Derisa armëpushimi i saj me Iranin po dobësohet, Shtetet e Bashkuara po e zgjerojnë dukshëm praninë e tyre ushtarake në Lindjen e Mesme, duke i dhënë vetes mundësinë për ta përshkallëzuar konfliktin dymujor.

Ushtria amerikane e dërgoi më 24 prill në rajon aeroplanmbajtësen e tretë sulmuese, së bashku me mijëra trupa elitare.

Ky është grumbullimi më i madh ushtarak amerikan në rajon që nga pushtimi i Irakut në vitin 2003.

Armëpushimi, pasi hyri në fuqi më 8 prill, e ndali një luftë të kushtueshme që ka tronditur tregjet ndërkombëtare të energjisë dhe ka përmbysur ekonominë globale.

Por, Uashingtoni dhe Teherani e kanë akuzuar njëri-tjetrin për shkelje të armëpushimit, ndërsa përpjekjet për të arritur marrëveshje për përfundimin e luftës kanë ngecur.

Presidenti amerikan, Donald Trump, tha se Shtetet e Bashkuara e kanë përdorur ndërprerjen e luftimeve për t’u “rifurnizuar” dhe paralajmëroi se ushtria amerikane është “e gatshme për të vepruar”, nëse përpjekjet për paqe dështojnë.

Trump më parë ka kërcënuar se do ta shkatërrojë infrastrukturën civile të Iranit, nëse nuk arrihet një marrëveshje.

Ekspertët thonë se zgjerimi i pranisë ushtarake amerikane ka dy qëllime: t’i dërgojë mesazh politik Teheranit dhe t’i japë Trumpit mundësi për ta zgjeruar shkallën e veprimeve ushtarake kundër republikës islamike.

“Synimi është të rritet besueshmëria e kërcënimeve amerikane dhe, rrjedhimisht, ndikimi i saj në bisedime”, tha Farzan Sabet, ekspert për Iranin në Institutin e Studimeve të Avancuara në Gjenevë.

“Gjithashtu, synimi është që SHBA-ja të jetë e pozicionuar më mirë, nëse rifillojnë luftimet, për ta dobësuar më tej Iranin dhe për ta rihapur Ngushticën e Hormuzit”, tha ai.

Fushata e bombardimeve SHBA-Izrael, që nisi më 28 shkurt, e ka shkatërruar shumë ushtrinë iraniane, ka shfarosur një pjesë të madhe të udhëheqjes së Iranit dhe e ka rrënuar infrastrukturën jetike.

Megjithatë, Teherani ende beson se po e fiton luftën. Teokracia iraniane ka mbijetuar dhe ka fituar një kartë të re të fuqishme: kontrollin e Ngushticës së Hormuzit, rrugës jetike për furnizimin global me naftë dhe gaz.

Në përgjigje të mbylljes efektive të Ngushticës së Hormuzit nga Irani, Shtetet e Bashkuara kanë vendosur një bllokadë detare ndaj porteve dhe anijeve të këtij vendi që nga 13 prilli.

Derisa ky vendim e ka rritur trysninë mbi ekonominë tashmë të goditur të Iranit, bllokada ende nuk e ka detyruar Teheranin ta pranojë një marrëveshje paqeje sipas kushteve amerikane.

“Shqetësimi i madh”

Duke bartur mbi 5.000 trupa elitare, aeroplanmbajtësja USS George H.W. Bush i rrit ndjeshëm kapacitetet ushtarake amerikane në rajon. E aftë të mbështesë mbi 80 avionë, kjo aeroplanmbajtëse furnizohet nga reaktorë bërthamorë.

Ajo u bashkohet dy aeroplanmbajtëseve të tjera: USS Abraham Lincoln, e vendosur në Detin Arabik në jug të Iranit që nga fillimi i luftës, dhe USS Gerald R. Ford, anija më e fuqishme transportuese e marinës amerikane.

Përveç dërgimit të aeroplanmbajtëses së tretë në Lindjen e Mesme, ushtria amerikane ka zhvendosur edhe mijëra trupa shtesë në rajon në javët e fundit.

Mijëra marinsa, parashutistë dhe marinarë të tjerë pritet të mbërrijnë deri në fund të muajit.

Zyrtarët iranianë nuk kanë komentuar publikisht për zgjerimin e pranisë ushtarake amerikane. Por, ekspertët thonë se Teherani beson se Shtetet e Bashkuara po përgatiten për rifillimin e luftimeve.

“Regjimi iranian është shumë i shqetësuar me zhvendosjen e vazhdueshme ushtarake amerikane në rajon”, tha Farzin Nadimi, ekspert për mbrojtjen e Iranit në Institutin e Uashingtonit.

“Vetë fakti që iranianët u pajtuan për të zhvilluar bisedime me amerikanët, pavarësisht rritjes së pranisë ushtarake, tregon se sa të cenueshëm ndihen tani”, theksoi ai.

Ai shtoi se, megjithatë, Irani “po vazhdon të përgatitet për betejën e radhës dhe vështirë se do të befasohet” nëse Shtetet e Bashkuara e rifillojnë luftën.

Edhe Teherani ka lënë të kuptohet se mund të përdorë veprime ushtarake për t’i dhënë fund bllokadës detare amerikane, e cila ka ndërprerë eksportet jetike të Iranit.

Shtabi Qendror Khatam al-Anbiya, që shërben si komanda e përbashkët ushtarake e Iranit, më 25 prill paralajmëroi se do të përgjigjet nëse Shtetet e Bashkuara e vazhdojnë bllokadën.

Marina amerikane ka kapur një anije mallrash iraniane dhe një cisternë të dyshuar për kontrabandë nafte iraniane në javët e fundit.

Më 22 prill, Teherani u përgjigj duke qëlluar mbi tri anije dhe duke kapur dy prej tyre në Ngushticën e Hormuzit, përmes së cilës zakonisht kalon 20 për qind e naftës botërore.

Frenimi i huthëve

Nëse luftimet shpërthejnë sërish, rebelët huthi në Jemen mund të përpiqen ta mbyllin Ngushticën Bab al-Mandab, një tjetër rrugë thelbësore detare në Lindjen e Mesme.

Bab al-Mandab, nëpër të cilën kalon rreth 6 për qind e naftës botërore e transportuar me anije, është një kalim i ngushtë për anijet që hyjnë ose dalin nga Deti i Kuq.

Bregdeti jemenas i kësaj ngushtice kontrollohet kryesisht nga rebelët huthi, organizata e mbështetur nga Irani, të cilën SHBA-ja e ka shpallur terroriste.

Në një deklaratë më 18 prill, huthët kërcënuan se do ta mbyllin ngushticën dhe i kërkuan Trumpit të ndalojë “të gjitha praktikat dhe politikat që pengojnë paqen”.

Nëse huthët e mbyllin këtë ngushticë, ekspertët thonë se tregjet globale të energjisë do të përjetojnë tronditje edhe më të mëdha. Grupi militant hyri në luftë muajin e kaluar kur lëshoi raketa drejt Izraelit.

Sipas ekspertëve, zhvendosja e USS George H.W. Bush synon të mos i lejojë huthët ta mbyllin këtë rrugë strategjike ujore.

“Me ardhjen e aeroplanmbajtësit të tretë, SHBA-ja synon ta sigurojë transportin global detar ndërsa ruan një forcë me dy aeroplanmbajtëse të gatshme për t’u përballur me Iranin nëse është e nevojshme”, tha Sascha Bruchmann, analist i çështjeve ushtarake dhe të sigurisë në Institutin Ndërkombëtar për Studime Strategjike në Londër.

Për të anashkaluar Ngushticën e Hormuzit, Arabia Saudite, eksportuesi më i madh i naftës në botë, ka ridrejtuar miliona fuçi nafte nga Gjiri Persik drejt Detit të Kuq përmes tubacionit të saj Lindje-Perëndim.

Emiratet e Bashkuara Arabe, një tjetër eksportues i madh, kanë transportuar naftë përmes portit të tyre Fujairah, i vendosur në Detin Arabik.

“USS George H.W. Bush duket e pozicionuar për të bërë të qartë se sulmet ndaj infrastrukturës së naftës në Arabinë Saudite perëndimore dhe mbyllja e Bab al-Mandab do të kenë pasoja”, shtoi Bruchmann./REL/

 

Mekanizmat e shmangies ekzistojnë tashmë, dhe konflikti po inkurajon më shumë subjekte që të bashkëpunojnë me to.

Prej vitesh, sociologët dhe politikanët kanë paralajmëruar se sanksionet nuk funksionojnë. Ato nuk i rrëzojnë qeveritë e synuara; përkundrazi, dëmtojnë qytetarët e tyre. Megjithatë, përdorimi i sanksioneve vetëm sa është zgjeruar, me SHBA-në në krye të kësaj nisme. Si rezultat, po shtohen dëshmitë se mbështetja e tepërt te këto masa ndëshkuese ka çuar në joefektivitetin e tyre në rritje. Lufta SHBA-Izrael ndaj Iranit e ka bërë këtë edhe më të dukshme.

Konflikti mbart potencialin për të shtyrë më tej procesin e dobësimit të efektit të sanksioneve amerikane, i cili kishte nisur tashmë, dhe për të riformësuar preferencat e aktorëve rajonalë dhe globalë përmes mekanizmave të ndryshëm, duke përfshirë de-dolarizimin, metodat alternative të tregtisë siç është “barteri” (shkëmbimi i mallit me mall) dhe rrjetet informale të transfertave si “hawala”.

SHBA-ja mbështetet në dominimin e monedhës së saj në tregtinë globale për të ushtruar presion përmes sanksioneve që vendos. Shtetet e sanksionuara nuk munden të kryejnë tregti sepse blerësit dhe shitësit i procesojnë pagesat në dollarë.

Përhapja e kriptomonedhës si një metodë alternative pagese në mbarë botën ka ofruar një mënyrë për të anashkaluar këtë problem. Gjatë viteve të fundit, Irani është mbështetur fuqishëm te kriptomonedha për transaksionet financiare.

Një raport nga platforma e të dhënave “Chainanalysis” tregon se rrjedha e kriptomonedhave drejt subjekteve të sanksionuara u rrit ndjeshëm në vitin 2025, ku vlera e tyre u rrit me 694 për qind, duke arritur shifrën rekord prej 154 miliardë dollarësh – nga 59 miliardë sa ishte në vitin 2024. Në tremujorin e fundit të vitit, vetëm Trupat e Gardës Revolucionare Islamike (IRGC) llogaritet të kenë pranuar 50 për qind të vlerës – gjithsej 3 miliardë dollarë.

Irani i konverton zotërimet në kriptomonedha në renminbi (juanin kinez), i cili pastaj përdoret për të blerë mallra ruse ose për të zhvilluar tregti në tregjet aziatike – duke u integruar më tej në një arkitekturë financiare alternative që forcon monedhën kineze.

Lufta ndaj Iranit tani mund të zgjerojë rrethin e aktorëve ekonomikë të gatshëm për të përdorur kriptomonedha me shtetin dhe subjektet iraniane. Kur Teherani mori kontrollin mbi Ngushticën e Hormuzit, një pikë kyçe përmes së cilës kalon rreth 20 për qind e naftës dhe gazit botëror (LNG), ai filloi të kërkonte taksa transiti nga anijet që lundronin në ngushticë.

Tarifat, që zakonisht fillonin nga 1 dollar për fuçi, ishin të pagueshme në Bitcoin ose renminbi, dhe raportet kanë treguar se një numër anijesh dhe kompanish i kanë paguar ato. Ndryshe nga “stablecoins” si USDT, Bitcoin është plotësisht i decentralizuar dhe nuk mund të bllokohet nga asnjë emetues.

Me rreth 175 milionë fuçi të ngarkuara aktualisht në tankera në Gjirin Persik, edhe mbledhja e pjesshme e këtyre taksave mund të gjenerojë të ardhura të konsiderueshme nëse ngushtica rihapet.

Përdorimi i renminbit është gjithashtu i rëndësishëm. Kina është blerësi më i madh i naftës iraniane dhe paguan me monedhën e saj. Por edhe vende të tjera kanë filluar ta përdorin atë. Në vitin 2024, 30 për qind e tregtisë së jashtme të mallrave të Kinës u pagua me monedhën e saj.

Mekanizmi i taksës së transitit është veçanërisht i rëndësishëm në inkurajimin e kompanive për të përdorur renminbi, pikërisht sepse i ka bërë kostot e varësisë nga dollari të pamundura për t’u injoruar. Vendet që kanë duruar gjatë sfidat e tregtisë së bazuar në dollar, tani po përballen me rrezikun gjeopolitik në kohë reale – duke parë se si SHBA-ja e përdor aksesin në dollar si armë kundër aleatëve dhe kundërshtarëve njësoj, përmes sanksioneve dytësore dhe bllokadave që pengojnë tregjet globale të energjisë.

Sidoqoftë, de-dolarizimi përmes kriptomonedhës dhe renminbit përfaqëson vetëm një nivel të arkitekturës financiare alternative që lufta po përshpejton. Nën ekonominë e dukshme, ekziston një grup mekanizmash informalë por po aq të rëndësishëm – rrjetet “hawala” dhe marrëveshjet e “barterit” – të cilat lufta dhe bllokada mund t’i shtyjnë drejt rrjedhës kryesore të tregtisë rajonale dhe globale.

“Hawala” është një sistem informal transferimi që ekziston prej shekujsh. Ai operon përmes një rrjeti ndërmjetësish që mundësojnë pagesa në lokacione të ndryshme pa lëvizjen fizike të parave. Në rastin e Iranit, hawala funksionon përmes ndërmjetësve të besuar – shpesh kompani fiktive të krijuara në vende të ndryshme – që lehtësojnë transaksionet për llogari të subjekteve iraniane pa i lidhur drejtpërdrejt marrëveshjet me Iranin, duke lejuar kështu vazhdimin e aktivitetit të importit dhe eksportit.

Ky sistem prodhon përfitime të përbashkëta – aktivitet tregtar, tarifa transaksionesh, punësim dhe kërkesë për shërbime ligjore e logjistike – gjë që u jep vendeve pritëse një interes të drejtpërdrejtë ekonomik për vazhdimin e tij. Hawala, pra, nuk ndihmon vetëm Iranin të shmangë sanksionet – ajo heshturazi rekruton ekonomitë rajonale si palë të interesuara në këtë evazion.

Lufta ka të ngjarë të rrisë tërheqjen e marrëveshjeve ekzistuese të barterit. Në vitin 2021, për shembull, Irani dhe Sri Lanka nënshkruan një marrëveshje që kjo e fundit të shlyente borxhin në formën e eksporteve të çajit. Një marrëveshje barteri ekziston edhe mes Iranit dhe Pakistanit. India po konsideron shkëmbimin e naftës me oriz, dhe ekziston potenciali për zgjerimin e shkëmbimeve të mallrave industriale me Rusinë. Secila prej këtyre anashkalon kanalet konvencionale bankare.

Megjithatë, dominimi i dollarit vështirë se do të shpërbëhet brenda natës. Rreth 80 për qind e transaksioneve globale të naftës mbeten të kryera me dollar, dhe kjo monedhë përbën ende rreth 57 për qind të rezervave globale valutore – kundrejt vetëm 2 për qind për renminbin.

Ajo që lufta SHBA-Izrael po përshpejton nuk është zëvendësimi i menjëhershëm, por gërryerja graduale – një zhvendosje me lëvizje të ngadaltë, fundi i së cilës mbetet i pasigurt, por drejtimi i së cilës po bëhet gjithnjë e më i vështirë për t’u rikthyer.

Të marra së bashku, de-dolarizimi, rrjetet hawala dhe marrëveshjet e barterit zbulojnë një paradoks strukturor në zemër të strategjisë së luftës SHBA-Izrael ndaj Iranit. Lufta ka prodhuar një rezultat që arkitektët e saj nuk e parashikuan: Në vend që të shkatërronte infrastrukturën e rezistencës së Iranit, ajo e ka ndërkombëtarizuar atë, duke zgjeruar atë që analistët e përshkruajnë si një “bosht të evazionit”. Nëse kjo trajektore ruhet, viktima afatgjatë mund të mos jetë shteti iranian, por vetë regjimi i sanksioneve – dhe bashkë me të, roli hegjemonist i dollarit si mjet i imperializmit gjeopolitik perëndimor.

Opinon: Ali A Ghareh Daghi – Doktor në Sociologji nga Universiteti i Maynooth-it- /AlJazeera/

Një përplasje e fortë në distancë ka nisur mes Presidentit amerikan, Donald Trump, dhe Kancelarit gjerman, Friedrich Merz. Përmes një postimi në platformën e tij Truth Social, kreu i Shtëpisë së Bardhë ka lëshuar akuza të rënda ndaj liderit gjerman, duke e cilësuar qasjen e tij ndaj Iranit si një rrezik për sigurinë globale. Sipas Trump, Merz mendon se është e pranueshme që Irani të pajiset me armë bërthamore, një skenar ky që sipas tij do ta mbante të gjithë botën peng.

“Ai nuk e di për çfarë po flet!”, ka shkruar Trump, duke shtuar se SHBA po ndërmerr veprime ndaj Teheranit që presidentët e mëparshëm duhet t’i kishin bërë kohë më parë. Ky reagim i ashpër i Presidentit amerikan erdhi si kundërpërgjigje ndaj deklaratave të Merzit, i cili gjatë një aktiviteti në Gjermaninë Perëndimore u shpreh se Irani po poshtëron Shtetet e Bashkuara.

Përveç kritikave për politikën e jashtme, Trump nuk ka kursyer as gjendjen e brendshme të Gjermanisë, duke e cilësuar situatën ekonomike atje si të mjerueshme. Ai deklaroi se nuk është aspak befasuese që Gjermania po përballet me rënie të fortë si në aspektin ekonomik, ashtu edhe në atë social, duke ia faturuar këtë dështim lidershipit aktual gjerman.

Në fund, Presidenti Trump ka shprehur irritim të thellë edhe me aleatët e NATO-s, të cilët sipas tij nuk po kontribuojnë ushtarakisht në pikat e nxehta të konfliktit. Ai kritikoi ashpër mungesën e flotave detare aleate në Ngushticën e Hormuzit, e cila mbetet pothuajse e bllokuar. Kjo situatë në këtë rrugë kyçe ujore ka shkaktuar tronditje në tregjet botërore dhe ndërprerje të paprecedentë të furnizimit me energji, duke rritur tensionet mes Uashingtonit dhe partnerëve evropianë.

Presidenti i Shteteve të Bashkuara, Donald Trump, ka shprehur pakënaqësi të hapur ndaj ofertës më të fundit të Iranit për t’i dhënë fund luftës dymujore, bëjnë të ditur zyrtarë amerikanë. Shkak i këtij refuzimi është kushti i Teheranit që diskutimet për programin bërthamor të shtyhen për një fazë të mëvonshme.

Sipas propozimit iranian, bisedimet për aktivitetet bërthamore do të nisnin vetëm pasi të përfundonte lufta dhe të zgjidheshin tensionet për transportin detar në Gjirin Persik. Megjithatë, administrata Trump mbetet e palëkundur në qëndrimin se çështja bërthamore duhet të jetë pika kryesore dhe fillestare e çdo negocimi.

Zëdhënësja e Shtëpisë së Bardhë, Olivia Wales, theksoi se SHBA-ja nuk do të bëjë diplomaci përmes mediave, duke shtuar se “vijat e kuqe” të Uashingtonit janë tashmë të qarta për palën tjetër.

Ky ngërç i ri pason historinë e tensionuar mes dy vendeve, e cila u rëndua pas tërheqjes së Trumpit nga marrëveshja bërthamore e vitit 2015. Edhe pse Irani këmbëngul se programi i tij është për qëllime paqësore dhe civile, SHBA-ja po kërkon një marrëveshje shumë më të rreptë përpara se të pranojë ndalimin e armiqësive.