërisë.

| Në gusht të vitit 1980, shpërthyen greva të mëdha në kantierin detar “Lenin” në Gdanjsk. Në krye të punëtorëve doli elektricisti Leh Valensa, i cili do të bëhej më vonë simbol i rezistencës demokratike polake. |
Lufta për informacionin
Një nga sfidat më të mëdha ishte komunikimi me publikun. Televizioni shtetëror dhe gazetat zyrtare paraqisnin “Solidaritetin” si një lëvizje destabilizuese dhe të rrezikshme. Prandaj aktivistët kuptuan se duhej të krijonin kanalet e tyre të informacionit.
Në fillim u shtypën buletine të thjeshta informative. Këto përmbanin lajme mbi grevat, kërkesat e punëtorëve dhe aktivitetet e sindikatës. Materialet shumëzoheshin me makina shkrimi, kopjues të improvizuar ose me shtypshkronja primitive të fshehura në bodrume, banesa private dhe objekte kishtare.
Brenda një kohe të shkurtër, këto botime u shndërruan në një sistem mediatik paralel.
| Shumë studiues e konsiderojnë Poloninë e viteve 1980 si vendin me sistemin më të zhvilluar të medias ilegale në gjithë bllokun sovjetik. |
Gjendja ushtarake dhe kalimi në ilegalitet
Më 13 dhjetor 1981, gjenerali Vojçeh Jaruzelski shpalli gjendjen ushtarake në Poloni. U vendosën patrulla ushtarake në rrugë, mijëra aktivistë u arrestuan dhe “Solidariteti” u ndalua.
Regjimi besonte se me arrestimin e udhëheqësve mund ta shkatërronte lëvizjen. Por ndodhi e kundërta.
Pasi humbi mundësinë për të vepruar ligjërisht, “Solidariteti” u organizua në fshehtësi dhe investoi edhe më shumë te komunikimi ilegal. Qindra grupe filluan të prodhonin materiale informative pa miratimin e shtetit.
Në shumë raste, shtypshkronjat ilegale montoheshin gjatë natës dhe çmontoheshin para agimit. Pajisjet transportoheshin vazhdimisht nga një vend në tjetrin për të shmangur zbulimin nga policia sekrete.
Fenomeni i “Shtypit të Dytë”
Polakët e quanin këtë botim të fshehtë, “Qarkullimi i Dytë”. Termi përdorej për të dalluar botimet ilegale nga shtypi zyrtar i kontrolluar nga shteti.
| Në shumë raste, shtypshkronjat ilegale montoheshin gjatë natës dhe çmontoheshin para agimit. |
“Qarkullimi i dytë” nuk përfshinte vetëm gazeta politike. Aty botoheshin libra, ese filozofike, studime historike, vepra letrare dhe materiale fetare që censura komuniste i ndalonte.
Autorë të njohur polakë dhe të huaj, veprat e të cilëve nuk lejoheshin nga regjimi, u bënë të qasshme falë këtyre rrjeteve ilegale.
Deri në mesin e viteve 1980, qindra tituj gazetash dhe revistash qarkullonin në mënyrë të fshehtë në të gjithë vendin. Tirazhet e disa botimeve arrinin dhjetëra mijëra kopje, një shifër e jashtëzakonshme për aktivitet ilegal.
Kisha Katolike si strehë e informacionit
Një rol vendimtar luajti Kisha Katolike Polake. Ndryshe nga shtetet e tjera komuniste, Kisha në Poloni gëzonte ndikim të madh shoqëror dhe nuk mund të kontrollohej plotësisht nga pushteti.
Shumë famulli u përdorën si qendra shpërndarjeje për botimet ilegale. Priftërinjtë ndihmonin në fshehjen e materialeve dhe sigurimin e kontakteve midis aktivistëve.
Zgjedhja e kardinalit polak Karol Vojtilla si Papa Gjon Pali II në vitin 1978 i dha edhe më shumë forcë morale lëvizjes. Vizitat e tij në Poloni mobilizuan miliona njerëz dhe krijuan hapësira të reja për rezistencën civile.
Radio ilegale
Përveç shtypit, opozita krijoi edhe radio të fshehta.
Aktivistët ndërtonin transmetues të vegjël që funksiononin për periudha të shkurtra kohore. Emisionet zgjasnin vetëm disa minuta para se transmetuesi të çmontohej dhe të zhvendosej në një vend tjetër.
| Deri në mesin e viteve 1980, qindra tituj gazetash dhe revistash qarkullonin në mënyrë të fshehtë në të gjithë vendin. Tirazhet e disa botimeve arrinin dhjetëra mijëra kopje, një shifër e jashtëzakonshme për aktivitet ilegal. |
Këto radio jepnin lajme mbi arrestimet, protestat dhe aktivitetet e opozitës. Për shërbimet e sigurisë ishte tepër e vështirë të lokalizonin transmetuesit përpara se ata të zhdukeshin.
Megjithëse teknikisht modeste, këto transmetime kishin vlerë të madhe simbolike. Ato tregonin se monopoli shtetëror mbi informacionin mund të sfidohej.
Një rrjet i mbështetur nga mijëra njerëz
Forca e sistemit ilegal polak nuk qëndronte vetëm te teknologjia, por te pjesëmarrja masive e qytetarëve. Mijëra persona ndihmonin në shtypje, transport, ruajtje dhe shpërndarje.
Gazetat kalonin dorë më dorë. Një kopje mund të lexohej nga dhjetëra persona. Materialet shpesh kopjoheshin përsëri dhe vazhdonin qarkullimin në qytete të ndryshme.
Në këtë mënyrë u krijua një “hapësirë publike paralele”, e pavarur nga shteti. Për herë të parë pas dekadash, një pjesë e madhe e shoqërisë polake po informohej jashtë kontrollit të partisë komuniste.
Nga shtyp ilegal në fitore politike
Gjatë viteve 1988-1989, kriza ekonomike dhe politike u thellua. Regjimi nuk ishte më në gjendje të ndalonte ndikimin e “Solidaritetit”.
Negociatat e njohura si Bisedimet e Tryezës së Rrumbullakët çuan në legalizimin e sindikatës dhe në mbajtjen e zgjedhjeve gjysmë të lira në vitin 1989.
“Solidariteti” fitoi në mënyrë dërrmuese. Brenda pak muajsh, Polonia u bë vendi i parë i bllokut lindor që nisi tranzicionin paqësor drejt demokracisë.
Trashëgimia historike
Historia e “Solidaritetit” dhe shtypshkronjave ilegale dëshmon se media nuk është vetëm një institucion profesional, por edhe një mjet rezistence qytetare. Në kushtet kur gazetat, radioja dhe televizioni kontrolloheshin nga shteti, polakët krijuan një sistem alternativ informacioni që sfidoi censurën dhe propagandën.
Për studiuesit e historisë së medias, Polonia e viteve 1980 mbetet shembulli më i suksesshëm i një sfide të organizuar kundër monopolit shtetëror të informacionit në Evropën komuniste. Ajo tregoi se kontrolli i mediave mund të kufizojë qarkullimin e informacionit, por nuk mund ta shuajë plotësisht nevojën e njerëzve për të ditur të vërtetën. Në fund, pikërisht kjo etje për informacion të lirë u bë një nga faktorët që kontribuoi në rënien e sistemit komunist në Poloni dhe më pas në gjithë Evropën Lindore.
Lajmet
Njëzet zonat urbane më të mëdha në botë (2026)
Published
9 hours agoon
November 21, 2026By
UBT News
Statistika e këtij viti ka nxjerrë 20 qytetet me numrin më të madh të banorëve në botë.
Në këtë listë prin qyteti Guangzhou i Kinës, i pasuar nga Shangai e Tokio. Listën e mbyll Stambolli në vendin e njëzet.
Lista e plotë:
- Guangzhou, Kinë – 73.6 milionë banorë
- Shanghai, Kinë – 42.3 milionë banorë
- Tokio, Japoni – 41.3 milionë banorë
- Delhi, Indi – 36.9 milionë banorë
- Xhakarta, Indonezi – 29.8 milionë banorë
- Mumbai, Indi – 28.1 milionë banorë
- Manila, Filipine – 27.1 milionë banorë
- Qyteti i Meksikos, Meksikë – 25.6 milionë banorë
- Seul, Koreja e Jugut – 25.4 milionë banorë
- Dhaka, Bangladesh – 23.7 milionë banorë
- Kajro, Egjipt – 23.2 milionë banorë
- São Paulo, Brazil – 22.7 milionë banorë
- Nju Jork, SHBA – 22.6 milionë banorë
- Bangkok, Tajlandë – 22.4 milionë banorë
- Lagos, Nigeri – 21.9 milionë banorë
- Pekin, Kinë – 21.8 milionë banorë
- Karachi, Pakistan – 21.8 milionë banorë
- Moskë, Rusi – 19.1 milionë banorë
- Chengdu, Kinë – 18.3 milionë banorë
- Stamboll, Turqi – 18.0 milionë banorë
Rektori i UBT-së, Prof. Dr. Edmond Hajrizi, merr pjesë në Asamblenë e Përgjithshme Vjetore të Asociacionit të Universiteteve të Ballkanit në Prizren
Ditari: Lajmet kryesore që shënuan datën 21 nëntor 1992-1998?
“Solidariteti” dhe shtypshkronjat ilegale në Poloni (1981-1989): kur media e fshehtë sfidoi një regjim komunist
Njëzet zonat urbane më të mëdha në botë (2026)
SFERAT E INTERESIT NË TRYEZËN OVALE TË TRI FUQIVE: RIFORMATIMI I RENDIT BOTËROR (Riformatimi i arkitekturës së re të sigurisë globale)
Mourinho largohet nga konferenca për shtyp pas pyetjes për Cristiano Ronaldon
QKUK përfundon verifikimin e pronësisë, paralajmëron rrënimin e objekteve pa leje në oborr
KEDS: Rikthehet energjia elektrike për rreth 80 për qind të konsumatorëve të prekur nga erërat e forta
Nga 18 vjet burgim për Ilir dhe Rrahim Abdullahun për vrasjen e policit Triumf Riza
Të kërkuara
-
Lajmet2 months agoThaçi dënohet me 25 vjet burgim për krime lufte
-
Lajmet2 months agoVotohet në parim Projektligji për ndryshimin e Ligjit për Specialen
-
Vendi2 months ago15 profesorë të UBT-së renditen të parët në Kosovë në Scholarly Index 2026
-
lajme5 days agoStudentët e Masterit në Agrokulturë me Mjedis nisin hulumtimin eksperimental për kultivimin e sallatës së gjelbër pa tokë