Shkruan; Arian Kadriu- Profesor i Sigurisë Kombetare në UBT

Për dekada, doktrina strategjike na ka mësuar se kërcënimet kryesore ndaj sigurisë kombëtare të një shteti kalojnë kufijtë me tanke, pushka dhe avionë luftarakë, shfaqen në luftë hibride ose fshihen brenda aparateve të inteligjencës së huaj. Janë shpenzuar miliarda duke forcuar kufijtë, duke pajisur njësitë taktike dhe duke analizuar linjat gjeopolitike të njëpasnjëshme në Ballkanin Perëndimor.

Megjithatë, si profesor i sigurisë kombëtare, si djalë i një nëne, vëlla i një motre, burrë i një gruaje, mik dhe koleg i shumë kolegeve, profesor dhe mentor i studenteve, duhet të bëj një pyetje të qartë dhe të pakëndshme për udhëheqësinë tonë dhe publikun: Çfarë do të thotë një kufi i sigurt ose një Strategji e Sigurisë Kombëtare kur gjysma e popullsisë sonë nuk ndihet e sigurt brenda shtëpive të tyre?

Në Kosovë, dhuna ndaj grave dhe femicidi kanë tejkaluar tragjeditë familjare. Ato përfaqësojnë një krizë ekzistenciale dhe sistematike, një kërcënim të papërfillur ndaj sigurisë kombëtare që po dëmton në heshtje jetën sociale, po kontaminon familjen, duke komprometuar besueshmërinë institucionale dhe duke çarë integritetin themelor të shtetit tonë të ri.

Iluzioni fatal i “çështjeve private”

Kornizat tradicionale të sigurisë shpeshherë dështojnë në Kosovë, sepse vuajnë nga një pikë e verbër fatale: ndarja publike dhe private. Siguria kombëtare përkufizohet si aftësia e shtetit për të mbrojtur territorin, qytetarët dhe institucionet nga dëmi ekzistencial.

Kur një shtet dështon sistematikisht në mbrojtjen e jetëve të grave brenda shtëpive të tyre, siguria kombëtare dështon në nivelin e saj më themelor, që është siguria e njeriut apo siguria humane.

Vrasja e grave në Kosovë nuk është një seri anomalish tragjike të izoluara, por është produkti vdekjeprurës i ngadalësisë dhe neglizhencës institucionale sistematike. Kur rrjetet gjyqësore, zinxhirët e komandës së policisë dhe qendrat e punës sociale dështojnë të ndalojnë dhunën e parashikueshme, sundimi i ligjit shembet.

Një shtet që nuk mund të zbatojë urdhrat e tij të mbrojtjes brenda një shtëpie nuk mund të tregojë me bindje autoritet ose rezistencë ndaj ndërprerjeve të jashtme. Shembja e besimit publik të brendshëm dobëson kohezionin shoqëror, duke i lënë shoqëritë thellësisht të brishta, të polarizuara dhe të cenueshme ndaj destabilizimit të jashtëm.

Paradigma tragjike: rasti i Arlinda Zekajt

Asgjë nuk e tregon më dhimbshëm këtë kalbje institucionale sesa vrasja e Arlinda Zekajt në Vitomericë të Pejës. Arlinda ishte 49-vjeçare. Shpirti i saj u prehtë në paqe! Ajo nuk ishte veç një statistikë; ishte një nënë, një qytetare dhe një qenie njerëzore që bëri gjithçka që shteti i kërkon një viktime të abuzimit. Vetëm tri ditë para se të vritej mizorisht, Arlinda dorëzoi një letër tronditëse prej tre faqesh e gjysmë në Prokurori dhe institucionet shtetërore.

Ajo i paralajmëroi qartë se jeta e saj ishte në rrezik të afërt, duke kërkuar përgjegjësi dhe duke bërë apel për zbardhjen e masave mbrojtëse. Në atë lutje të dëshpëruar, Arlinda shkroi një rresht që do të mbetet në ndërgjegjen e personave zyrtarë (jo)kompetentë për mbrojtjen e saj:

“Shpresoj që të mos vijë dita kur ju dhe institucionet përgjegjëse të jeni të detyruar të jepni llogari vetëm pasi jeta ime të jetë marrë.”

FUNDI TRAGJIK… Më 25 tetor, pasi raportoi përsëri dhunën në familje, ajo u intervistua në stacionin e policisë, ndërsa burri i saj u mor në paraburgim. Në orën 20:58, oficerët e policisë e kthyen Arlindën në shtëpi. Vetëm dhjetë minuta më vonë, ajo ishte e vdekur, e goditur në dhomën e saj të gjumit nga kunati i saj, i cili mbetet ende në arrati. Si studiues i sigurisë kombëtare, unë e shikoj vijën kohore të vrasjes së Arlindës Zekaj me një kombinim të hidhërimit të thellë dhe zemërimit profesional.

Ky nuk ishte thjesht një sulm i fshehtë nga një armik i padukshëm; ishte një ekzekutim i transmetuar publikisht nën vëzhgimin e shtetit. Kur një qytetar i dorëzon shtetit një plan për vrasjen e saj të afërt dhe përgjigjja e shtetit është ta shoqërojë atë përsëri në vendin ku do të ekzekutohet, kjo nuk është thjesht neglizhencë, por është një kolaps institucional. Është dështimi më i madh i mbrojtjes sovrane.

Pse femicidi mund ta rrezikojë të ardhmen strategjike të Kosovës?

Të shikosh femicidin vetëm përmes një lenteje humanitare ose sociale fsheh implikimet e tij strategjike. Nga perspektiva e mbrojtjes kombëtare, epidemia e dhunës ndaj grave e dobëson Kosovën në tri fronte kritike:

Kur gjysma e qytetarëve të Kosovës jetojnë në frikë të përhershme brenda shtëpive të tyre, kapaciteti ynë shtetëror është i paralizuar dhe statik. Rezistenca kombëtare nuk mund të ndërtohet mbi shpinën e femrave të trembura.

Një doktrinë strategjike kundër femicidit: zgjidhje praktike

Nëse duam ta trajtojmë femicidin si krizë të sigurisë kombëtare, që në të vërtetë është, reagimi ynë duhet të kalojë nga deklaratat publike pasive te protokollet e ashpra dhe të pakushtëzuara të sigurisë.

Propozim për Strategjinë Kombëtare të Sigurisë për Parandalimin e Femicidit

Protokolle të detyrueshme të vlerësimit të rrezikut për policinë

• Politikat e kthimit në fazën zero për hapësira të brendshme të pakontrolluara.

Përgjegjësia gjyqësore dhe njësitë e prokurimit special

• Suspendim automatik dhe ndjekje penale për neglizhencë zyrtare që sjell dëme.

Monitorim elektronik dhe mobilizim i menjëhershëm i strehës

• Monitorë këmbësorë me GPS të detyrueshëm për keqbërësit nën urdhra mbrojtjeje.

Këshilli i Sigurisë i Kosovës duhet ta caktojë zyrtarisht dhunën me bazë gjinore dhe femicidin si kërcënime jotradicionale për sigurinë kombëtare. Ky riklasifikim do të detyronte ndarjen e inteligjencës ndërmjet agjencive, si Policia e Kosovës, Ministria e Drejtësisë dhe Qendrat e Punës Sociale, duke i trajtuar raportet për abuzim të lartë në familje me po të njëjtën urgjencë si kërcënimet nga terrorizmi në familje.

Asnjë viktimë që raporton kërcënime të menjëhershme për jetën e saj nuk duhet të shoqërohet kurrë mbrapsht në një mjedis shtëpiak të paverifikuar dhe të pamonitoruar. Ministria e Punëve të Brendshme duhet të vendosë protokolle emergjente, ku ankesat me rrezik të lartë të trajtohen menjëherë në objekte të siguruara nga shteti dhe të ruajtura deri sa të përfundojnë vlerësimet e plota të kërcënimeve dhe masat për kapjen e të dyshuarve.

Derisa zyrtarët të përballen me pasoja personale, ligjore dhe profesionale për injorimin e paralajmërimeve, urdhrat e mbrojtjes do të mbeten copa të pavlefshme letre. Duhet të krijojmë organe të specializuara mbikëqyrjeje, të fuqizuara për të ndjekur penalisht oficerët e zbatimit të ligjit, prokurorët dhe gjyqtarët, neglizhenca e rëndë e të cilëve çon në lëndim ose vdekje.

Rikthimi i dinjitetit të shtetit

Nuk mund të flasim për sovranitet kombëtar, modernizim të mbrojtjes apo integrim ndërkombëtar nëse gjaku i grave si Arlinda Zekaj njollos reputacionin gjyqësor të shtetit tonë. Një komb që nuk mund t’i mbajë gratë e tij gjallë në shtëpitë e tyre nuk është plotësisht i sigurt. Ka ardhur koha që udhëheqja e Kosovës të ndalë ofrimin e ngushëllimeve dhe të fillojë të zbatojë detyrën sovrane. Ia kemi borxh kujtimit të Arlindës, fëmijëve të saj dhe çdo vajze që rritet në këtë tokë që ta trajtojmë sigurinë e tyre jo si një mendim të dytë, por si bazën absolute dhe të patjetërsueshme të sigurisë sonë kombëtare.

“Një popull që ka luftuar në të kaluarën për ‘Teutën’ nuk mund të kthehet në një popull që e vret Teutën. Turp!” A. K.

Kryetarja e Kuvendit të Kosovës, Albulena Haxhiu, ka nisur vizitën zyrtare në Maqedoninë e Veriut me një takim dypalësh me homologun e saj, Afrim Gashi.

Gjatë takimit u diskutua për forcimin e marrëdhënieve ndërmjet dy vendeve, me theks të veçantë te bashkëpunimi ndërparlamentar përmes komisioneve përgjegjëse dhe grupeve të miqësisë, si dhe te roli i kuvendeve në mbikëqyrjen e zbatimit të marrëveshjeve dypalëshe.

Haxhiu nërvijëzoi rëndësinë e mbështetjes nga e gjithë spetri politik—si nga shumica parlamentare, ashtu edhe nga opozita—dhe falënderoi Gashin për mbështetjen që Maqedonia e Veriut i ofron Kosovës në organizatat dhe forumet ndërkombëtare, duke rikonfirmuar përkushtimin e përbashkët drejt integrimit evropian. /E.A/

Fëmija 12-vjeçar i të ndjerës Arlinda Zekaj është strehuar në njërën nga strehimoret e Kosovës, pas ngjarjes tragjike të 25 tetorit në Vitomiricë të Pejës ku nëna e tij u vra nga goditjet me mjet të fortë.

Lajmi është konfirmuar nga Prokuroria Themelore në Pejë, ndërsa nga ky institucion kanë bërë të ditur se për procedurat dhe hapat e mëtejmë lidhur me kujdestarinë e të minorit duhet të kërkohen informacione pranë Qendrës për Punë Sociale.

Nga ana tjetër, Qendra për Punë Sociale nuk ka dhënë deklarata shtesë për mediat, me arsyetimin se zyrtarët e saj janë të angazhuar në terren duke u marrë me trajtimin e menjëhershëm të këtij rasti.

Vrasja e Arlinda Zekajt ka nxitur reagime të shumta në opinionin publik, duke rikthyer në vëmendje nevojën urgjente për mbrojtjen e viktimave të dhunës në familje dhe reagimin efektiv të institucioneve përgjegjëse. /E.A/

Tetë gra janë vrarë në Kosovë, kryesisht nga partnerë e ish-partnerë, deri më tani gjatë vitit 2026. Kjo i bie mesatarisht një grua çdo pesë javë.

Vrasja e fundit, ajo e Arlinda Zekajt në Vitomiricë të Pejës, më 25 tetor, ka rikthyer në diskutim publik pyetjet për reagimin e institucioneve ndaj dhunës në familje dhe për efektivitetin e mekanizmave të mbrojtjes.

Tri ditë para vrasjes, Zekaj ishte ankuar te kryeprokurorja e Pejës për mënyrën se si institucionet po e trajtonin rastin e saj dhe kishte paralajmëruar se jeta e saj ishte në rrezik.

Arrita Rezniqi nga Instituti i Kosovës për Drejtësi (IKD) thotë se, kur një grua kërkon ndihmë dhe paralajmëron se është e rrezikuar, institucionet duhet të reagojnë menjëherë dhe të ndërmarrin masa konkrete.

“Pranimi i deklaratës, regjistrimi i rastit apo përcjellja e shkresave nuk mjaftojnë për ta konsideruar të përmbushur këtë detyrim”, thotë Rezniqi.

Vlerësimi i rrezikut, thekson ajo, duhet të përsëritet gjatë gjithë procedurës, veçanërisht kur ka kërcënime të reja ose ndryshojnë rrethanat.

Zekaj kërkonte të kthehej në shtëpinë e saj, sipas një vendimi gjyqësor që ia njihte të drejtën për shfrytëzimin e përbashkët të asaj shtëpie me ish-bashkëshortin.

Prokuroria Themelore në Pejë, një ditë pas vrasjes, shpjegoi se ish-bashkëshorti e kishe kanosur dhe, pas intervistimit të të dy palëve, ai u ndalua dhe Zekaj u kthye në shtëpi, ku jetonte edhe djali i saj.

Megjithatë, disa minuta pas kthimit të Zekajt, ajo dyshohet se u godit për vdekje nga kunati i saj. Kronologjia e publikuar nga Prokuroria nuk sqaron nëse rreziku nga anëtarët e tjerë të familjes ishte vlerësuar dhe çfarë masah ishin marrë për sigurinë e saj pas kthimit.

I dyshari për vrasjen është ende në arrati, ndërsa Prokuroria Themelore në Pejë ka kërkuar paraburgim për ish-bashkëshortin për “mospërfillje të gjykatës” për urdhrin për të mos ushtruar dhunë fizike apo psikologjike ndaj Zekajt

Rezniqi thotë se kur rreziku është i identifikueshëm, por masat mbrojtëse nuk ndërmerren, pasojat mund të jenë serioze.

“Nënvlerësimi i kërcënimeve, trajtimi i dhunës si mosmarrëveshje private, hetimet e paplota dhe mosreagimi ndaj shkeljeve të masave mund ta lënë viktimën të ekspozuar ndaj përshkallëzimit të dhunës”, thotë ajo.

Pas vrasjes së Zekajt, Kryeprokurori i Shtetit kërkoi një raport të detajuar për të sqaruar nëse kishte pasur lëshime dhe përgjegjësi institucionale apo individuale.

Por, Rezniqi thekson se përgjegjësia nuk duhet të mbetet vetëm te deklaratat publike, por duhet të shqyrtohet veprimi i secilit zyrtar të përfshirë.

“Kultura e pandëshkueshmërisë së zyrtarëve institucionalë duhet të marrë fund”, thotë Rezniqi.

 Dështimet e evidentuara edhe më herët

Pyetjet për reagimin e shtetit ndaj dhunës në familje nuk janë të reja. Në mars të vitit 2023, Gjykata Kushtetuese pati konstatuar se shteti ia kishte shkelur të drejtën për jetë Sebahate Morinës, e cila ishte vrarë nga ish-bashkëshorti në vitin 2021.

Çka dështoi në rastin e Sebahate Morinës?

Në gusht të po atij viti, Amnesty International raportoi se gratë që përpiqen të largohen nga marrëdhëniet e dhunshme në Kosovë përballen me pasiguri dhe mungesë të mbështetjes shtetërore për të jetuar të pavarura. Kjo, sipas raportit, i detyron disa prej tyre të kthehen në situata të dhunshme.

Raporti ngriti shqetësime edhe për mënyrën se si institucionet i trajtojnë rastet e dhunës, përfshirë minimizimin e saj dhe zbatimin joefektiv të urdhrave mbrojtës.

Në vitin 2023, Kosova ndryshoi legjislacionin për t’u dhënë përparësi hetimit dhe gjykimit të rasteve të dhunës në familje.

Ndërsa, në dhjetor të vitit 2024, u vu në funksion edhe sistemi i mbikëqyrjes elektronike, për të monitoruar personat ndaj të cilëve gjykatat vendosin masa mbrojtëse. Megjithatë, përdorimi i këtij sistemi mbetet i kufizuar.

Për sociologen Dhurata Prokshi, problemi nuk qëndron vetëm te zbatimi i ligjeve, por edhe te mënyra se si dhuna ndaj grave kuptohet dhe trajtohet brenda shoqërisë dhe institucioneve.

“Numri i vrasjeve tregon që format e parandalimit të vrasjeve nga institucionet janë të padukshme. Institucionet, më mirë të themi, veprojnë pas aktit, pasi vrasjet të kenë ndodhur”, thotë Prokshi.

Sipas saj, dhuna psikologjike, kërcënimet dhe rastet me pasoja më të lehta fizike priren të minimizohen, ndërsa kërkesa për prova shtesë mund ta pengojë trajtimin serioz të rasteve.

Prokshi thekson se zyrtarët institucionalë janë pjesë e së njëjtës shoqëri dhe se normat patriarkale mund të ndikojnë në mënyrën se si ata e trajtojnë dhunën ndaj grave. Ajo kërkon kuadro të specializuara që nuk e trajtojnë dhunën si çështje private dhe që vazhdojnë t’i përcjellin rastet edhe kur viktima tërhiqet nga raportimi.

Rezniqi thotë se, ndonëse korniza ligjore është përmirësuar, sfidë mbetet zbatimi i saj. Ajo kërkon vlerësime të dokumentuara të rrezikut, koordinim urgjent në rastet me rrezik të lartë dhe përgjegjësi të qarta për zbatimin e masave mbrojtëse.

Sipas Rezniqit, kur konstatohet neglizhencë në përmbushjen e detyrave, duhet të shqyrtohet përgjegjësia disiplinore dhe, kur plotësohen kushtet ligjore, edhe ajo penale.

Në letrën e dërguar institucioneve tri ditë para vrasjes, Zekaj kishte kërkuar masa urgjente ndaj zyrtarëve që, sipas saj, kishin dështuar në përmbushjen e detyrave, si dhe zbatimin e menjëhershëm të vendimit gjyqësor për shtëpinë.

“Uroj që të mos vijë dita kur ju dhe institucionet përgjegjëse të detyroheni të jepni llogari vetëm pasi të jetë marrë jeta ime. Tani po e kuptoj pse ka kaq shumë vrasje!”, kishte shkruar ajo.

Si mund të forcohet mbrojtja e grave?

Një ditë pas vrasjes së Zekajt, Kuvendi miratoi një rezolutë që kërkon hetim parlamentar për përgjegjësinë në rastin e Zekajt, si dhe rishikimin rugjent, brenda 72 orëve, të rasteve aktive me rrezik të lartë të dhunës në familje.

Çka përmban rezoluta?

Krahas masave të kërkuara me rezolutë, përvojat e vendeve të tjera tregojnë se si mund të forcohet mbrojtja e grave në praktikë.

Asnjë sistem në botë nuk e ka zhdukur plotësisht vrasjen e grave. Përvojat e Spanjës dhe Australisë tregojnë disa mënyra se si institucionet mund ta forcojnë reagimin ndaj dhunës ndaj grave: përmes vlerësimit të rrezikut, bashkërendimit të institucioneve dhe shqyrtimit të rasteve të vdekjeve të lidhura me dhunën në familje. Megjithatë, vrasjet e grave vazhdojnë të ndodhin në të dyja vendet.

Në Spanjë, numri i grave të vrara nga partnerët ose ish-partnerët ra nga 659 në periudhën 2003–2012, në 526 gjatë viteve 2013–2022, sipas Ministrisë së Brendshme.

Edhe pse nuk dihet se cila masë ndikoi specifikisht në këtë rënie, vendi miratoi në vitin 2004 një ligj gjithëpërfshirës kundër dhunës me bazë gjinore dhe themeloi edhe gjykata të specializuara për trajtimin e rasteve të dhunës ndaj grave, duke mundësuar një përgjigje më të koordinuar ndaj procedurave penale dhe çështjeve të lidhura familjare.

Ndërsa më vonë krijoi sistemin policor VioGén, i cili vlerëson rrezikun e dhunës së përsëritur dhe ndihmon në përcaktimin e masave mbrojtëse. Sistemi u mundëson edhe institucioneve të përfshira që të shkëmbejnë informacione. Spanja mbledh dhe analizon të dhëna edhe për vrasjet, për të identifikuar faktorët e përsëritur të rrezikut dhe për të përmirësuar reagimin institucional.

Në Australi, një mekanizëm tjetër synon të identifikojë mangësitë institucionale. Në disa shtete dhe territore funksionojnë ekipe që shqyrtojnë vdekjet e lidhura me dhunën në familje, analizojnë raportimet e mëparshme dhe reagimin e institucioneve, si dhe japin rekomandime për parandalimin e rasteve të tjera.

Për shembull, në shtetin New South Wales, një ekip i tillë u themelua në vitin 2010, ndërsa një vit më vonë u krijua një rrjet kombëtar që bashkon ekipet e specializuara për shqyrtimin e vdekjeve në kontekstin e dhunës në familje dhe mundëson shkëmbimin e të dhënave, gjetjeve dhe rekomandimeve mes tyre.

Ekipet shqyrtojnë rrethanat e vdekjeve dhe historinë e dhunës që u ka paraprirë atyre, për të identifikuar shenjat e rrezikut dhe mundësitë e ndërhyrjes. Ato analizojnë çfarë informacioni kishin institucionet, si kishin reaguar ndaj raportimeve të mëparshme dhe ku mund të ketë pasur mangësi në ofrimin e shërbimeve. Duke krahasuar edhe rastet mes tyre, ekipet identifikojnë modele të përsëritura dhe bëjnë rekomandime për përmirësimin e reagimit institucional.

Përvojat e Spanjës dhe Australisë tregojnë se mbrojtja nuk përfundon me raportimin e dhunës. Ajo kërkon që institucionet ta vlerësojnë rrezikun, të shkëmbejnë informacion dhe të mësojnë nga rastet e kaluara, duke shqyrtuar edhe çfarë nuk ka funksionuar kur një grua vritet. /REL/