Në Parkun Shkencor, Inovativ dhe Teknologjik të UBT-së u zhvillua paneli i dytë i Konferencës Ndërkombëtare të Lidershipit me temë qendrore: “Qeverisja e Inovacionit: Lidershipi në Epokën e Inteligjencës Artificiale”.

Ky takim mblodhi përfaqësues institucionalë, drejtues akademikë dhe ekspertë për të diskutuar mbi rrugëtimin e përbashkët të teknologjisë, politikave publike, arsimit të lartë dhe zhvillimit ekonomik. Përmes analizave të detajuara, panelistët shpjeguan sfidat dhe mundësitë që sjell inteligjenca artificiale (IA) në integrimin e sistemeve të ndryshme në Kosovë.

Ministrja e Industrisë, Ndërmarrësisë, Tregtisë dhe Inovacionit, Mimoza Kusari-Lila, vuri në dukje se inovacioni dhe teknologjia kanë ecur shumë më shpejt se rregullimet ligjore, duke krijuar një hendek të madh që kërkon adresim të menjëhershëm përmes politikave publike. Ajo theksoi se për herë të parë dikasteri i saj ka marrë portofolin e inovacionit, duke synuar ndërlidhjen më të mirë të institucioneve me sektorin privat.

“Ne jemi në mesin e konceptualizimit dhe ndërlidhjes së funksionimit të inteligjencës artificiale, inovacionit, politikave publike dhe aplikimit e inkurajimit të sektorit privat për përdorimin e tyre. Kam ndjerë se për herë të parë e kemi një sektor ku hendeku ndërmjet politikave publike dhe sektorit privat është më i madhi ndonjëherë, sepse inovacioni, teknologjia informative dhe çdo gjë që lidhet me konceptin e zbulimeve dhe kreativitetit ka ecur shumë më shpejt, pa qenë domosdoshmërisht e rregulluar”, u shpreh Kusari-Lila.

Në rrafshin akademik, Rektori i UBT-së, Prof. Dr. Edmond Hajrizi, u ndal tek impakti që ka përhapja e shpejtë e dijes kognitive globale mbi universitetet.

Sipas tij, kjo periudhë transformimi nuk rrezikon ekzistencën e institucioneve arsimore, por shërben si një momentum për të reflektuar mbi rolin e tyre të ri, që duhet të jetë ai i një nxitësi dhe koordinuesi kryesor në ekosistemin inovativ.

“Impakti i inteligjencës artificiale apo i një dije të përgjithshme kognitive globale, e cila tashmë është e qasshme, shtron në pikëpyetje proceset e mëparshme klasike dhe tradicionale të formatit sesi institucionet kanë jetuar. Pozicioni i universiteteve është duke u shtruar në pikëpyetje, jo në kuptimin negativ, por si një momentum për të reflektuar dhe për t’u transformuar në të ardhmen. Nuk është në pyetje ekzistenca e universitetit, por roli dhe formati i tij që të ketë sa më shumë impakt”, theskoi Hajrizi.

Nga këndvështrimi i zhvillimit të bizneseve, Dekani i Fakultetit të Menaxhimit, Biznesit dhe Ekonomi, Muhamet Gërvalla, shpjegoi se si globalizimi dhe IA po thyejnë barrierat gjeografike. Ai theksoi se epoka e re kërkon që kompanitë të ndryshojnë mendësi, duke lëvizur nga fokusi i thjeshtë tek burimet e veta të brendshme, drejt krijimit të shërbimeve të personalizuara dhe kuptimit digjital të klientit.

“Inteligjenca artificiale është një nga mundësitë e arta të cilat duhet t’i shfrytëzojnë bizneset, në mënyrë që ato fillimisht të udhëhiqen në aspektin e mendësisë, duke filluar prej krijimit apo përcaktimit të strategjisë së tyre biznesore e pastaj në atë operacional. Sot ka ndryshuar qasja, nuk është e mjaftueshme ajo formë e vjetër e operimit. Bizneset duhet të transformohen në atë kuptim që të njohin interesat e klientëve dhe të krijojnë një personalizim virtual të individit”, sipas Gërvalles.

Ndërkaq, sfidat praktike të mungesës së të dhënave të integruara në Kosovë u adresuan nga Besnik Qehaja, Dekan i Shkencave Kompjuterike dhe Inxhinierisë në UBT. Ai mori si shembull sistemin shëndetësor, ku vuri në dukje se pa pasur platforma që mbledhin dhe gjenerojnë informata të plota, është mjaft e vështirë të krijohen modele për vendimmarrje të bazuara në inteligjencën artificiale, duke prekur këtu edhe aspektet etike të sigurisë.

“Mungesa e informatave për shkak të sistemeve që nuk janë të integruara na bën pak më të disfavorshëm në të gjitha aspektet, duke përfshirë edhe etikën, por edhe në aspektin e vendimmarrjes. Për momentin, pa pasur të dhëna të gjeneruara, nuk mundemi t’i ideojmë ose t’i krijojmë modelet për vendimmarrje duke u mbështetur në inteligjencën artificiale. Megjithatë, sistemet janë në implementim e sipër dhe falë inteligjencës artificiale ato do të implementohen më shpejt”, u shpreh Qehaja.

Diskutimet e këtij paneli nxorën në pah se sekreti i suksesit në këtë epokë të re qëndron te ndërthurja e shpejtësisë së teknologjisë me ruajtjen e aspektit human dhe ndërtimin e platformave digjitale të sigurta.

Në rubrikën Ditari, kemi përzgjedhur disa nga lajmet më të rëndësishme të kësaj dite, në periudhën 1993-1998.

Foto: U quajt vendi më i rrezikshëm në Evropë: Kijeva e Malishevës

3 korrik 1993

Rroga mesatare në ekonominë e kontrolluar nga serbët në Kosovë 5 marka

Gazeta serbe “Borba”, njofton sot se rroga mesatare në Kosovë për muajin maj ishte 8.8 milionë dinarë serbë. Mirëpo, siç thotë kjo gazetë, as këto të ardhura nuk janë paguar ende, ndonëse sot kjo shumë nuk tejkalon vlerën e 5 markave gjermane.

Sipas kësaj gazete, në pushim të dhunshëm gjenden më shumë se 40 mijë punëtorë nga sektori shoqëror. Eshtë vlerësim i Odës Ekonomike të Kosovës, që tash është nën kontrollin serb, se ekonomia po shkon drejt hendekut. Pas rënies shumë të madhe të prodhimit në vitin e kaluar, sivjet prodhimi shënoi rënie prej 35 për qind krahasuar me vitin e kaluar. Kjo rënie drastike u shënua në të gjitha degët industriale në Kosovë, shkruan veç tjerash gazeta “Borba”.

3 korrik 1995

Bob Dol: Kongresi amerikan ka qenë miku më i mirë i popullit të Kosovës

Senatori Bob Dol i dërgoi një letër gazetës “Illyria”, që botohet në Amerikë, me të cilën demanton disa pohime të juristit shqiptaro-amerikan, Ilir Zherka. Ky i fundit, në fillim të qershorit, në një shkrim botuar në këtë gazetë, thekson se senatori Dol dhe kongresisti Benxhamin Gilman, dy legjislatorë republikanë në poste udhëheqëse në Kongres, kohët e fundit nuk e kanë ngritur zërin për çështjen e Kosovës.

“Ekziston një numër i madh i pasaktësive në shkrim, në veçanti kur thuhet se unë asnjëherë nuk kam paraqitur një rezolutë ose amendament për të shprehur mospajtimin e thellë lidhur me gjendjen ekzistuese në Kosovë. Siç e dinë shumica e lexuesve të gazetës “Illyria”, kjo thjesht nuk është e vërtetë”, shkruan Dol. Ai në vazhdim thekson se duke qenë i brengosur për situatën në Kosovë, me senatorë të tjerë kishte shkuar në fund të gushtit 1990 për vizitë në Prishtinë, ndërkaq pas kthimit, Dol thekson se ka bërë përpjekje të mëdha për të bërë në administratë një presion më të madh ndaj regjimit të Millosheviqit.

“Ishte kjo një përpjekje të cilës iu bashkangjitën një numër senatorësh të tjerë, të cilët më shoqëruan në vizitën në Kosovë, siç ishin senatorët Alfons D’amato, Don Nikës, Leri Presler e të tjerë”, shkruan Dol.

“Si rezultat i kësaj iniciative legjislative, që nga viti 1991, Serbia nuk ka marrë asnjë ndihmë nga Shtetet e Bashkuara”, shkruan Dol.

Më poshtë në letrën e tij, Dol numëron rezolutat e tjera (nr.106, 153, 176), që ka paraqitur për Kosovën e që janë miratuar në Senat, me të cilat dënohej represioni ndaj shqiptarëve dhe bëhej thirrje për zgjedhje të lira në Kosovë, si dhe rezoluta nr.1793, me të cilën bashkë me senatorin D’Amato kërkonte nga Administrata e presidentit Bush që të vendoseshin sanksione ekonomike ndaj Serbisë. Ai thekson se bashkë me senatorin Levin kishte bashkësponsoruar amandamentin, i cili iu bashkangjit projektligjit të Buxhetit Ushtarak të SHBA-ve për vitin fiskal 1994, me të cilin sanksionet e SHBA ndaj Serbisë kodifikoheshin me ligj.

“Më në fund, përveç ruajtjes së sanksioneve ndaj Serbisë, përderisa të mos zgjidhet kriza në Kosovë dhe të kthehet autonomia politike e shqiptarëve, kam hartuar një amandament me të cilin me ligj do të kushtëzohet heqja e sanksioneve ndaj Serbisë dhe Malit të Zi. Këtë amandament do t’ia bashkangjes projektligjit për Ndihmë Vendeve të Jashtme për vitin fiskal 1996, për të cilin Senati do të votojë nga mesi i korrikut, shkruan Dol.

“Shpresoj se këto janë vetëm disa fakte mbi iniciativat e mia legjislative me qëllim të ndihmës më se 2 milionë shqiptarëve në Kosovë, fakte këto që do të bindin lexuesit e gazetës “Illyria”, të cilët mund të hamenden nga një artikull (i Zherkës – v.j.), që nuk mbështetet në fakte e të vërteta”, shkruan Dol dhe përfundon letrën me konstatimin se “Kongresi Amerikan ka qenë miku më i mirë i popullit të Kosovës”, shkruan veç tjerash senatori Bob Dol në letrën dërguar gazetës “Illyria”, të cilën e transmeton dhe e komenton konrrespondeti i gazetës “Bujku” nga Uashingtoni, Sulejman Gashi.

3 korrik 1997

Kuvendi i Maqedonisë sot debaton për ligjet për përdorimin e flamujve

Deputetët e Parlamentit të Maqedonisë sot pritet të debatojnë në mes tjerash edhe për propozimligjin për përdorimin e stemës, flamurit shtetëror dhe flamuurit të nacionaliteteve. Në bazë të debatit publik që është zvilluar nëpërmes mediumeve dhe nëpër institucione të sistemit me Propozimligjin për përdorimin e flamujve të nacionaliteteve në Maqedoni nuk janë të kënaqur as shqiptarët ose nacionaliteet e tjera, por as maqedonasit. Të parët mendojnë se propozimligji është mjaft restriktiv në krahasim me praktikën e deritashme të përdorimit të flamurit e cila daton që nga viti 1973 e që përdorej nëpër të githa institucionet shtetërore në viset e banuara me shqiptarë, kusre pala maqedone mendon se me këtë propozimligj nacionaliteteve iu jepen “shumë të drejta” dhe me këtë krijohen mundësi për “copëtimin”, respetkivisht “ndajren” e Maqedonisë.

Propozimamandamentet e deputetëve shqiptarë, përmes të cilëve kërkohet një liberalizim më i madh i përdorimit të flamurit shqiptar, nuk kaluan dje as në Komisionin Juridiko-ligjdhënës e as në ato të sistemit politik në Parlamentin e Maqedonisë. Gjykuar sipas shkrimeve në shtypin në gjuhën maqedonase që kanë përshkruar këto ditë faqet e shtypit, edhe gjatë debatit të sotëm për këtë pikë të rendit të ditës nuk pritet ndonjë “mirëkuptim” i deputetëve maqedonas të cilat përbëjnë rreth 90 për qind të strukturës parlamentare.

Ndërkaq, lidhur me vendimin e gjyqit Kushtetues të Maqedonisë përmes të cilit përkohësisht ndalohet përdorimi i flamurit shqiptar edhe në Kuvendin e Tetovës, kryetari i kësaj komune z. Alejdin Demiri deklaroi se “flamuri mbetet aty ku është kurse deputetët duhet të kenë më tepër arsye dhe mirëkputim për sjeljen e ligjit për përdorimin e flamurit shqiptar. Tentimet që kjo të kuptohet si segregacin janë tepër të dëmshme dhe nuk përkasin me rregullat e demokracisë sepse tërë bota i di parimet e demokracisë”.

Kurse kryetari i Partisë MAAK- konzervative Stasho Angellovski, në një debat në Televizionin e pavarur “A1” deklaroi se po qe se pustheti ekzekutiv nuk i heq falmutj shqiptar nga shtizat e komunave, atëherë kjo parti do të aktivizojë “Komitete mbrojtëse” që ta bëjnë këtë. Ai po ashtu tha se këto komitete janë formuar në kohën kur kryetar i kësaj partie ishte Ante Popovski (shkrimtar).

Sot, pra në Parlamentin e Maqedonisë do të vëhet në sprovë toleranca dhe mirëkuptimi ndëretnik për të cilin shpeshherë është deklaruar edhe presidenti i republikës z. Kiro Gligorov në paraqitjet e tij publike brenda dhe jashtë vendit.

3 korrik 1998

Sulme masive kundër shumë fshatrave të Klinës

Mediumet serbe thonë se forcat serbe hynë në Kijevë sot në 7:30

Sot që nga ora 5,00 e mëngjesit, forca të shumta policore, me tanke, mjete të blinduara, kamionë e topa të kalibrit të madh, filluan një sulm të fuqishëm në drejtim të fshatrave Gllarevë, Rigjevë, Zabërgjë, Cerovik e Kijevë, njofton KI i Degës së LDK-së në Klinë.

Duket se synim i këtij sulmi është depërtimi i forcave serbe në Kijevë.

Në drejtim të këtyre fshatrave, si dhe fshatrave përreth, po shtihet edhe nga postblloqet e Dollcit e të Pogragjës, ndërsa shpërthimet e detonimet e fuqishme po dëgjohen edhe në qytetin e Klinës.

Mbi këtë zonë fluturuan edhe helikopterë ushtarakë.

Burimet në anë të ndryshme të Drenicës bëjnë me dije se janë dërguar plagosur.

Para më shumë se një muaji, serbët vendës, të ndihmuar nga policia e stacionuar në këtë fshat, dëbuan shqiptarët nga shtëpitë e veta.

Riçard Hollbruk në konferencën për shtyp javën e kaluar në Prishtinë e quajti Kijevën “vendi më i rrezikshëm në Evropë”.

Zyrtari i instaluar serb në Kosovë, Odalloviq tha dje se forcat serbe do ta “ta thejnë bllokadën e shqiptarëve të armatosur ndaj Kijevës”.

Deri tash nuk ka njoftime për pasojat e këtij sulmi. Ndërkohë, një medium serb njoftoi se forcat serbe kanë arritur në Kijevë në 7:30. Në njoftim thuhet se policia serbe nuk ka pësuar humbje.

Nga Kijeva u lejuan të largohen vetëm gratë, fëmijët e të paarmatosurit

Sot që nga ora 4,20 të mëngjesit filloi një sulm i ashpër i forcave serbe ndaj fshatrave të komunës së Klinës që kufizohen me Drenicën. Këto forca që nga Klina filluan t’i granatojnë fshatrat shqiptare. Por UÇK-ja tani mbrojtëse e çelikt e çdo pëllëmbe të Kosovës, me sukses arriti ta zbrapsë armikun.

Në këtë mënyrë, edhe pse detonimet e fuqishme ishin të padëgjuara deri më tash, forcat e UÇK-së arritën që t’i ruajnë pozicionet strategjike.

Kështu UÇK-ja me ato forca dhe moralin e fortë luftarak i kthyen prapa 15 tanke, 50 autoblinda, 12 kamionë si dhe një numër i madh i mjeteve tjera luftarake të përcjellur me helikopterë dhe avionë luftarak. Gjithë ky arsenal luftarak ishte e lëshuar si një lukuni mbi fshatrat: Dollc, Gllarevë, Stapanicë, Rigjevë, Qabiq, Cerovik, Kijevë, Ujmirë, Siqevë, Jashanicë, Jellovc etj.

Dëshmitarët pohojnë se forcat e armikut veç dëmeve të arsenalit luftarak, pësuan me dhjetra policë dhe ushtarakë të vrarë. Tymi nga mjetet e forcave ushtarako-policore vërehej nga Abria.

Pasi arritën inofrmatat për sulmet në Kijevë dhe në fshatrat përgjatë rrugës Klinë-Kijevë, forcat e UÇK-së nga Drenica dhe njësia speciale e komandosve arritën t’i fusin forcat ushtarako-policore në një rrethim të hekurtë. U lejuan të largohen vetëm gratë, fëmijët dhe personat e paarmatosur, ndërsa i përforcuan pozicionet e tyre të mëparshme, thuhet mes tjerash në kumtesën e N/MDLNJ-së në Likoc.

Prokuroria Speciale e Republikës së Kosovës ka dorëzuar në Gjykatën Themelore në Prishtinë dy aktakuza me propozim për gjykim në mungesë për veprën penale “Krime lufte kundër popullsisë civile”.

Në rastin e parë, aktakuza është ngritur ndaj J.J. dhe A.S., ish-gardianë të Burgut të Prishtinës dhe paraleles së tij në Lipjan.

Sipas Prokurorisë, të pandehurit gjatë viteve 1998-1999 kanë keqtrajtuar të burgosurit shqiptarë, duke i torturuar në mënyrë çnjerëzore me mjete të ndryshme, përfshirë shkopinj gome, shufra metalike, shqelma dhe grushte deri në alivanosje. Ata gjithashtu akuzohen se i kanë kanosur seriozisht me vrasje.

Ndërkaq, në rastin e dytë, Prokuroria Speciale ka ngritur aktakuzë ndaj katër ish-gardianeve të Burgut të Prishtinës – paralelja për gra në Lipjan: L.S., D.L., S.A. dhe B.S.

Sipas aktakuzës, të pandehurat, në bashkëkryerje me të akuzuarën N.C., gjatë periudhës së luftës 1998-1999 kanë keqtrajtuar në mënyrë sistematike të burgosurat shqiptare, duke i torturuar në mënyrë çnjerëzore dhe duke u shkaktuar lëndime trupore dhe dhunë psikike.

Me këto aktakuza, Prokuroria Speciale ka kërkuar që të pandehurit të gjykohen në mungesë, në përputhje me legjislacionin në fuqi./A.K/

Në panelin e parë të Konferencës së Lidershipit me temën: “Qeverisja e Inovacionit: Lidershipi në Epokën e Inteligjencës Artificiale”, e cila u zhvillua në Parkun Shkencor, Inovativ dhe Teknologjik të UBT-së, u vendos fokusi në vëmendjen e institucioneve, e cila shpesh mbetet vetëm te zbatimi teknik, duke lënë anash strategjinë dhe menaxhimin e mençur të këtyre sistemeve.

Pjesë e panelit, Prof. Dr. Blerton Abazi – Dekan i Fakultetit të Sistemeve të Informacionit në UBT, vuri në dukje se valët e shpejta të inovacionit gjatë dekadës së fundit kanë ndryshuar rrënjësisht terrenin operacional. Profesor Abazi tërhoqi vëmendjen se sistemet e vjetra nuk ishin projektuar me mendësinë e mbrojtjes kibernetike ndaj këtyre sfidave dhe kërkoi që fokusi të zhvendoset drejt lidershipit.

“Që nga viti 2013 e këtej, ne kemi pasur disa ndryshime të mëdha, si Internet of Things, Cloud Computing, Data Science, siguria kibernetike dhe së fundi inteligjenca artificiale. Ne zakonisht diskutojmë për aspektin e implementimit teknik, e shumë pak për aspektin e lidershipit dhe përdorimit sa më të mençur të këtyre sistemeve”, shprehet Abazi.

Në të njëjtën linjë, panelisti dhe profesori i UBT-së, Florin Aliu, potencoi se rrugëtimi teknologjik ka qenë jashtëzakonisht i shpejtë, duke kulmuar sot me Inteligjencën Artificiale.

Profesor Aliu ftoi për më shumë maturi, duke argumentuar se e ardhmja mbetet e panjohur sepse varet nga vendimet njerëzore, dhe se të dhënat apo teknologjia nuk e zëvendësojnë dot qeverisjen e duhur.

“E ardhmja është e panjohur sepse varet nga vendimet e qeverive dhe njerëzve. Kush mund ta parashikonte krizën financiare të viteve 2008-2009 në SHBA, edhe pse atje janë universitetet dhe kërkuesit më të mirë? Inteligjenca artificiale po përmirëson disa gjëra, por le të mos mbështetemi verbërisht tek ajo sepse ka edhe efekte anësore”, tha Aliu.

Nga këndvështrimi institucional, drejtori i Departamentit të TI-së në ATK, Prof. Agron Hamiti, nënvizoi se procesi i digjitalizimit nuk lë hapësirë për ngurrim, por kërkon një përgatitje të thellë të strukturës organizative dhe menaxhimit të të dhënave. Ai bëri të ditur se po hidhen hapat e parë konkretë për krijimin e një divizioni të dedikuar posaçërisht për inteligjencën artificiale.

“Digjitalizimi nuk lë vend për ngurrim. Ne kemi hartuar dokumente që gjenerohen prej strategjisë së përgjithshme, ku një prej tyre është ajo për menaxhimin e të dhënave. Kemi bërë edhe freskimin e strukturës organizative dhe parashohim krijimin e një divizioni që do të merret veçanërisht me pjesën e inteligjencës artificiale (AI)”, sipas Hamiti. /E.A/