Magazinë

Ngjallësit me trokitje dhe orët me qiri: Si zgjoheshin njerëzit para orëve të zgjimit

Published

8 months ago

on

Nga qirinjtë që lëshonin kunja metalike çdo orë, deri te “knocker uppers” e Britanisë industriale, njerëzit gjatë historisë kanë shpikur mënyra të shumta të zgjuara për t’u zgjuar në kohë.

Gjatë Revolucionit Industrial në United Kingdom, fabrikat e reja kishin nevojë për disiplinë të rreptë në orar – përfshirë edhe orare shumë të sakta të fillimit të punës për punëtorët.

Një punëtor që arrinte edhe vetëm pesë minuta me vonesë mund të bllokonte të gjithë linjën e prodhimit, duke i shkaktuar humbje financiare pronarëve. Për këtë arsye ata kishin nevojë për një mënyrë për t’u zgjuar në kohë, sidomos gjatë muajve të errët të dimrit. Edhe pse në atë kohë ekzistonin orët e para të alarmit, ato ishin shumë të shtrenjta për një punëtor të zakonshëm.

Fabrikat provuan të përdornin bilbila dhe kambana për të zgjuar dhe thirrur punëtorët, por shpesh rezultonin të pasigurta. Në vend të tyre u krijua një profesion i tërë i dedikuar për zgjimin e njerëzve: të ashtuquajturit “knocker uppers”.

Këta “alarme njerëzore” ecnin nëpër rrugë, madje edhe nëpër lagje të tëra, duke trokitur ose goditur lehtë në dritaret e njerëzve – ose duke qëlluar me kokrra bizeleje – për t’i zgjuar, thotë Arunima Datta, profesoreshë e historisë në University of North Texas.

“Ata qëndronin aty derisa merrnin përgjigje nga klientët e tyre; nuk largoheshin,” thotë ajo.

Në fakt, profesione të ngjashme me knocker uppers kanë ekzistuar edhe në shumë shoqëri të tjera në botë, shton Datta, veçanërisht në komunitetet myslimane gjatë Ramazanit, kur njerëzit duhej të zgjoheshin herët për t’u falur dhe për të ngrënë vaktin para agimit.

Nga gjelat te “orët me qirinj”

Gjatë historisë, njerëzit kanë përdorur edhe mënyra të tjera krijuese për t’u zgjuar – nga mbajtja e gjelave në oborr deri te orët e zgjuara me qirinj që lëshonin gjilpëra metalike në një tabaka çdo orë.

Sipas Fatima Yaqoot nga University of the Sunshine Coast në Australia, para se orët personale të alarmit të bëheshin të zakonshme, njerëzit shpesh zgjoheshin falë sinjaleve natyrore dhe rutinave të përditshme.

“Drita e ditës ishte një nga sinjalet kryesore,” thotë ajo. “Në shumë shoqëri para-industriale, jeta e përditshme ndiqte ritmin e lindjes dhe perëndimit të diellit, gjë që formësonte natyrshëm ritmet cirkadiane.”

Megjithatë, sipas Sasha Handley nga University of Manchester, nuk është plotësisht e saktë të mendohet se njerëzit në botën para-industriale jetonin vetëm sipas dritës dhe errësirës.

“Shumë punë vazhdonin deri natën vonë, madje deri në orët e para të mëngjesit, varësisht nga detyrat sezonale,” thotë ajo.

Në vend të kësaj, njerëzit përdornin një kombinim të sinjaleve të trupit dhe mjeteve teknologjike për të organizuar orarin e punës. Në fermat, për shembull, gjatë dimrit periudhat e gjumit mund të ishin pak më të gjata.

Alarmet e para “natyrore”

Një nga alarmet më të hershme ishte kënga e gjelit, që shpesh sinjalizonte fillimin e ditës. Interesant është se studimet tregojnë se gjelat këndojnë sipas ritmit të tyre cirkadian, jo vetëm si reagim ndaj dritës.

Po ashtu, kambanat ishin një sinjal i përhapur për zgjim. Në Evropën Perëndimore dhe Qendrore mesjetare, jeta organizohej rreth kishës së famullisë dhe njerëzit përdornin kambanat e kishës – të rëna çdo orë – për të strukturuar ditën.

Në disa shtëpi kishte edhe kambana brenda, sidomos pranë dhomave të gjumit. Shërbëtorët zakonisht zgjoheshin të parët dhe kishin detyrë të zgjonin pronarët në orarin e duhur.

Orët e hershme të alarmit

Edhe pse mund të duket ndryshe, bota e vjetër nuk ishte pa alarme personale. Sipas Handley, ato funksiononin në mënyra të ndryshme – duke përdorur ujë ose flakë për të krijuar një sinjal zgjimi.

Sa më lart në hierarkinë shoqërore të ishte një person, aq më të ndërlikuara dhe të zbukuruara bëheshin këto pajisje.

Orët me qirinj, të shënuara për të treguar kalimin e kohës, ekzistonin që në Ancient China. Në disa raste, një gozhdë vendosej në qiri dhe, kur qiriu digjej deri në një pikë të caktuar, gozhda binte në një tabaka metalike duke bërë zhurmë – një mënyrë e thjeshtë për të zgjuar dikë.

Edhe temjani përdorej për të matur kohën në Kinë. Nganjëherë në të vendoseshin toptha metalikë të varur me fije, të cilët binin në një enë dhe krijonin tingull si gong.

Madje një përshkrim i shekullit të 19-të nga një etnolog amerikan përmend se disa njerëz në Kinë vendosnin shkopinj temjani mes gishtërinjve të këmbës për t’u zgjuar kur digjeshin.

Marrë dhe përshtatur nga BBC.

Related Topics:
Continue Reading

Aktualitet

Justin Timberlake me dokumentar të ri në “Apple TV”: Trajtohen incidenti me Janet Jackson dhe deklaratat e Britney Spears

Published

2 days ago

on

November 5, 2026

By

Këngëtari i njohur amerikan Justin Timberlake pritet të publikojë gjatë muajit dhjetor një dokumentar biografik me katër episode në platformën “Apple TV”, ku do të zbulojë detaje të pabëra më parë nga jeta dhe karriera e tij artistike.

Sipas raportimeve të revistës së specializuar Variety, projekti i drejtuar nga regjisori Fisher Stevens do të përfshijë edhe pjesëmarrjen e këngëtares Janet Jackson. Ajo do të flasë nga këndvështrimi i saj lidhur me incidentin e bujshëm gjatë shfaqjes në “Super Bowl” të vitit 2004, kur gjatë performancës së tyre të përbashkët u ekspozua aksidentalisht gjoksi i saj.

Gjithashtu, Timberlake pritet të komentojë për herë të parë publikisht edhe deklaratat e fundit të ish-partneres së tij, Britney Spears, e cila në librin e saj autobiografik kishte zbuluar detaje mbi marrëdhënien e tyre të kaluar.

Derisa përfaqësuesit e Timberlake, Janet Jackson dhe platformës “Apple TV” nuk kanë dhënë ende komente zyrtare, dokumentari katër-pjesësh konsiderohet si një nga projektet më të pritura televizive të fundvitit.

Continue Reading

Lajmet

Elon Musk ironizon humbjen e Republikanëve me “laserët e hapësirës”

Published

3 days ago

on

November 4, 2026

By

Ndonëse është tërhequr nga një rol i drejtpërdrejtë publik në administratën e Donald Trumpit, miliarderi Elon Musk ka mbetur një nga mbështetësit më të mëdhenj financiarë të Partisë Republikane. Megjithatë, pas rezultateve të pafavorshme dhe humbjes së thellë të republikanëve në zgjedhjet e mesmandatit, Musk ka reaguar me disa komente ironike në rrjetet sociale.

Përmes një sërë postimesh, miliarderi amerikan u shpreh me sarkazëm për dështimin e kandidatëve që mbështeti financiarisht. Në reagimin e tij të parë ai shkroi se “qendrat e të dhënave në hapësirë po duken gjithnjë e më tërheqëse tani”, duke ironizuar debatin e fortë gjatë fushatës në Teksas rreth ndërtimit të këtyre qendrave, temë kjo qënxiti pakënaqësi te votuesit dhe ndihmoi fitoren e demokratëve.

Veprimi jo i zakonshëm u pasua vetëm një minutë më vonë nga një tjetër mesazh ku Musk ironizonte pretendimet për ndërhyrje: “Me sa duket, laserët e mi hapësinorë për të ndërhyrë në zgjedhje nuk funksionuan këtë herë”.

Këto deklarata vijnë pas një cikli zgjedhor ku u shpenzuan miliarda dollarë nga të dyja kampet politike. Musk vetë derdhi më shumë se 480 milionë dollarë në mbështetje të republikanëve, duke u renditur ndër donatorët më të mëdhenj individualë të këtyre zgjedhjeve. /E.A/

 

Continue Reading

Lajmet

Apple tejkalon pritjet me të ardhurat, por aksionet bien pas publikimit të rezultateve

Published

4 days ago

on

November 3, 2026

By

Kompania amerikane Apple ka raportuar të ardhura më të larta se pritjet e analistëve për tremujorin që përfundoi më 26 shtator 2026, të nxitura kryesisht nga shitjet rekord të iPhone-ve.

Megjithatë, aksionet e kompanisë ranë me rreth 3 për qind gjatë tregtimit pas mbylljes së bursës, pasi investitorët vlerësuan rezultatet pozitive në raport me presionin mbi marzhet e fitimit.

Të ardhurat e Apple arritën në 114.5 miliardë dollarë, duke shënuar rritje prej 12 për qind krahasuar me 102.5 miliardë dollarët e regjistruar në të njëjtën periudhë të vitit të kaluar.

Kompania me seli në Cupertino të Kalifornisë raportoi fitime prej 30.71 miliardë dollarësh, ose 2.10 dollarë për aksion. Një vit më parë, fitimi kishte qenë 27.47 miliardë dollarë, apo 1.85 dollarë për aksion, që përfaqëson një rritje prej 12 për qind.

Sipas të dhënave të FactSet, analistët kishin parashikuar fitime mesatare prej 1.99 dollarësh për aksion dhe të ardhura prej 113.4 miliardë dollarësh. Apple arriti t’i tejkalojë të dyja parashikimet.

Megjithatë, një pjesë e rritjes së fitimit erdhi nga rimbursimet e tarifave doganore, të cilat kontribuuan me 0.05 dollarë për aksion dhe rritën marzhin bruto të kompanisë me rreth një pikë përqindjeje, duke e çuar atë në 47.9 për qind.

Tremujori përfshiu vetëm ditët e para të shitjeve të modeleve premium iPhone 18 Pro. Ndërkaq, telefoni i palosshëm i kompanisë, iPhone Duo, nisi të shitej gjatë tremujorit aktual dhe, për rrjedhojë, shitjet e tij nuk janë përfshirë në rezultatet e fundit.

Të ardhurat nga shitjet e iPhone-ve u rritën me 17.5 për qind, duke arritur në 57.6 miliardë dollarë. Edhe shitjet e kompjuterëve Mac shënuan rritje prej gati 24 për qind.

Në anën tjetër, të ardhurat nga iPad-ët ranë me 10.4 për qind, ndërsa kategoria e pajisjeve të veshshme, pajisjeve për shtëpi dhe aksesorëve shënoi rënie prej 7.9 për qind.

Ky është raporti i parë financiar i Apple që nga marrja e drejtimit të kompanisë nga John Ternus, më 1 shtator, duke zëvendësuar Tim Cook-un.

Ternus veçoi rimëkëmbjen e shitjeve në rajonin e Kinës së Madhe, ku të ardhurat u rritën me 21 për qind gjatë tremujorit dhe me 28 për qind gjatë gjithë vitit fiskal. Sipas tij, rritja u nxit kryesisht nga shitjet e iPhone-ve dhe kompjuterëve Mac.

Megjithatë, analisti i lartë i Investing.com, Jesse Cohen, në një vlerësim të cituar nga MarketWatch, theksoi se të ardhurat nga Kina, si dhe ato nga pajisjet e veshshme dhe pajisjet për shtëpi, rezultuan më të ulëta se pritjet e analistëve.

/A.K/

Continue Reading

Lajmet

The Weeknd publikon këngën e re “Hong Kong”, frymëzohet nga muzika kantoneze

Published

4 days ago

on

November 3, 2026

By

Këngëtari kanadez The Weeknd ka publikuar këngën e tij më të re, të titulluar “Hong Kong”, si dedikim për qytetin që e priti gjatë ndalesës së tij në turneun botëror.

Kënga bazohet në melodinë dhe vokalin në gjuhën kantoneze të hitit “Monsoon”, të publikuar në vitin 1993 nga këngëtarja Faye Wong, një prej emrave më të njohur të muzikës Cantopop.

“Hong Kong” u interpretua për herë të parë më 24 tetor, në koncertin e parë të serisë së performancave të The Weeknd në këtë qytet, duke tërhequr menjëherë vëmendjen e publikut dhe përdoruesve të rrjeteve sociale.

Përmes këtij projekti, artisti shpreh vlerësimin e tij për muzikën Cantopop dhe krijimtarinë filmike të regjisorit Wong Kar-wai, një prej figurave më të njohura të kinematografisë aziatike.

Edhe kopertina e këngës ka një domethënie të veçantë. Ajo përmban një fotografi arkivore të Hong Kongut nga koleksioni personal i drejtorit të fotografisë Christopher Doyle, i njohur për bashkëpunimin me Wong Kar-wain në filmin “Chungking Express”, ku interpretojnë Faye Wong dhe Tony Leung.

Prezantimi i parë i këngës në skenë shkaktoi reagime të shumta në rrjetet sociale. Një fragment i publikuar në Instagram grumbulloi më shumë se 18 milionë shikime, ndërsa vëmendja ndaj projektit riktheu në qendër edhe këngën origjinale të Faye Wong, e cila nisi të ngjitej sërish në klasifikimet e platformave muzikore.

/A.K/

Continue Reading

Të kërkuara