Lajmet

Cila janë gjuhët më të vjetra në botë?

Gjuhët mund të transmetohen nga brezi në brez me shekuj, por bien në harresë, nëse nuk kanë lënë gjurmë me shkrim.

Published

on

Njohuritë e grumbulluara mund të humbasin shpejt, për shembull për shkak të metodave të vjetëruara të regjistrimit, që nuk i përdor më sot askush. Informacioni në një disketë apo në një disk mbetet i padobishëm, kur mungojnë pajisjet përkatëse për t’i dëgjuar.

Kësaj i shtohet edhe fakti që gjuha dhe shkrimi zhvillohen vazhdimisht, saqë edhe informacioni i një libri – që gjithsesi mund të hapet – bëhet i pakuptueshëm. Është gati e pamundur të arrish në informacione, që nuk janë të shkruara askund dhe të jenë ruajtur për pasardhësit.

Prandaj është aq e vështirë, t’i përgjigjesh pyetjes, se cila është gjuha më e vjetër e botës. Gjuhët mund të transmetohen nga brezi në brez me shekuj, por bien në harresë, nëse nuk kanë lënë gjurmë me shkrim.

Vetëm gjuha e shkruar lë gjurmë që dokumentohen. Dhe vetëm kur është shkruar mbi një material, që i ka rezistuar kohës. Shkrimet mbi materiale organike, si për shembull lëvore, kryesisht kanë humbur, ndërsa tekstet mbi gurë ose argjilë ndonjëherë janë ruajtur për mijëra vjet.

Nëse ne jemi sot në gjendje edhe t’i lexojmë dhe t’i kuptojmë, është diçka tjetër.

Dëshmitë më të vjetra të shkruara

Si dokumentet më të vjetra të gjuhës së shkruar cilësohen shkrimet kuneiforme, ku shenjat në formë pyke janë shtypur mbi pllaka të buta argjili. Shkrimet më të vjetra të njohura kuneiforme rrjedhin nga sumerët, që u zhvilluan prej shekullit të katërt p.e.s. në Mesopotani, në “territorin ndërmjet lumenjeve” Eufrat dhe Tigër (në Irakun e sotëm).

Tekstet datojnë nga periudha rreth vitit 3.200 p.e.s. Eposi i Gilgameshit është vepra më e njohur e gjuhës sumere. Gjuhët kuneiforme kanë qenë vendimtare edhe për zhvillimin e mëvonshëm të shkrimeve evropiane.

Pothuajse aq të vjetra janë edhe hieroglifet egjiptiane, që janë shkruar në varrin e faraonit Seth-Peribsen, 2775-2650 p.e.s duke u ruajtur kështu për pasardhësit.

Fjalia e gjetur aty: “Ai ka bashkuar të dy vendet për djalin e tij, mbretin e dyfishtë Peribsen” konsiderohet nga ekspertët si fjalia më e hershme e shkruar plotësisht.

Shkrimi është ruajtur, por ne vetëm mund të imagjinojmë, se si kanë tingëlluar gjuhët më të vjetra të shkruara, sumerishtja, akadishtja dhe gjuha e Egjiptit të lashtë. Sepse të tria gjuhët janë zhdukur, ato nuk përdoren më dhe nuk kanë pasardhës të gjallë.

Diversiteti gjuhësor në mbarë botën

Në mbarë botën sot ka 7.100 gjuhë, nga të cilat 40% janë të rrezikuara të zhduken. Disa gjuhë fliten nga më pak se 1.000 vetë dhe ekziston rreziku që ato të zhduken pas disa brezash. Kjo do të nënkuptonte humbjen e një pjesë të qenësishme të identitetit kulturor.

Nga ana tjetër ka 23 gjuhë, të cilat i përdor më shumë se gjysma e popullsisë së botës. Dhjetë gjuhët më të folura në mbarë botën janë anglishtja, gjuha kineze (mandarin), spanjishtja, hinduishtja, arabishtja, frengjishtja, bengali, rusishtja, portugalishtja, urdu. Në vendin e dymbëdhjetë vjen gjermanishtja.

Ndërsa gjuhët më të vjetra të shkruara janë zhdukur, disa gjuhë shumë të vjetra vazhdojnë të jetojnë ende sot, si për shembull gjuha tamile, e cila nga shumë gjuhëtarë konsiderohet si gjuha më e vjetër në përdorim.

Gjuha tamile është njëra nga  22 gjuhët zyrtare të Indisë dhe flitet në Indinë jugore dhe Sri Lanka nga afro 85 milionë vetë. Shkrimet e hershme tamile datojnë nga shekulli V p.e.s.

Megjithatë analiza e Tolkāppiyam, një teksti gramatikor në gjuhën tamile, lë të kuptosh se gjuha tamile duhet të jetë së paku 5.000 vjeçare, por sot thuajse nuk flitet. Shënimet më të vjetra në Sanskritishte ekzistojnë prej më shumë se 3000 vjetësh, janë tekste hinduiste të përpiluara midis viteve 1.500 dhe 1.200 p.e.s. të shkruara si veda, përmbledhje tekstesh fetare.

Ajo ka qenë kryesisht një gjuhë dijetarësh, e përdorur në tekstet e vjetra indiane, në shkrimet fetare dhe në veprat letrare. Megjithatë nga sanskritishtja e kanë origjinën shumë gjuhë moderne të Indisë dhe si dialekte rajonale.

Gjuha kineze është një nga gjuhët më vjetra në botë e folur në vazhdimësi dhe që përdoret sot nga më shumë se një miliardë vetë. Rrënjët e gjuhës mund të gjurmohen deri në mijëra vjet më parë.

Ajo supozohet të ketë dalë rreth 4.500 vjet më parë nga Proto-Sino-Tibetianishtja, e cila konsiderohet si paraardhëse e gjuhëve birmaneze dhe tibetiane.

Gjetjet më të vjetra të gjuhës së shkruar kineze konsiderohen mbishkrimet mbi guaskat e breshkave dhe eshtrat e kafshëve, të cilat janë rreth 3.300 vjeçare.

Ndër gjuhët më të vjetra, që fliten ende, bën pjesë edhe hebraishtja dhe arabishtja.

Rrënjët gjuhësore të këtyre dy gjuhëve afro-aziatike shkojnë në 10.000 deri 20.000 vjet më parë, megjithëse gjetjet më të hershme të shkruara të këtyre dy gjuhëve datojnë “vetëm” rreth 3000 vjet më parë.

A ka pasur një gjuhë të parë të përbashkët?

Edhe pse nuk mund të gjenden prova të shkruara, njerëzit kanë pasur sisteme komplekse komunikimi, që i kanë lejuar ata të komunikojnë për mijëra vjet.

Ekzistojnë teori të ndryshme gjuhësore për origjinën e gjuhës njerëzore, por asnjëra prej tyre nuk është e vërtetuar plotësisht.

Gjuha njerëzore mund të ketë lindur nga një kombinim faktorësh, duke përfshirë zhvillimin kompleks të trurit, ndërveprimin social dhe nevojën për bashkëpunim në gjueti dhe mbledhjen e ushqimit.

Gjuha mund të ketë dalë me kalimin e kohës nga kombinimi i gjesteve të duarve dhe lëvizjeve të trupit.

Ekziston edhe teoria se dikur ka ekzistuar një e ashtuquajtur “protogjuhë”, një gjuhë e përbashkët parahistorike, nga e cila kanë rrjedhur të gjitha gjuhët moderne me kalimin e kohës.

Vendi

Haxhiu e Hargreaves diskutojnë për ngërçin politik në vend

Published

on

By

Ushtruesja e detyrës së presidentes së Kosovës, Albulena Haxhiu, ka pritur në takim ambasadorin e Mbretërisë së Bashkuar në Kosovë, Jonathan Hargreaves, me të cilin ka biseduar për zhvillimet e fundit politike dhe situatën institucionale në vend.

Përmes një njoftimi për medie, bëhet e ditur se fokus kryesor i takimit ishte nevoja për dialog politik dhe gjetja e një rrugëdaljeje nga ngërçi aktual, me qëllim formimin e parakohshëm të institucioneve në përputhje me rendin kushtetues.

Gjatë këtij takimi, u.d. presidentja Haxhiu lartësoi mbështetjen e vazhdueshme të Mbretërisë së Bashkuar për Kosovën, duke e cilësuar Londrën si një ndër partnerët më të rëndësishëm strategjikë të vendit. /E.A/

Continue Reading

Kujtesë

Ditari: Lajmet kryesore që shënuan datën 19 gusht 1993-1998?

Published

on

By

Në rubrikën Ditari, kemi përzgjedhur disa nga lajmet më të rëndësishme të kësaj dite, në periudhën 1993-1998.

Foto: Disa shqiptarë të vrarë në përpjekje për të kaluar kufirin me Malin e Zi (Kallugjerski llaz, vendi ku u ekzekutuan civilët)

19 gusht 1993

Refugjatët shqiptarë janë refugjatë të dhunës

Në Ministrinë zvicerane të Punëve të Jashtme në Bernë, siç shkruan gazeta e sotme “Bujku”, u mbajt një takim pune me Velti Filin, i ngarkuar në Ministrinë zvicerane të Punëve të Jashtme për çështje të Evropës Lindore dhe përfaqësueses të Lidhjes Demokratike të Kosovës, Edita Tahiri. Me këtë rast, zyrtari zviceran u njoh me situatën e rëndë dhe shpërthyese në Kosovë, veçmas pas përzënies së vëzhguesve të KSBE-së. Pastaj u kërkua nga qeveria zvicerane që të japë kontributin e saj për parandalimin e mundshëm të konfliktit, konflikt ky që do të godiste tërë rajonin e Ballkanit. Po ashtu u kërkua angazhimi i Zvicrës që në Kosovë të vendosen forcat e NATO-s ose të OKB-së si dhe vënia e Kosovës nën kontrollin e Këshillit të Sigurimit të OKB-së.

Gjatë këtij takimi u përmend fakti se 90 për qind e popullit shumicë, pra shqiptarët, është e rrezikuar nga pakica serbe, e cila është armatosur me armët më moderne dhe po ndihmohet nga regjimi serb i Beogradit, ndërsa njësitë e Arkanit dhe të Sheshelit po shëtisin për të provokuar shqiptarët. Prandaj, u kërkua nga pala zvicerane që të ketë mirëkuptim ndaj refugjatëve shqiptarë dhe ata t’i konsiderojë refugjatë të dhunës, pasi popullit shqiptar i është rrezikuar siguria kolektive. U kërkua gjithashtu që Kosova të ndihmohet në planin humanitar, si dhe të bëhen përpjekje për hapjen e një korridori ajror për dërgimin e këtyre ndihmave.

Gjatë kësaj bisede pala zvicerane theksoi se gjendja në Kosovë ndiqet për së afërmi dhe ajo insistoi për bashkëpunim të dyanshëm si dhe vazhdimin e opsionit paqësor.

 

19 gusht 1994

Në Suharekë edhe dy familje shqiptare u nxorën me dhunë nga banesa

Më 13 gusht, pushteti serb me vendim gjyqësor theu banesën e Hafir Gashit në Suharekë, në të cilën u vendos familja serbe Stanisavleviq, njofton Komisioni për Informim i Degës së LDK-së në Suharekë.

Hafir Gashi ka disa muaj që ka shkuar në Holandë për të siguruar bukën e gojës.

Ndërkaq, pardje, po ashtu me vendim gjyqësor, policia serbe urdhëroi edhe Sinan Hajdarin që ta lirojë banesën. Të nesërmen në banesën e tij u vendos po ashtu një familje serbe.

Sinan Hajdarit banesa i qe ndarë para 12 vitesh nga Kuvendi komunal i Suharekës, ku edhe punonte.

 

19 gusht 1995

Në Kosovë janë vendosur 2.350 refugjatë serbë

Në Kosovë deri më tash, sipas Kryqit të Kuq të kontrolluar nga serbët, kanë arritur 2.350 refugjatë nga Kroacia, njofton agjencia beogradase “Beta”.

Mirëpo, shtypi serb shkruan se në Kosovë gjenden 3.000 refugjatë. Shumica e këtyre refugjatëve është vendosur nëpër hallat sportive, konviktet e nxënësve e studentëve dhe një numër i vogël nëpër hotele e nëpër shtëpi private.

 

 

19 gusht 1997

Vriten 6 vetë afër Kuçovës

Gjashtë vetë anëtarë të një bande kanë vdekur dje nga përleshja me një bandë tjetër në qendër të komunës së Perondisë, 3 kilometra larg nga qyteti i Kuçovës.

Burime të komisariatit të policisë të Kuçovës, bëjnë të ditur për ATSH-në se 6 persona, shumë të kërkuar nga policia për krimet e tyre të njëpasnjëshme, kanë mbetur të vrarë dje nga një mori e madhe plumbash.

Ngjarja ka ndodhur rreth orës 5. 00 të mëngjesit, të 6 banditët kishin dalë nga Kuçova me automjetin e tyre dhe në Perondi u ndodhen nën zjarrin e papritur të automatikëve, mitrolozëve dhe granathedhësve.

Prita, thekson burimi, duhet të ketë qenë tepër e organizuar, e si pasojë, personat në autoveturë, nuk kanë arritur të reagojnë”.

Sipas të dhënave të deritanishme, rezulton se janë vrarë vëllezërit Ilir dhe Vladimir Spahiu, 33 dhe 35 vjeç, të dy të dënuar më parë për kryerjen e marrëdhënieve seksuale me dhunë. Gjithashtu, është vrarë Ilir Tahiri, 29 vjeç, i dënuar më parë për vrasje me dashje dhe i larguar nga burgu, vëllai i tij, Edmond Tahiri, 26 vjeç i dënuar për vjedhje. Bashkë me ta janë gjetur të vrarë edhe Gentian Kosova, 27 vjeç dhe Klodian Rizaj, 21 vjeç.

Vrasja e tyre mendohet të jetë bërë për hakmarrje, ose larje hesapesh midis bandave rivale që veprojnë në këtë qytet. Me emrin e kësaj bande mendohet të jetë e lidhur edhe vrasja e para 3 ditëve e shtetasit Flamur Mielli dhe plagosja dje e shtestasti Edmond Lezo.

Policia ka nisur menjëherë hetimet. Në automjetin ku ishin viktimat u gjendën arëm automatikë dhe pistoleta, njofton “Bujku”.

 

19 gusht 1998

Deçan: Disa shqiptarë të vrarë në përpjekje për të kaluar kufirin me Malin e Zi

Forcat serbe vranë gjatë ditëve të fundit mbi dhjetë shqiptarë, që u përpoqën të ikin nga zonat e luftës dhe të shkojnë në drejtim të Malit të Zi, njofton KI i Degës së LDK-së në Deçan.

Njoftohet se në drejtim të Malit të Zi edhe sot është nisur një numër i madh i shqiptarëve.

Gjendja humanitare në komunën e Deçanit është shumë e rëndë dhe banorët rrezikohen seriozisht nga katastrofa humanitare. Bëhet e ditur se aktualisht në Bjeshkët e Strellcit po qëndrojnë mbi 10 mijë civilë shqiptarë pa ushqime, ilaçe e gjësende më elementare për jetë.

 

 

Continue Reading

Lajmet

KURIOZITETET E DITËS

Published

on

Lexoni pesë kuriozitete. Mund të mos i keni ditur:

 

  1. Zhurma mund të jetë minus decibel. Vendi më i qetë në Tokë është dhoma anekoike e Microsoft në Redmond, WA, SHBA, me -20.6 decibel. Këto dhoma anekoike janë ndërtuar nga betoni i rëndë dhe tulla dhe janë montuar në susta për të ndaluar dridhjet që të hyjnë nëpër dysheme.

 

  1. Një kalë normalisht ka më shumë se një kuaj fuqi. Një studim në vitin 1993 tregoi se fuqia maksimale që një kalë mund të prodhojë është 18,000W, rreth 24 kuaj fuqi.

 

  1. Nënshkrimi juaj mund të zbulojë tipare të personalitetit. Një studim në vitin 2016 pohon se tek burrat, një nënshkrim më i madh korrespondon me guxim më të lartë shoqëror dhe, tek gratë, një nënshkrim më i madh korrespondon me tipare narcisiste.

 

  1. Një në 18 persona kanë një thithkë të tretë. E njohur si politelia, thithka e tretë shkaktohet nga një mutacion në gjenet joaktive.

 

  1. Bananet janë radioaktive. Për shkak se janë të pasura me kalium, çdo banane është në fakt paksa radioaktive falë përmbajtjes së izotopit natyror të kaliumit – 40. Është interesante se trupi juaj përmban rreth 16 mg kalium-40, që do të thotë se jeni rreth 280 herë më radioaktiv se një banane. Çdo kalium-40 i tepërt që fitoni nga një banane nxirret jashtë brenda pak orësh.

Continue Reading

lajme

UBT, institucioni i parë në Kosovë që merr Quality Recognition nga AESOP në fushën e planifikimit hapësinor dhe urban

Published

on

By

UBT tashmë është bërë pjesë e rrjetit evropian të institucioneve të njohura nga AESOP – Association of European Schools of Planning, organizata evropiane që promovon cilësinë në edukimin dhe kërkimin në fushën e planifikimit hapësinor dhe urban.

Kjo arritje është pjesë e një rrugëtimi 20-vjeçar të Fakultetit të Arkitekturës dhe Planifikimit Hapësinor në UBT, i cili gjatë këtyre viteve është zhvilluar në shkollën më të madhe të arkitekturës në vend, duke krijuar mundësi për gjenerata të reja të arkitektëve dhe profesionistëve të planifikimit hapësinor.

Në këtë kuadër, programi Master në Planifikim Urban dhe Zhvillim të Qëndrueshëm është vlerësuar me Quality Recognition nga AESOP, duke e bërë UBT-në institucionin e parë në Kosovë që merr këtë njohje.

Ndër komponentet kyçe të vlerësimit është edhe konteksti global i temave të adresuara nga programi, si dhe bashkëpunimi ndërkombëtar duke u mundësuar studentëve të shkëmbejnë përvoja dhe të marrin njohuri edhe nga universitetet tjera partnere.

Përmes një procesi të detajuar të evaluimit nga “Excellence in Education Board”, programet pjesëmarrëse analizohen në aspektin e pedagogjisë, përmbajtjes akademike, praktikave profesionale dhe ndikimit në zhvillimin e qëndrueshëm urban dhe rajonal.

Continue Reading

Të kërkuara