Lajmet

Njerëzit po evoluojnë më shpejt se kurrë më parë

Kultura njerëzore mund të jetë duke e nxitur evolucionin më shpejt sesa mund të funksionojnë mutacionet gjenetike.

Published

5 years ago

on

Nga Cameron Duke

Në mëshirën e përzgjedhjes natyrore që nga fillimi i jetës, paraardhësit tanë u adaptuan, u çiftuan dhe vdiqën, duke ua kaluar pasaardhësve mutacionet e vogla gjenetike,të cilat në fund na bënë njerëzit që jemi sot. Por një studim i ri sugjeron se evolucioni nuk është i lidhur vetëm me gjenet.

Përkundrazi, kultura njerëzore mund të jetë duke e nxitur evolucionin më shpejt sesa mund të funksionojnë mutacionet gjenetike. Sipas këtij koncepti, evolucioni nuk kërkon më mutacione gjenetike që i japin avantazh mbijetesës.

Në vend të kësaj, sjelljet e mësuara dhe të transmetuara përmes kulturës janë “mutacionet” që ofrojnë përparësi për mbijetesën. Studiuesit thonë se ky i ashtuquajtur evolucion kulturor, mund të diktojë sot më shumë fatin e njerëzimit sesa përzgjedhja natyrore.

“Kur një virus sulmon një specie, ai zakonisht bëhet imun ndaj këtij virusi përmes evolucionit gjenetik”- tha për Live Science bashkë-autori i studimit Zak Ud, studiues post-doktoral në Shkollën e Biologjisë dhe Ekologjisë në Universitetin e Meinit, SHBA. Një evolucion i tillë funksionon ngadalë, pasi ata që janë më të ndjeshëm vdesin, dhe vetëm ata që mbijetojnë ua kalojnë pasaardhësve gjenet e tyre.

Por në ditët e sotme, njerëzit nuk kanë në përgjithësi nevojë që t’u përshtaten gjenetikisht kërcënimeve të tilla. Në vend të kësaj, ne përshtatemi duke zhvilluar vaksina dhe ndërhyrje të tjera mjekësore, të cilat nuk janë fryt i punës së një personi, por përkundrazi i shumë njerëzve që shfrytëzojnë“ mutacionet” e akumuluara të njohurive kulturore.

Duke zhvilluar vaksinat, kultura njerëzore e përmirëson “sistemin imunitar” kolektiv, thotë bashk-autori tjetër i studimit Tim Uoring, profesor i asociuar i modelimit të sistemeve social-ekologjike në Universitetin e Meinit.

Dhe ndonjëherë, evolucioni kulturor mund të çojë në një evolucion gjenetik. “Shembulli më klasik është toleranca ndaj laktozës. Pirja e qumështit të lopës filloi si një tipar kulturor, që më pas nxiti evolucionin gjenetik tek një grup njerëzish”- shprehet Uoring.

Në atë rast, ishte ndryshimi kulturor ai që i parapriu ndryshimit gjenetik, dhe jo e kundërta.

Koncepti i evolucionit kulturor filloi me babanë e teorisë së evolucionit. Çarls Darvini e kuptonte që sjelljet mund të evoluonin dhe të kalonin te pasardhësit, ashtu siç janë tiparet fizike.

Por shkencëtarët në kohën e tij, besonin se ndryshimet në sjellje ishin të trashëguara. Për shembull, nëse një nënë do të kishte një tipar që e nxiste ta mësonte vajzën e saj sesi të kërkonte ushqim, ajo do t’ia kalonte këtë tipar të trashëguar vajzës së saj.

Nga ana tjetër, vajza e saj mund të ketë më shumë gjasa të mbijetojë, dhe për pasojë ky tipar do të bëhej më i zakonshëm në popullatë. Uoring dhe Ud argumentojnë në studimin e tyre të ri, të botuar më 2 qershor në revistën “Proceedings of the Royal Society B”, se në një moment të historisë njerëzore, kultura filloi që të heqë kontrollin evolucionar nga ADN-ja jonë. Dhe tani, thonë ata, ndryshimi kulturor po na lejon që të evoluojmë në mënyra të cilat nuk mund të realizoheshin nga ndryshimi biologjik.

Dhe ja pse:Kultura është e orientuar drejt grupeve, dhe njerëzit në këto grupime flasin, mësojnë nga dhe imitojnë njëri-tjetrin. Këto sjellje në grup, u japin mundësi njerëzive që t’ua kalojnë të tjerëve adaptimet që ata i mësuan më shpejt përmes kulturës,sesa mund t’i transmetojnë përfitime të ngjashme gjenet në aspektin e mbijetesës.

Një individ mund të mësojë aftësi dhe informacione nga një numër gati i pakufizuar njerëzish brenda një kohe të shkurtër, dhe nga ana tjetër ta përhapë atë informacion tek shumë njerëz të tjerë. Dhe sa më shumë njerëz që janë të gatshëm të mësojnë, aq më mirë.

Grupet e mëdha i zgjidhin problemet më shpejt sesa ato më të vogla, dhe konkurrenca ndërmjet grupeve stimulon adaptime, të cilat mund t’i ndihmojnë grupet e mëdha që të mbijetojnë. Ndërsa përhapen idetë, kulturat zhvillojnë tipare të reja.

Në të kundërt, një person që trashëgon vetëm informacione gjenetike nga dy prindër, mbledh relativisht pak mutacione të rastësishme nga vezët ose spermatozoidët e tyre, të cilat duhen rreth 20 vjet që t’u kalojnë fëmijëve të tyre të vegjël. Ky është thjesht një ritëm shumë më i ngadaltë i ndryshimit.

“Kjo teori ka kohë që po dominon”- thotë Pol Smaldino, profesor i asociuar i shkencave njohëse dhe informacionit në Universitetin e Kalifornisë, që nuk ishte i përfshirë në këtë studim. “Njerëzit janë përpjekur për një kohë të gjatë, për të përshkruar mënyrën se si biologjia evolucionare bashkëvepron me kulturën”- thotë ai.

“Në planin afatgjatë, ne sugjerojmë se njerëzit janë duke evoluar nga organizmat individualë gjenetikë, në grupime kulturore që funksionojnë si super-organizma, të ngjashëm me kolonitë e milingonave dhe kosheret e bletëve”- deklaron Uoring në një deklaratë.

Por kolonitë e bletëve i drejton gjenetika, ndërsa super-organizmi njerëzor do të ekzistojë në një kategori të vetën. Se si mund të duket ky super-organizëm në një të ardhme të largët, kjo është ende e paqartë. / “Live Science” – Bota.al

Related Topics:
Continue Reading

Lajmet

Numërimi i votave nga KQZ: Kush janë kandidatët më të votuar pas 35% të kutive?

Published

6 hours ago

on

June 9, 2026

By

Komisioni Qendror i Zgjedhjeve (KQZ) po vazhdon me procesimin e rezultateve për zgjedhjet e parakohshme parlamentare. Sipas të dhënave zyrtare të orës 16:20, ku janë numëruar 35.27% gara brenda listave partiake tashmë ka marrë formë.

Në listën e Vetëvendosjes, garës i prin bindshëm bartësi i listës dhe lideri i partisë, Albin Kurti, i cili deri më tani ka grumbulluar 80,669 vota. Ai ndiqet nga Glauk Konjufca me 63,340 vota, ndërsa e treta radhitet Albulena Haxhiu me 36,623 vota. Në vendin e katërt pozicionohet Hekuran Murati me 31,943 vota, i pasuar nga Donika Gërvalla-Schwarz me 29,592 vota dhe Xhelal Sveçla me 23,830 vota.Dhjetëshen e parë e përmbyllin Avni Dehari me 21,718 vota, Hajrulla Çeku me 20,472 vota, Mimoza Kusari Lila me 20,464 vota dhe Ejup Maqedonci me 17,858 vota.

Te PDK-ja, procesit të numërimit i prin me shkëputje të ndjeshme bartësi i listës Bedri Hamza, i cili ka siguruar 38,800 vota. Ai ndiqet nga Përparim Gruda që mban vendin e dytë me 24,616 vota, dhe Arian Tahiri i treti me 21,411 vota. Në pozitën e katërt gjendet Uran Ismaili me 19,265 vota, i pasuar nga Sala Jashari me 13,605 vota dhe Vlora Çitaku me 13,369 vota. Lista e më të votuarve te kjo parti vazhdon me Ganimete Musliun me 10,344 vota, Arben Mustafën me 9,374 vota, Mërgim Lushtakun me 9,137 vota dhe Enver Hoxhajn që mbyll top-10-shen me 8,864 vota.

Në radhët e Lidhjes Demokratike të Kosovës, garën e udhëheq bartësja e listës Vjosa Osmani Sadriu, e cila ka marrë 25,820 vota. Ajo ndiqet ngushtë nga kryetari i partisë, Lumir Abdixhiku, me 23,384 vota. E treta në radhë është Doarsa Kica Xhelili me 18,358 vota, e pasuar nga Hykmete Bajrami me 14,488 vota dhe Avdullah Hoti me 13,215 vota.Në vendin e gjashtë radhitet Ukë Rugova me 11,061 vota, i ndjekur nga Kujtim Shala me 10,723 vota dhe Anton Quni me 8,956 vota. Dhjetëshen e parë për LDK-në e plotësojnë Armend Zemaj me 8,103 vota dhe Lutfi Haziri me 7,925 vota.

Në AAK, garës aktualisht i prin kryetari i partisë dhe njëherësh bartësi i listës, Ardian Gjini, me 13,407 vota. Pas tij renditet Ramush Haradinaj me 12,089 vota, ndërsa i treti është Daut Haradinaj me 9,196 vota. Në pozitën e katërt radhitet Besnik Tahiri me 8,066 vota, i pasuar nga Bekë Berisha me 6,451 vota dhe Burim Ramadani me 5,972 vota. Listën e dhjetë kandidatëve më të votuar e përmbyllin Time Kadrijaj me 5,839 vota, Agim Çeku me 5,168 vota, Arbër Tolaj me 4,771 vota dhe Albana Bytyqi me 3,211 vota. /E.A/

Continue Reading

Lajmet

Gjimnazi Natyror në UBT International Smart Schools, arsim modern me diplomë të njohur ndërkombëtarisht

Published

7 hours ago

on

June 9, 2026

By

Nëse dëshironi një arsimim modern që kombinon shkencën, teknologjinë dhe zgjidhjen e sfidave reale të botës së sotme, atëherë Gjimnazi Natyror në UBT International Smart Schools është zgjedhja ideale për ju.
Falë akreditimit nga Cambridge International Education, nxënësit përfitojnë një diplomë të njohur ndërkombëtarisht, e cila u hap dyert drejt universiteteve prestigjioze dhe mundësive të shumta akademike në mbarë botën.
Nxënësit përfitojnë nga laboratorë modernë dhe të pajisur me teknologjinë më të avancuar, ku teoria shndërrohet në praktikë përmes eksperimenteve dhe hulumtimeve shkencore. Këtu, të rinjtë nuk mësojnë vetëm konceptet shkencore, por i zbatojnë ato në situata konkrete, duke zhvilluar aftësi analitike dhe kërkimore.
Programi mësimor është i orientuar drejt zgjidhjes së problemeve reale, përmes projekteve inovative që fokusohen në teknologjinë e gjelbër, qëndrueshmërinë dhe zhvillimin e ideve kreative për të ardhmen. Nxënësit angazhohen në projekte të bazuara në realitet, të cilat i përgatisin për sfidat akademike dhe profesionale të shekullit XXI.
Një nga veçoritë kryesore të këtij programi është mësimi praktik, ku çdo njohuri teorike shoqërohet me aplikim konkret. Përmes projekteve ndërdisiplinore, nxënësit mësojnë të punojnë në ekip, të analizojnë të dhëna dhe të zhvillojnë zgjidhje inovative.
Për më tepër, ata përfitojnë mentorim nga ekspertë të fushës, profesionistë dhe akademikë që i udhëzojnë në zhvillimin e ideve, projekteve dhe karrierës së tyre të ardhshme.
Në UBT International Smart Schools, Gjimnazi Natyror nuk është vetëm një program mësimor, është një hap drejt krijimit të shkencëtarëve, inovatorëve dhe liderëve të së ardhmes.
Edhe pak vende të lira kanë mbetur, ndërsa regjistrimet e hershme po vazhdojn në UBT International Smart Schools.

Continue Reading

Lajmet

UBT vazhdon mbështetjen për maturantët: Mijëra nxënës ndjekin javën e dytë të programit përgatitor për Testin e Maturës 2026

Published

7 hours ago

on

June 9, 2026

By

Nxënësit e vitit të fundit të shkollave të mesme anë e mbanë Kosovës po vazhdojnë të ndjekin me interes të lartë programin intensiv përgatitor për Testin e Maturës Shtetërore 2026, i cili po organizohet në ambientet moderne të UBT-së.

Ky program tashmë ka hyrë në javën e tij të dytë, duke bërë bashkë qindra dhe mijëra nxënës të cilët synojnë të konsolidojnë njohuritë e tyre përpara këtij rrugëtimi të rëndësishëm akademik. Për t’u siguruar që studentët e së ardhmes të jenë sa më të gatshëm, trajnimet po fokusohen me përkushtim në lëndët kryesore si Gjuhë Shqipe, Gjuhë Angleze dhe Matematikë, si dhe në lëndët kryesore zgjedhore si Teknologji e Informacionit dhe Komunikimit (TIK) dhe Biologji.

Për t’u dalë në ndihmë të gjithë nxënësve dhe për të lehtësuar qasjen e tyre, UBT e ka shtrirë këtë program përtej kryeqytetit.

Përveç në Prishtinë, trajnimet përgatitore po zhvillohen paralelisht dhe me të njëjtin intensitet edhe në qendrat e UBT-së në qytetet e tjera përfshirë Ferizajn, Prizrenin dhe Pejën. Përmes angazhimit të kuadrove profesionale dhe stafit të përzgjedhur akademik të UBT-së, maturantët po marrin njohuritë e nevojshme, strategjitë dhe teknikat e duhura për ta kaluar me sukses këtë sfidë.

Ky organizim tradicional rikonfirmon përkushtimin e vazhdueshëm të UBT-së për të ngritur cilësinë e arsimit dhe për t’i përkrahur të rinjtë në tranzicionin e tyre drejt studimeve universitare dhe karrierës profesionale.

Continue Reading

Lajmet

Pesë të arrestuar në operacionin “White Star”, sekuestrohen armë, drogë dhe pasuri e madhe

Published

9 hours ago

on

June 9, 2026

By

Pesë persona janë arrestuar gjatë një operacioni të Policisë së Kosovës dhe Prokurorisë Speciale, i zhvilluar në disa qytete të vendit nën emrin “White Star”.

Aksioni është realizuar në Prishtinë, Pejë, Prizren, Viti dhe Drenas, nën mbikëqyrjen e Prokurorisë Speciale dhe në bazë të urdhrit të Gjykatës Themelore.

Të dyshuarit janë ndaluar me vendim të prokurorit special për 48 orë, nën dyshimin për pjesëmarrje ose organizim të grupit kriminal të organizuar, si dhe për blerje, posedim, shpërndarje dhe shitje të paautorizuar të narkotikëve dhe përfshirje në pastrim parash.

Gjatë kontrolleve në lokacione të ndryshme janë sekuestruar:

  • 6 armë zjarri
  • 5 karikatorë dhe 239 fishekë
  • Lëndë narkotike (kokainë dhe fara marihuane)
  • 25 telefona mobilë
  • 7,595 euro para të gatshme
  • 10 automjete dhe 1 motoçikletë
  • 10 kompjuterë
  • 13 USB dhe 1 DVR
  • 16 ora dore

Operacioni është mbështetur nga EUROPOL-i dhe autoritetet e Belgjikës, Francës dhe Holandës, të cilat kanë qenë të pranishme dhe kanë monitoruar zhvillimin e aksionit në terren së bashku me prokurorin e rastit.

Prokuroria Speciale dhe Policia e Kosovës kanë theksuar se ky operacion paraqet goditje të rëndësishme ndaj krimit të organizuar dhe se veprimet hetimore do të vazhdojnë në drejtim të zbardhjes së plotë të rastit dhe identifikimit të të gjithë të përfshirëve. /A.K/

Continue Reading

Të kërkuara