Magazinë
Ngjallësit me trokitje dhe orët me qiri: Si zgjoheshin njerëzit para orëve të zgjimit
Published
1 month agoon
By
UBT NewsNga qirinjtë që lëshonin kunja metalike çdo orë, deri te “knocker uppers” e Britanisë industriale, njerëzit gjatë historisë kanë shpikur mënyra të shumta të zgjuara për t’u zgjuar në kohë.
Gjatë Revolucionit Industrial në United Kingdom, fabrikat e reja kishin nevojë për disiplinë të rreptë në orar – përfshirë edhe orare shumë të sakta të fillimit të punës për punëtorët.
Një punëtor që arrinte edhe vetëm pesë minuta me vonesë mund të bllokonte të gjithë linjën e prodhimit, duke i shkaktuar humbje financiare pronarëve. Për këtë arsye ata kishin nevojë për një mënyrë për t’u zgjuar në kohë, sidomos gjatë muajve të errët të dimrit. Edhe pse në atë kohë ekzistonin orët e para të alarmit, ato ishin shumë të shtrenjta për një punëtor të zakonshëm.
Fabrikat provuan të përdornin bilbila dhe kambana për të zgjuar dhe thirrur punëtorët, por shpesh rezultonin të pasigurta. Në vend të tyre u krijua një profesion i tërë i dedikuar për zgjimin e njerëzve: të ashtuquajturit “knocker uppers”.
Këta “alarme njerëzore” ecnin nëpër rrugë, madje edhe nëpër lagje të tëra, duke trokitur ose goditur lehtë në dritaret e njerëzve – ose duke qëlluar me kokrra bizeleje – për t’i zgjuar, thotë Arunima Datta, profesoreshë e historisë në University of North Texas.
“Ata qëndronin aty derisa merrnin përgjigje nga klientët e tyre; nuk largoheshin,” thotë ajo.
Në fakt, profesione të ngjashme me knocker uppers kanë ekzistuar edhe në shumë shoqëri të tjera në botë, shton Datta, veçanërisht në komunitetet myslimane gjatë Ramazanit, kur njerëzit duhej të zgjoheshin herët për t’u falur dhe për të ngrënë vaktin para agimit.
Nga gjelat te “orët me qirinj”
Gjatë historisë, njerëzit kanë përdorur edhe mënyra të tjera krijuese për t’u zgjuar – nga mbajtja e gjelave në oborr deri te orët e zgjuara me qirinj që lëshonin gjilpëra metalike në një tabaka çdo orë.
Sipas Fatima Yaqoot nga University of the Sunshine Coast në Australia, para se orët personale të alarmit të bëheshin të zakonshme, njerëzit shpesh zgjoheshin falë sinjaleve natyrore dhe rutinave të përditshme.
“Drita e ditës ishte një nga sinjalet kryesore,” thotë ajo. “Në shumë shoqëri para-industriale, jeta e përditshme ndiqte ritmin e lindjes dhe perëndimit të diellit, gjë që formësonte natyrshëm ritmet cirkadiane.”
Megjithatë, sipas Sasha Handley nga University of Manchester, nuk është plotësisht e saktë të mendohet se njerëzit në botën para-industriale jetonin vetëm sipas dritës dhe errësirës.
“Shumë punë vazhdonin deri natën vonë, madje deri në orët e para të mëngjesit, varësisht nga detyrat sezonale,” thotë ajo.
Në vend të kësaj, njerëzit përdornin një kombinim të sinjaleve të trupit dhe mjeteve teknologjike për të organizuar orarin e punës. Në fermat, për shembull, gjatë dimrit periudhat e gjumit mund të ishin pak më të gjata.
Alarmet e para “natyrore”
Një nga alarmet më të hershme ishte kënga e gjelit, që shpesh sinjalizonte fillimin e ditës. Interesant është se studimet tregojnë se gjelat këndojnë sipas ritmit të tyre cirkadian, jo vetëm si reagim ndaj dritës.
Po ashtu, kambanat ishin një sinjal i përhapur për zgjim. Në Evropën Perëndimore dhe Qendrore mesjetare, jeta organizohej rreth kishës së famullisë dhe njerëzit përdornin kambanat e kishës – të rëna çdo orë – për të strukturuar ditën.
Në disa shtëpi kishte edhe kambana brenda, sidomos pranë dhomave të gjumit. Shërbëtorët zakonisht zgjoheshin të parët dhe kishin detyrë të zgjonin pronarët në orarin e duhur.
Orët e hershme të alarmit
Edhe pse mund të duket ndryshe, bota e vjetër nuk ishte pa alarme personale. Sipas Handley, ato funksiononin në mënyra të ndryshme – duke përdorur ujë ose flakë për të krijuar një sinjal zgjimi.
Sa më lart në hierarkinë shoqërore të ishte një person, aq më të ndërlikuara dhe të zbukuruara bëheshin këto pajisje.
Orët me qirinj, të shënuara për të treguar kalimin e kohës, ekzistonin që në Ancient China. Në disa raste, një gozhdë vendosej në qiri dhe, kur qiriu digjej deri në një pikë të caktuar, gozhda binte në një tabaka metalike duke bërë zhurmë – një mënyrë e thjeshtë për të zgjuar dikë.
Edhe temjani përdorej për të matur kohën në Kinë. Nganjëherë në të vendoseshin toptha metalikë të varur me fije, të cilët binin në një enë dhe krijonin tingull si gong.
Madje një përshkrim i shekullit të 19-të nga një etnolog amerikan përmend se disa njerëz në Kinë vendosnin shkopinj temjani mes gishtërinjve të këmbës për t’u zgjuar kur digjeshin.
Marrë dhe përshtatur nga BBC.
You may like
Magazinë
Connie Converse, artistja e harruar që sot vlerësohet si pioniere e muzikës moderne
Published
3 hours agoon
April 15, 2026By
UBT News
Këngëtarja dhe kantautorja amerikane Connie Converse po njihet gjithnjë e më shumë si një figurë novatore në muzikë, dekada pasi krijimtaria e saj mbeti pothuajse e panjohur. Me rikthimin e fundit të albumit të saj në vinil, ajo po vlerësohet si një artiste përpara kohës së saj.
Këngët e Converse, të realizuara në fillim të viteve 1950 në Nju Jork, dallohen për temat e guximshme dhe stilin e veçantë, duke trajtuar çështje si identiteti, vetmia dhe seksualiteti femëror. Një ndër krijimet e saj më të njohura, “Roving Woman”, tingëllon surprizueshëm moderne, pavarësisht se është incizuar më shumë se 70 vite më parë.
Megjithëse konsiderohej një talent i jashtëzakonshëm nga rrethi i saj i ngushtë, Converse nuk arriti sukses komercial gjatë jetës. Muzika e saj shpesh refuzohej nga shtëpitë diskografike, duke e lënë në margjina. Në vitet 1960 ajo u tërhoq gradualisht nga muzika, ndërsa në vitin 1974, në moshën 50-vjeçare, u zhduk pa lënë gjurmë, duke mbetur një mister edhe sot.
Interesi për të u rikthye vetëm në shekullin 21, kur disa nga incizimet e saj u publikuan dhe tërhoqën vëmendjen e publikut dhe kritikëve. Albumi “How Sad, How Lovely”, i publikuar fillimisht në vitin 2009 dhe i rikthyer së fundmi, ka ndihmuar në rritjen e popullaritetit të saj.
Sot, Connie Converse konsiderohet një artiste pioniere, e cila sfidoi normat e kohës së saj dhe hapi rrugë për breza të rinj muzikantësh, duke dëshmuar se arti i vërtetë shpesh njihet shumë vonë.
Magazinë
Rritje e interesit për baletin dhe operën pas deklaratave të Timothée Chalamet
Published
4 hours agoon
April 15, 2026By
UBT News
Drejtori i Royal Ballet and Opera (RBO) në Londër ka falënderuar aktorin e njohur të Hollywood-it, Timothée Chalamet, pas një rritjeje të dukshme të shitjes së biletave, e cila erdhi pas deklaratave të tij kontroverse për baletin dhe operën.
Alex Beard tha për The Times se komentet e Chalamet, i cili kishte deklaruar se “askush nuk interesohet më për baletin apo operën”, kanë shkaktuar një reagim të madh publik dhe një vëmendje të papritur për institucionin.
Sipas tij, RBO nuk reagoi në mënyrë elitare ndaj deklaratave, por zgjodhi të promovojë punën e vet, duke theksuar se një pjesë e madhe e audiencës së tyre përbëhet nga të rinj të moshës 20 deri 30 vjeç. Kjo qasje, sipas tij, solli miliona ndërveprime në rrjete sociale dhe një rritje të menjëhershme të shitjes së biletave.
Deklaratat e Chalamet u bënë publike gjatë një diskutimi në Universitetin e Teksasit, ku ai foli për ruajtjen e kinemasë dhe përmendi baletin dhe operën si forma arti që, sipas tij, po humbin interesin e publikut. Ai më pas sqaroi se kishte respekt për artistët e këtyre fushave.
Komentet e tij u pritën me kritika nga disa institucione dhe artistë, por njëkohësisht u shfrytëzuan edhe si mundësi promovuese. Madje, Opera e Seattle-it nisi një fushatë marketingu për shfaqjen “Carmen”, duke ofruar zbritje përmes kodit “TIMOTHEE”.
Rasti ka nxjerrë në pah mënyrat e reja se si debatet publike dhe rrjetet sociale mund të ndikojnë drejtpërdrejt në interesin për artin dhe institucionet kulturore.
Magazinë
“Euphoria” rikthehet mes kritikave të ashpra dhe reagimeve të përziera të publikut
Published
1 day agoon
April 14, 2026By
UBT News
Drama e njohur amerikane “Euphoria” është rikthyer pas një pauze të gjatë, me aktorët Zendaya, Sydney Sweeney dhe Jacob Elordi në rolet e tyre kryesore, por pritjet e kritikëve për sezonin e ri janë të ndara.
Sipas The Guardian, sezoni i tretë “nuk ia ka vlejtur pritja”, ndërsa The Telegraph e ka cilësuar si një seri “të lodhur dhe të dalë mode”. Nga ana tjetër, The Times e ka vlerësuar si “një seri mahnitëse”, ndërsa The Independent ka theksuar se seriali vazhdon të ofrojë një portret të qartë dhe kritik të shoqërisë moderne amerikane.
Seriali, i njohur për trajtimin e temave si seksi, droga dhe ankthi rinor, ka shkaktuar sërish polemika pas publikimit të trailerit të episodeve të ardhshme. Në të shfaqet personazhi i Sydney Sweeney, Cassie, në një skenë të diskutueshme ku paraqitet në një situatë të stilizuar dhe të interpretuar nga disa si provokuese dhe të papërshtatshme.
Reagimet në rrjete sociale kanë qenë të ashpra, me disa përdorues që e kanë cilësuar skenën si shqetësuese dhe të tepruar, duke e kritikuar drejtimin artistik të serialit.
Ky artikull është i përpunuar në bazë të raportimeve të BBC.
Magazinë
Justin Bieber sjell rikthim nostalgjik në Coachella me performancë të pazakontë
Published
1 day agoon
April 14, 2026By
UBT News
Justin Bieber ka bërë një rikthim të fuqishëm në skenën e madhe si artisti kryesor në festivalin Coachella, në një performancë të mbushur me nostalgji.
32-vjeçari gjatë koncertit të së shtunës qëndroi pjesërisht ulur para një laptopi, duke kënduar mbi video të YouTube të hiteve të tij të vjetra si “Baby” dhe “Never Say Never”, duke krijuar një atmosferë që u pa si homazh për platformën ku ai u zbulua fillimisht.Ai gjithashtu shfaqi në ekran disa video të fëmijërisë së tij, të cilat dikur kishin tërhequr vëmendjen e industrisë së muzikës kur ishte vetëm 12 vjeç, si dhe dukej sikur ndërvepronte me komentet e transmetimit live të performancës së tij.
Ky ishte koncerti i tij më i madh live në katër vitet e fundit, pasi kishte anuluar turneun botëror “Justice” për shkak të problemeve shëndetësore.
Bieber e nisi performancën i vetëm në një skenë të zbrazët, duke interpretuar këngë nga albumet e tij të vitit 2025 “Swag” dhe “Swag II”, para se t’i thoshte publikut se dëshironte t’i “çonte në një udhëtim” përmes karrierës së tij.
Gjatë koncertit ai pyeste vazhdimisht audiencën: “Sa larg ktheheni në kohë?”
Ai gjithashtu riktheu një video që kishte bërë bujë kohët e fundit, ku shihej duke u përplasur me një fotograf dhe duke thënë: “Nuk po e kupton, unë jam duke e bërë punën time.”
I veshur me hoodie dhe shorce në një skenë minimaliste, Bieber u shoqërua edhe nga të ftuar muzikorë si The Kid Laroi, Wizkid, Tems dhe Dijon.
Në publik u pa edhe bashkëshortja e tij Hailey Bieber, si dhe çifti i njohur Timothée Chalamet dhe Kylie Jenner.
Bieber kishte anuluar turneun botëror pasi kishte zbuluar se vuante nga paraliza faciale, si pasojë e diagnozës me sindromën Ramsay Hunt, një komplikim i herpes zosterit në vitin 2022.
Kosova nikoqire e vendeve të NATO-s: Nis gara ndërkombëtare “Ushtari më i mirë 2026”
Konjufca: Fushata e dezinformimit nga Rusia dhe Serbia po tenton ta cenojë shtetësinë e Kosovës
Shoqëria civile alarmon për “kapje” të RTK-së dhe KPM-së nga pushteti
Ndalohet importi i deleve dhe dhive nga Shqipëria për shkak të sëmundjes PPR
Trump befason me deklaratën për fituesin në Hungari: Péter Magyar është një njeri i mirë
Prokuroria kërkon burgim të përjetshëm për të akuzuarit e sulmit në Banjskë
LDK me Kryesi të re: Abdixhiku prezanton ekipin e “riorganizimit të thellë”
DITARI: Çfarë lajmesh kemi lexuar në çdo 15 prill, në vitet nëntëdhjetë
Policia e Kosovës shqipton mbi 2 mijë tiketa trafiku brenda 24 orëve
Të kërkuara
-
Lajmet2 months agoUBT nderon Familjen Jashari me Dekoratën Jetësore të Nderit
-
Lajmet3 months agoStudentët e UBT-së në vizitë studimore në Presidencën e Republikës së Kosovës
-
Lajmet2 months agoPërfundon seanca e sotme në Hagë për pengim të drejtësisë
-
Aktualitet2 months agoZPS: 437 incidente të ndalimit
