Prof. dr. Lirak Karjagdiu

(Rreth romanit “Sërish në Alpbah” të Halil Bashotës, botoi ShB. LENA, Prishtinë, 2026, fq. 190)

Romani “Sërish në Alpbah” i Halil Bashotës është një vepër me frymë bashkëkohore evropiane, në të cilën përvoja personale, kujtesa historike, dashuria, identiteti dhe shqetësimet politike ndërthuren në një rrëfim të përmbajtur, refleksiv dhe emocionalisht të ngarkuar. I vendosur kryesisht në mjedisin ndërkombëtar të Alpbahut austriak, romani nuk kufizohet në paraqitjen e një historie dashurie apo në rindërtimin letrar të disa ngjarjeve të përjetuara. Ai synon të shqyrtojë njëkohësisht fatin e individit dhe të bashkësisë, marrëdhënien ndërmjet kujtesës dhe së ardhmes, si dhe vendin e Kosovës dhe të shqiptarëve në hapësirën politike, kulturore dhe shpirtërore të Evropës.

Vetë titulli, “Sërish në Alpbah”, bart një kuptim që shkon përtej rikthimit fizik në një vend të njohur. Fjala “sërish” nënkupton kthimin në kujtesë, në një përvojë që nuk është përmbyllur, në ndjenja të mbetura pezull dhe në pyetje që koha nuk ka arritur t’i shuajë. Rikthimi në Alpbah është, rrjedhimisht, edhe një rikthim te vetvetja. Ai bëhet përpjekje për ta kuptuar të kaluarën, për t’i dhënë kuptim së tashmes dhe për ta imagjinuar të ardhmen nga një këndvështrim më i pjekur.

Midis përvojës autobiografike dhe imagjinatës letrare

Kosova, arti, letërsia dhe diplomacia

15 korrik 2026| 10:41

Prof. dr. Lirak Karjagdiu

(Rreth romanit “Sërish në Alpbah” të Halil Bashotës, botoi ShB. LENA, Prishtinë, 2026, fq. 190

Romani “Sërish në Alpbah” i Halil Bashotës është një vepër me frymë bashkëkohore evropiane, në të cilën përvoja personale, kujtesa historike, dashuria, identiteti dhe shqetësimet politike ndërthuren në një rrëfim të përmbajtur, refleksiv dhe emocionalisht të ngarkuar. I vendosur kryesisht në mjedisin ndërkombëtar të Alpbahut austriak, romani nuk kufizohet në paraqitjen e një historie dashurie apo në rindërtimin letrar të disa ngjarjeve të përjetuara. Ai synon të shqyrtojë njëkohësisht fatin e individit dhe të bashkësisë, marrëdhënien ndërmjet kujtesës dhe së ardhmes, si dhe vendin e Kosovës dhe të shqiptarëve në hapësirën politike, kulturore dhe shpirtërore të Evropës.

Vetë titulli, “Sërish në Alpbah”, bart një kuptim që shkon përtej rikthimit fizik në një vend të njohur. Fjala “sërish” nënkupton kthimin në kujtesë, në një përvojë që nuk është përmbyllur, në ndjenja të mbetura pezull dhe në pyetje që koha nuk ka arritur t’i shuajë. Rikthimi në Alpbah është, rrjedhimisht, edhe një rikthim te vetvetja. Ai bëhet përpjekje për ta kuptuar të kaluarën, për t’i dhënë kuptim së tashmes dhe për ta imagjinuar të ardhmen nga një këndvështrim më i pjekur.

Midis përvojës autobiografike dhe imagjinatës letrare

Një nga veçoritë më të rëndësishme të romanit është ndërthurja e elementit autobiografik me atë fiksional. Halil Bashota ka doktoruar në Vjenë në fushën e letërsisë amerikane dhe ka marrë pjesë në takime e forume të zhvilluara në Alpbah, ku janë diskutuar çështje të politikës ndërkombëtare, të Evropës, të Ballkanit dhe të Kosovës. Kjo përvojë jetësore përbën një nga burimet themelore të botës së romanit.

Megjithatë, “Sërish në Alpbah” nuk është autobiografi në kuptimin e ngushtë të fjalës. Përvoja personale është përpunuar, riorganizuar dhe shndërruar përmes imagjinatës artistike. Autori nuk e riprodhon jetën mekanikisht, por e rikrijon atë nëpërmjet personazheve, situatave, dialogëve dhe simbolikës së hapësirës. Në këtë kuptim, romani mund të lexohet si një formë e autofiksionit, ku kufiri ndërmjet faktit dhe trillimit mbetet qëllimisht i hapur.

Personazhi i Stilit mbart disa karakteristika që mund të lidhen me përvojën intelektuale, akademike dhe ndërkombëtare të autorit. Mirëpo Stili nuk duhet identifikuar plotësisht me Halil Bashotën. Ai është një konstrukt letrar, një vetëdije narrative përmes së cilës përvoja e autorit fiton kuptime më të gjera. Në figurën e tij bashkohen intelektuali shqiptar, pjesëmarrësi në dialogun evropian, dëshmitari i historisë së afërt të Kosovës dhe njeriu që përpiqet të kuptojë jetën e vet emocionale.

Kjo distancë ndërmjet autorit dhe personazhit i jep romanit liri artistike. Përvoja individuale bëhet përfaqësuese e një brezi të tërë intelektualësh shqiptarë që kanë studiuar jashtë vendit, kanë hyrë në kontakt me kultura të ndryshme dhe janë përpjekur ta paraqesin Kosovën para botës jo vetëm përmes historisë së saj tragjike, por edhe përmes kulturës, dijes dhe argumentit.

Alpbahu si hapësirë reale dhe metaforike

Në roman, Alpbahu nuk është vetëm sfondi ku zhvillohen ngjarjet. Ai fiton peshën e një personazhi të veçantë. Është një hapësirë takimi ndërmjet njerëzve, kulturave, kujtimeve dhe ideve politike. Në të njëjtën kohë, ai është vend i dashurisë, i vetëzbulimit, i dilemave dhe i përballjes me të kaluarën.

Personazhet që mbërrijnë në Alpbah dalin përkohësisht nga mjediset e tyre të zakonshme dhe vendosen në një hapësirë ndërkombëtare ku identitetet kombëtare nuk zhduken, por vihen në dialog. Shqiptarë, austriakë, serbë, kroatë, boshnjakë, malazezë, polakë dhe pjesëmarrës nga vende të tjera takohen në salla konferencash, në hotele, në kafene dhe në biseda joformale. Në këto takime, Evropa nuk paraqitet si një nocion abstrakt institucional, por si bashkëjetesë e vështirë, por interesante dhe dramatike e kujtimeve dhe përvojave të ndryshme.

Kjo shfaqet qartë në takimin e Stilit me Majën, vajzën e re serbe, e cila përshkruhet si një njeri me “mentalitet shumë të përparuar” (fq.47), pa urrejtjen etnike që vazhdon t’i ndajë popujt e Ballkanit. Ajo e kritikon qasjen hegjemoniste të Beogradit dhe shoqërohet lirshëm me kolegët shqiptarë. Në këtë episod, marrëdhënia njerëzore bëhet një kundërpeshë ndaj paragjykimeve kolektive. Stili dhe Maja largohen nga simpoziumi për të pirë kafe, duke zgjedhur dialogun e drejtpërdrejtë në vend të fjalimeve formale.

Edhe tema e teknologjisë, e përmendur në bisedën e tyre, fiton një domethënie të veçantë. Kur Stili thotë se “ekspertët flasin për teknologjitë e reja, të cilat do të jenë të integruara në sisteme të ndryshme inteligjente” (fq. 47), romani krijon një lidhje ndërmjet së ardhmes teknologjike dhe një rajoni që ende përpiqet të çlirohet nga konfliktet e së kaluarës. Modernizimi teknik nuk mjafton nëse nuk shoqërohet me përparim moral, kulturor dhe njerëzor.

Dashuria si njohje dhe sprovë njerëzore

Në qendër të romanit ndodhet edhe marrëdhënia ndërmjet Stilit dhe Matildës. Dashuria e tyre lind në një mjedis të panjohur, larg përditshmërisë së zakonshme dhe brenda një atmosfere ku takimet duken njëkohësisht të rastësishme dhe të paracaktuara. Megjithatë, dashuria në këtë roman nuk paraqitet si një strehë romantike që i zgjidh të gjitha problemet. Ajo është një sprovë e ndërsjellë, një mënyrë për ta parë dhe kuptuar tjetrin në thellësi.

Një gjest i vogël, si ai i Matildës që ia mbështet dorën Stilit gjatë diskutimit për traumën e Kosovës, bëhet më domethënës se një deklaratë e gjatë sentimentale. Kur Stili dëgjon për një dhimbje “që e ka bartur në lëkurë” (fq.94), Matilda e vëren ndryshimin e tij dhe, “pa e kuptuar, ia mbështeti dorën lehtë, një gjest i vogël, instinktiv, që thoshte pa fjalë se ai nuk ishte vetëm në atë çast” (fq. 94).

Ky është një nga momentet më të ndjeshme të romanit. Historia kolektive hyn në marrëdhënien intime, ndërsa dashuria bëhet aftësi për ta njohur dhe për ta mbajtur dhimbjen e tjetrit. Heshtja dhe prekja marrin funksionin e një gjuhe më të thellë se fjala. Nëpërmjet kësaj afërsie, romani tregon se dashuria e vërtetë nuk është harrim i së kaluarës, por gatishmëri për ta përballuar atë së bashku.

Kujtesa, arti dhe përballja me të kaluarën

Një nga shtresat më të realizuara të romanit është reflektimi mbi kujtesën historike dhe rolin e artit. Biseda ndërmjet Matildës dhe Veronikës për kulturën dhe kujtesën në Evropën Qendrore shndërrohet në një nga nyjat ideore të veprës.

Matilda pohon se shoqëritë shqiptare bartin një “kujtesë të mbingarkuar” (fq.75), ku “çdo ngjarje, çdo vit, çdo përvjetor na rikthen në dhimbjen e një kohe që s’duam ta harrojmë, por që s’dimë si ta jetojmë ndryshe”. (fq. 75). Kjo fjali prek një problem thelbësor të shoqërive që kanë kaluar luftëra dhe përplasje politike: si të ruhet kujtesa pa u burgosur prej saj dhe si të dëshmohet dhimbja pa e shndërruar atë në burim të një urrejtjeje të re.

Përgjigjja që ofron romani lidhet me artin, letërsinë dhe rrëfimin e ndershëm. Matilda shprehet: “Ne flasim për paqe, por çdo kujtesë është një plagë që ende pikon. Ndonjëherë kam përshtypjen se e vetmja mënyrë për ta shëruar është duke e treguar… me art, me letërsi, me ndershmëri.” (fq.75).

Këtu mund të gjendet edhe një lloj poetike e vetë romanit. “Sërish në Alpbah” është pikërisht një përpjekje për ta treguar përvojën: për ta kthyer kujtesën personale dhe kolektive në rrëfim, jo që dhimbja të zhduket, por që ajo të bëhet e komunikueshme dhe e përballueshme.

Veronika e përforcon këtë ide kur thotë se “arti është mënyra më e ndershme për të folur për të vërtetën”, sepse “politika tenton ta mbulojë realitetin, ndërsa arti e zhvesh, pa mëshirë, por edhe me dashuri” (fq. 77). Ky formulim përmbledh tensionin kryesor ndërmjet artit dhe politikës. Politika shpesh kërkon ta kontrollojë ose ta përshtatë të vërtetën, ndërsa arti synon ta zbulojë atë në gjithë ndërlikueshmërinë e saj.

Po aq domethënëse është edhe thënia: “Arti nuk shëron dhimbjen duke e zhdukur, por duke e bërë të durueshme.” (fq. 77).

Kjo ide e largon romanin nga optimizmi i lehtë. Arti nuk premton mrekulli dhe nuk e fshin traumën. Ai krijon një formë përmes së cilës njeriu mund ta njohë, ta ndajë dhe ta përballojë dhimbjen. Prandaj konstatimi se “pa art nuk ka Evropë, nuk ka kujtesë, nuk ka njeri” nuk është vetëm një deklaratë për rëndësinë e kulturës. Është pohim se një Evropë pa kujtesë kulturore dhe pa ndjeshmëri njerëzore do të mbetej vetëm një strukturë administrative.

Kosova në hapësirën evropiane

Dimensioni politik dhe diplomatik zë një vend të rëndësishëm në roman. Diskutimet për pavarësinë e Kosovës, ndërhyrjen e NATO-s, shtetndërtimin, bashkëjetesën ndëretnike dhe integrimin evropian i japin veprës një karakter dokumentar dhe historik.

Megjithatë, këto pjesë nuk funksionojnë vetëm si rikujtim i debateve të një periudhe të caktuar. Ato tregojnë se si një vend i vogël dhe një popull me përvojë të rëndë historike përpiqen ta artikulojnë të drejtën e tyre për liri dhe shtetësi në një forum ndërkombëtar.

Në diskutimin për organizimin e një mbrëmjeje shqiptare, personazhet shprehin dëshirën që Shqipëria dhe Kosova të paraqiten si më shumë se “lajme politike”. Kryeministri Çeku e përmbledh këtë ide me fjalët: “Kultura shpesh arrin aty ku politika nuk mundet.” (fq. 88).

Ndërsa Stili propozon një panel për historinë dhe kulturën shqiptare, në mënyrë që pjesëmarrësve t’u tregohet “se sa afër Evropës jemi edhe në mënyrën si mendojmë, e jo vetëm në hartë”. Kjo është një nga idetë qendrore të romanit. Përkatësia evropiane nuk përcaktohet vetëm nga gjeografia ose nga vendimet institucionale. Ajo dëshmohet përmes kulturës, mendimit kritik, respektit ndaj tjetrit dhe aftësisë për të marrë pjesë me dinjitet në dialogun ndërkombëtar.

Pohimi se “shtetësia nuk është vetëm shpallje. Është funksionim” (fq. 96) e zhvendos diskutimin nga simbolika e pavarësisë drejt përgjegjësisë institucionale. Shteti nuk ndërtohet vetëm me deklarata, por me sundim të ligjit, institucione efikase, luftë kundër korrupsionit dhe mbrojtje të të drejtave të njeriut. Në të njëjtën frymë, paralajmërimi se “Kosova nuk duhet të bëhet projekt i ngrirë. Duhet të bëhet shtet funksional” (fq. 97) e vendos pavarësinë jo në fundin, por në fillimin e një procesi të gjatë politik, institucional, etik dhe moral.

Në këto skena, romani i afrohet herë pas here kronikës, esesë politike dhe dëshmisë historike. Dialogët bartin një dendësi të madhe idesh dhe personazhet shpesh bëhen zëdhënës të qëndrimeve të ndryshme politike. Por kjo prirje është në përputhje me natyrën e hapësirës ku zhvillohet rrëfimi: Alpbahu është forum idesh, vend ku jeta private dhe çështjet ndërkombëtare ndërthuren vazhdimisht.

Dialogu ndërkulturor dhe tejkalimi dhe kundërshtimi i urrejtjes

Romani nuk e paraqet Ballkanin vetëm si hapësirë konflikti. Përkundrazi, ai përpiqet të krijojë mundësinë e një gjuhe të re rajonale, të mbështetur në mirëkuptim, argument dhe pranimin e dhimbjes së tjetrit.

Kur Filipi thotë se “e vërteta s’del pa dhimbje” fq. 98) dhe se, nëse popujt e Ballkanit duan të jetojnë në Evropë, duhet “të mësojnë të pranojnë të vërtetat e njëri-tjetrit, edhe kur na dhembin”, romani formulon një etikë të bashkëjetesës. Pa pranimin e së vërtetës nuk mund të ketë pajtim të sinqertë. Por, ky pranim nuk kërkon që individët të heqin dorë nga kujtesa e tyre, kërkon që kujtesa të mos përdoret si armë kundër tjetrit.

Një mendim veçanërisht i goditur shprehet në fjalët e Filipit në vijim: “Ballkani nuk e ka luksin të jetojë me urrejtje të reja. Të gjitha kombet tona kanë kaluar nëpër të njëjtën derë. Ndryshon vetëm dhoma ku përfunduam.” (fq.100)

Metafora e derës dhe e dhomave është e fuqishme. Popujt e Ballkanit kanë kaluar përvoja të ngjashme të dhunës, shtypjes, copëtimit dhe krizës së identitetit, edhe pse secili ka përfunduar në rrethana të ndryshme historike. Njohja e kësaj afërsie nuk i barazon viktimat dhe përgjegjësitë, por mund të krijojë një bazë për mirëkuptim, paqe dhe solidaritet.

Stili, nga ana e tij, përpiqet ta ndërtojë argumentin për ndërhyrjen ndërkombëtare mbi raportin ndërmjet sovranitetit shtetëror dhe mbrojtjes së jetës njerëzore. Ai e bën të qartë se kundërshtimi i politikës kriminale nuk është kundërshtim i një populli. Kjo qasje e matur e dallon dialogun nga propaganda dhe e vendos forcën e argumentit mbi forcën e zemërimit.

Gjuha, dialogu dhe atmosfera psikologjike

Proza e Halil Bashotës është kryesisht e qartë, komunikuese dhe e orientuar drejt reflektimit. Rrëfimi zhvillohet përmes ndërthurjes së përshkrimit, dialogut dhe vëzhgimit psikologjik. Dialogët nuk shërbejnë vetëm për ta çuar përpara ngjarjen; ata zbulojnë botëkuptimet, kujtimet, konfliktet dhe aspiratat e personazheve.

Autori i kushton rëndësi edhe gjesteve të vogla: një shikimi, një buzëqeshjeje, mënyrës së mbajtjes së një gote, ndryshimit të fytyrës ose heshtjes që pason një deklaratë të rëndë. Pikërisht këto hollësi i japin rrëfimit ndjeshmëri dhe e pengojnë atë të shndërrohet tërësisht në debat idesh.

Në roman krijohet vazhdimisht një kontrast ndërmjet qetësisë së jashtme të Alpbahut dhe trazimit të brendshëm të personazheve. Peizazhi alpin, sallat e rregullta të konferencave dhe atmosfera elegante evropiane qëndrojnë përballë kujtimeve të luftës, humbjes, shpërnguljes dhe pasigurisë. Ky kontrast e shton tensionin emocional: historia e dhimbshme e Ballkanit diskutohet në një vend që duket i qetë dhe i mbrojtur nga tronditjet e saj.

Romani përmban gjithashtu një dimension polifonik. Personazhet vijnë nga vende dhe kultura të ndryshme, ndërsa secili sjell një mënyrë të veçantë të të parit të historisë. Përdorimi i herëpashershëm i anglishtes e përforcon atmosferën ndërkombëtare dhe realizmin e forumit. Gjuhët ndërthuren ashtu siç ndërthuren edhe identitetet, por shqipja mbetet qendra emocionale dhe narrative e veprës.

Një roman për rikthimin dhe përgjegjësinë

“Sërish në Alpbah” mund të lexohet si roman i dashurisë, i kujtesës, i diplomacisë kulturore dhe i formimit intelektual. Mbi të gjitha, ai është roman i rikthimit: rikthim në një vend, në një kohë, në një marrëdhënie dhe në një përvojë historike që vazhdon të kërkojë kuptim.

Vlera e veprës qëndron në aftësinë e saj për ta lidhur historinë personale me atë kolektive. Stili dhe Matilda nuk janë të shkëputur nga bota ku jetojnë. Dashuria, frika, malli dhe shpresa e tyre ndikohen nga historia e Kosovës, nga transformimet e Evropës dhe nga dilemat e një brezi që ka jetuar ndërmjet luftës dhe paqes, izolimit dhe hapjes, kujtesës traumatike dhe dëshirës për një fillim të ri.

Romani na kujton se identiteti nuk ndërtohet vetëm nga vendi prej nga vijmë, por edhe nga mënyra se si hyjmë në marrëdhënie me të tjerët. Evropa që paraqitet në këtë vepër nuk është një hapësirë e përfunduar dhe e pajtuar me vetveten. Ajo është një projekt i papërfunduar, i cili duhet të rindërtohet vazhdimisht përmes kujtesës, kulturës, dialogut dhe përgjegjësisë.

Për mua, që e kam njohur Halil Bashotën fillimisht si student dhe më pas si koleg, botimi i këtij romani përbën një dëshmi të çmuar të formimit të tij intelektual, krijues, artistik dhe letrar. Përvoja akademike, njohja e mjedisit vjenez dhe pjesëmarrja në forumet ndërkombëtare nuk paraqiten në vepër si të dhëna të jashtme biografike, por janë shndërruar në materie letrare. Ato ushqejnë personazhet, dialogët, atmosferën dhe vizionin evropian të romanit.

Me “Sërish në Alpbah”, Halil Bashota ka krijuar një vepër që dëshmon se letërsia mund të jetë njëkohësisht intime dhe politike, autobiografike dhe fiksionale, kombëtare dhe evropiane. Romani nuk kërkon vetëm të tregojë se çfarë ka ndodhur. Ai pyet se si duhet ta kujtojmë atë që ka ndodhur, si mund të jetojmë me plagët e historisë dhe si mund ta ndërtojmë të ardhmen pa e mohuar të kaluarën.

Në këtë kuptim, rikthimi në Alpbah nuk është kthim pas. Është një ecje përpara përmes kujtesës. Është kthim te vendi ku individi e kupton më qartë veten, tjetrin dhe përgjegjësinë e tij ndaj botës. Pikërisht këtu qëndron një nga mesazhet më të qëndrueshme të romanit: e ardhmja nuk ndërtohet duke harruar, por duke e shndërruar kujtesën në mirëkuptim, kulturën në urë dhe fjalën në përgjegjësi. /Bota Sot/