Lajmet

Cila janë gjuhët më të vjetra në botë?

Gjuhët mund të transmetohen nga brezi në brez me shekuj, por bien në harresë, nëse nuk kanë lënë gjurmë me shkrim.

Published

on

Njohuritë e grumbulluara mund të humbasin shpejt, për shembull për shkak të metodave të vjetëruara të regjistrimit, që nuk i përdor më sot askush. Informacioni në një disketë apo në një disk mbetet i padobishëm, kur mungojnë pajisjet përkatëse për t’i dëgjuar.

Kësaj i shtohet edhe fakti që gjuha dhe shkrimi zhvillohen vazhdimisht, saqë edhe informacioni i një libri – që gjithsesi mund të hapet – bëhet i pakuptueshëm. Është gati e pamundur të arrish në informacione, që nuk janë të shkruara askund dhe të jenë ruajtur për pasardhësit.

Prandaj është aq e vështirë, t’i përgjigjesh pyetjes, se cila është gjuha më e vjetër e botës. Gjuhët mund të transmetohen nga brezi në brez me shekuj, por bien në harresë, nëse nuk kanë lënë gjurmë me shkrim.

Vetëm gjuha e shkruar lë gjurmë që dokumentohen. Dhe vetëm kur është shkruar mbi një material, që i ka rezistuar kohës. Shkrimet mbi materiale organike, si për shembull lëvore, kryesisht kanë humbur, ndërsa tekstet mbi gurë ose argjilë ndonjëherë janë ruajtur për mijëra vjet.

Nëse ne jemi sot në gjendje edhe t’i lexojmë dhe t’i kuptojmë, është diçka tjetër.

Dëshmitë më të vjetra të shkruara

Si dokumentet më të vjetra të gjuhës së shkruar cilësohen shkrimet kuneiforme, ku shenjat në formë pyke janë shtypur mbi pllaka të buta argjili. Shkrimet më të vjetra të njohura kuneiforme rrjedhin nga sumerët, që u zhvilluan prej shekullit të katërt p.e.s. në Mesopotani, në “territorin ndërmjet lumenjeve” Eufrat dhe Tigër (në Irakun e sotëm).

Tekstet datojnë nga periudha rreth vitit 3.200 p.e.s. Eposi i Gilgameshit është vepra më e njohur e gjuhës sumere. Gjuhët kuneiforme kanë qenë vendimtare edhe për zhvillimin e mëvonshëm të shkrimeve evropiane.

Pothuajse aq të vjetra janë edhe hieroglifet egjiptiane, që janë shkruar në varrin e faraonit Seth-Peribsen, 2775-2650 p.e.s duke u ruajtur kështu për pasardhësit.

Fjalia e gjetur aty: “Ai ka bashkuar të dy vendet për djalin e tij, mbretin e dyfishtë Peribsen” konsiderohet nga ekspertët si fjalia më e hershme e shkruar plotësisht.

Shkrimi është ruajtur, por ne vetëm mund të imagjinojmë, se si kanë tingëlluar gjuhët më të vjetra të shkruara, sumerishtja, akadishtja dhe gjuha e Egjiptit të lashtë. Sepse të tria gjuhët janë zhdukur, ato nuk përdoren më dhe nuk kanë pasardhës të gjallë.

Diversiteti gjuhësor në mbarë botën

Në mbarë botën sot ka 7.100 gjuhë, nga të cilat 40% janë të rrezikuara të zhduken. Disa gjuhë fliten nga më pak se 1.000 vetë dhe ekziston rreziku që ato të zhduken pas disa brezash. Kjo do të nënkuptonte humbjen e një pjesë të qenësishme të identitetit kulturor.

Nga ana tjetër ka 23 gjuhë, të cilat i përdor më shumë se gjysma e popullsisë së botës. Dhjetë gjuhët më të folura në mbarë botën janë anglishtja, gjuha kineze (mandarin), spanjishtja, hinduishtja, arabishtja, frengjishtja, bengali, rusishtja, portugalishtja, urdu. Në vendin e dymbëdhjetë vjen gjermanishtja.

Ndërsa gjuhët më të vjetra të shkruara janë zhdukur, disa gjuhë shumë të vjetra vazhdojnë të jetojnë ende sot, si për shembull gjuha tamile, e cila nga shumë gjuhëtarë konsiderohet si gjuha më e vjetër në përdorim.

Gjuha tamile është njëra nga  22 gjuhët zyrtare të Indisë dhe flitet në Indinë jugore dhe Sri Lanka nga afro 85 milionë vetë. Shkrimet e hershme tamile datojnë nga shekulli V p.e.s.

Megjithatë analiza e Tolkāppiyam, një teksti gramatikor në gjuhën tamile, lë të kuptosh se gjuha tamile duhet të jetë së paku 5.000 vjeçare, por sot thuajse nuk flitet. Shënimet më të vjetra në Sanskritishte ekzistojnë prej më shumë se 3000 vjetësh, janë tekste hinduiste të përpiluara midis viteve 1.500 dhe 1.200 p.e.s. të shkruara si veda, përmbledhje tekstesh fetare.

Ajo ka qenë kryesisht një gjuhë dijetarësh, e përdorur në tekstet e vjetra indiane, në shkrimet fetare dhe në veprat letrare. Megjithatë nga sanskritishtja e kanë origjinën shumë gjuhë moderne të Indisë dhe si dialekte rajonale.

Gjuha kineze është një nga gjuhët më vjetra në botë e folur në vazhdimësi dhe që përdoret sot nga më shumë se një miliardë vetë. Rrënjët e gjuhës mund të gjurmohen deri në mijëra vjet më parë.

Ajo supozohet të ketë dalë rreth 4.500 vjet më parë nga Proto-Sino-Tibetianishtja, e cila konsiderohet si paraardhëse e gjuhëve birmaneze dhe tibetiane.

Gjetjet më të vjetra të gjuhës së shkruar kineze konsiderohen mbishkrimet mbi guaskat e breshkave dhe eshtrat e kafshëve, të cilat janë rreth 3.300 vjeçare.

Ndër gjuhët më të vjetra, që fliten ende, bën pjesë edhe hebraishtja dhe arabishtja.

Rrënjët gjuhësore të këtyre dy gjuhëve afro-aziatike shkojnë në 10.000 deri 20.000 vjet më parë, megjithëse gjetjet më të hershme të shkruara të këtyre dy gjuhëve datojnë “vetëm” rreth 3000 vjet më parë.

A ka pasur një gjuhë të parë të përbashkët?

Edhe pse nuk mund të gjenden prova të shkruara, njerëzit kanë pasur sisteme komplekse komunikimi, që i kanë lejuar ata të komunikojnë për mijëra vjet.

Ekzistojnë teori të ndryshme gjuhësore për origjinën e gjuhës njerëzore, por asnjëra prej tyre nuk është e vërtetuar plotësisht.

Gjuha njerëzore mund të ketë lindur nga një kombinim faktorësh, duke përfshirë zhvillimin kompleks të trurit, ndërveprimin social dhe nevojën për bashkëpunim në gjueti dhe mbledhjen e ushqimit.

Gjuha mund të ketë dalë me kalimin e kohës nga kombinimi i gjesteve të duarve dhe lëvizjeve të trupit.

Ekziston edhe teoria se dikur ka ekzistuar një e ashtuquajtur “protogjuhë”, një gjuhë e përbashkët parahistorike, nga e cila kanë rrjedhur të gjitha gjuhët moderne me kalimin e kohës.

Lajmet

Ditari: Lajmet kryesore që shënuan datën 17 qershor 1993-1998?

Published

on

Në rubrikën Ditari, kemi përzgjedhur disa nga lajmet më të rëndësishme të kësaj dite, në periudhën 1993-1998.

 

Foto: Serbëve shpeshherë u pengoi edhe Teatri Popullor i Kosovës

 

17 qershor 1993

Havë Ajeti viktimë e një shpërthimi në shtëpinë e saj në Prishtinë

Havë Ajeti, nga Prishtina, e lindur më 1942, nënë e katër fëmijëve, vdiq sot në orën dhjetë nga plagët që iu shkaktuan nga një shpërthim i fuqishëm i një lënde eksplozive të hedhur në shkallët e shtëpisë së saj.

Ajet (Ahmet) Ajeti, bashkëshort i të ndjerës, tha se lënda eksplozive, tash për tash e paidentifikuar, shpërtheu në orën 7,30 min. kur e ndjera deshi ta largonte një qese najloni, ngjyrë të gjelbër, në të cilën ishte maskuar lënda shpërthyese në shkallët e shtëpisë. Se si u gjet kjo lëndë shpërthyese në shkallët e shtëpisë së familjes Ajeti, tash për tash nuk dihet. Nga eksplodimi i fuqishëm, Haves iu shkaktuan plagë vdekjeprurëse në bark dhe, ndonëse u dërgua menjëherë në spital, ajo vdiq në orën dhjetë.

Dëshmitarët thonë se eksplodimi në shtëpinë e Ajet Ajetit, që gjendet në rrugën “Zef Lush Marku” nr. 1 në Prishtinë, ishte shumë i fuqishëm. Gjurmë të eksplodimit kanë mbetur në shumë vende në shtëpinë e Ajet Ajetit.

Policia serbe shkoi në vendin e ngjarjes në orën tetë.

 

Eksplodim pati edhe në Fushë-Kosovë

Parmbrëmë, rreth orës 1 pas mesnates, në portën e oborrit të shtëpisë së Gani Beqirit, rruga e “Drenicës”, nr. 1, në Fushë-Kosovë, u bë një shpërthim i një lënde eksplozivi. Shpërthimi dëmtoi një pjesë të portës dhe të murit.

Policët serbë dolën pas disa orësh në vendin e ngjarjes, hetuan rastin, por deri tash nuk dhanë kurrfarë informacioni për këtë ngjarje.

 

17 qershor 1994

 

U hoqën të gjitha mbishkrimet shqipe në Teatrin Popullor të Kosovës

Sot në orën 10 “drejtuesit” e instaluar në Teatrin Popullor të Kosovës urdhëruan heqjen e të gjitha mbishkrimeve në gjuhën shqipe, duke përfshirë edhe mbishkrimin “Teatri Popullor i Kosovës”. U hoqën edhe pllakatet e pakëta të shfaqjeve shqipe që i kishte përgatitur Drama Shqiptare e këtij teatri.

Gjendja e Dramës Shqiptare në këtë teatër është bërë e padurueshme pas vendosjes së Radoslav Stojanoviqit për drejtor të dhunshëm. Ai dëboi nga teatri aktorin e njohur dhe drejtorin e Dramës Shqiptare Dibran Tahirin dhe aktoren Drita Boshnjaku.

Ndërsa heqja e gjuhës shqipe nga komunikimi publik tashmë është në përfundim e sipër.

Muajëve të fundit, me qindra pronarëve shqiptarë të firmave janë dënuar me pretekst se nuk i kanë shkruar me alfabet cirilik emrat e firmave të tyre.

 

17 qershor 1995

Dhuna e përditshme në Kosovë

Mitrovicë: – Më 14 qershor, katër policë, me pretekst të kërkimit të armëve, shkuan në shtëpitë e Musli B. Ibishit (72), Riza I. Beqirit (60) dhe Mehmet E. Beqirit (50), në fshatin Tërstenë të Mitrovicës.

Me këtë rast, policët morën me vete Musli Ibishin, të cilin në stacionin e policisë në Stantërg e rrahën deri në alivanosje dhe e liruan me kusht që në polici të paraqitet sërish më 19 qershor. Thirrje për t’u paraqitur në polici me këtë datë, policët i lanë edhe Mehmet Beqirit.

Gjilan: – Më 14 qershor, një patrullë e policisë sebre shkoi në shtëpinë e Xhymshit Arifit (1924) në fshatin Bilincë të Gjilanit, nga i cili kërkuan të dorëzojë një pushkë. Por, meqë ai u deklarua se një revole e ka dorëzuar para një viti, policët e urdhëruan që, së bashku me vajzën e tij Bislimen (16), të paraqitet në stacionin e policisë në Gjilan.

Më 16 qershor, në polici u mor Ramadan Hashani (1945) nga fshati Verbicë. Me pretekst se duhet të dorëzojë një automatik, ai u mbajt në polici rreth dy orë dhe gjatë kësaj kohe u keqtrajtua edhe fizikisht.

Ai u urdhërua që në polici të paraqitet sërish sot.

Viti: Më 13 qershor, policia serbe, me pretekst të kërkimit të armëve mori në shtëpinë e tij, Tafë Mustafën nga fshati Lubishtë, i cili u dërgua në stacionin e policisë në Viti.

Në stacionin e policisë ai u keqtrajtua nga polici Rajko Bullatoviq.

Pas gjysmë ore ai u dërgua në stacionin e policisë në Gjilan, ku u mbajt deri të nesërmen në mesditë dhe u keqtrajtua rëndë nga kusilingu Ramadan Sermaxhaj e Sërgjan Gjorgjeviqi.

Tafë Mustafa është liruar, por prej tij është kërkuar që të paraqitet sërish më 16 qershor në stacionin e policisë në Gjilan.

 

17 qershor 1997

Dhuna e përditshme në Kosovë

 

Kaçanik: – Më 11 qershor, policia serbe me pretekst të dorëzimit të armëve ishte në shtëpinë e Arif Samakovës në fshatin Kërbliq. Njoftohet se policët serbë morën Arifin dhe djemtë e tij Emrushin e Muhabiun, të cilët u dërguan në stacionin e policisë serbe në Kaçanik dhe rreth tri orë ata janë keqtrajtuar brutalisht.

Njoftohet se Arifi dhe djemtë e tij Emrushi e Muhabiu nga keqtrajtimet e rënda fizike kërkuan ndihmë mjekësore, ndërsa janë liruar me urdhër që të paraqiten sërish sot në polici.

Deçan: – Dje, në stacionin e policisë serbe në Deçan, për herë të tetë u mor në të ashtuquajturën bisedë informative, Hilmi Muçaj, aktivist i KKF-së në Deçan. Njoftohet se z. Muçaj është pyetur rreth mënyrës së grumbullimit të mjeteve, si dhe për çështje të tjera.

Mitrovicë: – Dje, rreth orës 17 të mbrëmjes, në afërsi të tregut në Mitrovicë, policia ndaloi të rinjtë Shemsi R. Kola 918) dhe Arsim M. Seferi (18) dhe i mbajti në rrugë rreth gjysmë ore, për shkak se ata nuk kishin letërnjoftimet. Policët i provokuan ata duke u thënë se do t’i lirojnë nëse u tregojnë se kush ka armë në fshatin e tyre dhe i kërcënuan ata se do t’i arrestojnë dhe do t’i dënojnë me burg për shkak të mosposedimit të dokumenteve personale.

Ferizaj: – Më 13 qershor, inspektorët serbë morën në pyetje Rrustem Sefedinin, kryetar i KKA dhe anëtar i Kryesisë së Degës së LDK-së në Ferizaj. Z. Sefedini nga inspektorët e sigurimit serb u pyet për veprimtarinë e Degës së LDK-së dhe Këshillit komunal për Arsim të Ferizajt. Ai u urdhërua që të paraqitet sërish nesër në polici.

Po këtë ditë, në postkomandën e policisë serbe në Shtërpcë u mor në pyetje edhe Afrim Mehmeti, ish i dënuar në procesin politik të Paraçinit nga fshati Firajë. Ai nga inspektorët serbë u pyet pse pse është dënuar, ku e ka vuajtur dënimin, si e kishin pritur fshatarët lirimin e tij nga burgu, kush e ka vizituar pasi është liruar etj.

 

17 qershor 1998

Deçan: Dihet edhe për 7 të vrarë gjatë ditëve të fundit

Gjatë luftimeve të djeshme dhe të pardjeshme në rajonin e Vokshit supozohet se ka të vrarë, por nuk dihet numri e as identiteti i tyre.

Ndërkohë sot u bë e ditur se në luftimet e javës së kaluar janë vrarë edhe shtatë të vrarë, kështu që numri i të vrarëve ditëve të fundit në Deçan nga 58 ngjitet në 65, numër ky që nuk mund të jetë përfundimtar.

Mësohet të vrarit janë Mire Lataj (80), motra e saj 75-vjeçare, nëna e Have Balajt (80) dhe Cufë Balaj (85), ndërkohë që supozohet se personat e vrarë e të dërguar në Bashkësinë Islame në Pejë mund të jenë persona të vrarë në luftimet e ditëve të fundit në komunën e Deçanit.

 

Ushtarët serbë vranë Ymer R. Krasniqin nga Caralluka e Malishevës

 

Dje, rreth orës 17, ushtria serbe vrau me snajper Ymer Ramë Krasniqin (41) nga Caralluka e Malishevës. KI i Degës së LDK-së njofton se z. Krasniqi u vra në mes fshatit Bllacë dhe Sllapushan të Suharekës nga ushtarët që shtinë nga vendi i quajtur Bregu i Dushit. I ndjeri që nga ditët e para ishte i angazhuar në radhët e forcave mbrojtëse dhe la pas vetes dhjetë fëmijë.

 

Dje në kufirin Kosovë-Shqipëri janë vrarë pesë shqiptarë

Dje në orët e hershme të mëngjesit në kufirin Kosovë-Shqipëri afër karakollit “Likeni” në një incident kufitar janë vrarë tre shqiptarë, njofton shtypi i sotëm serb duke cituar burimet ushtarake serbe. Me atë rast është konfiskuar një sasi e madhe armësh.

Ndërkaq, në një incident tjetër që ndodhi poashtu dje pas mesnatës, agjencia Beta njofton se ushtarët serbë kanë vrarë dy shqiptarë dhe kanë konfiskuar një sasi të madhe armatimi e municioni. Në vendin e ngjarjes janë gjetur edhe dokumentet e gazetarit norvegjez Pal Refsdal, nga stacioni TV2 Bergen.

Continue Reading

Lajmet

MINTI publikon çmimet e reja të derivateve, nafta bie për 2 cent

Published

on

Ministria e Industrisë, Ndërmarrësisë, Tregtisë dhe Inovacionit (MINTI) ka publikuar çmimet maksimale të lejuara të derivateve të naftës për datën 17 qershor 2026.

Sipas vendimit të MINTI-t, çmimi i naftës sot është 1.47 euro për litër, që paraqet një ulje prej 2 centësh në krahasim me ditën e martë.

Çmimi i benzinës mbetet 1.39 euro për litër, pa ndryshime, ndërsa gazi vazhdon të kushtojë 0.67 euro për litër.

Çmimet e reja hyjnë në fuqi çdo ditë në ora 10:00 dhe vlejnë për 24 orë.

/A.K/

Continue Reading

Lajmet

Profesori i UBT-së, Genc Demjaha, ligjëroi në Simpoziumin e III-të të Shoqatës së Mjekëve Shqiptarë në Austri

Published

on

By

Profesori i UBT-së, Genc Demjaha, ishte një nga ligjëruesit e Simpoziumit të III-të të organizuar nga Shoqata e Mjekëve Shqiptarë në Austri (SHMSHA), në bashkëpunim me Odën e Mjekëve të Krahinës së Steiermarkut (Ärztekammer Steiermark), ngjarje e mbajtur në Graz të Austrisë.

Në kuadër të programit shkencor të simpoziumit, profesori Demjaha mbajti ligjëratën me temën “Parimet e Sigurisë së Pacientit në Sistemin Shëndetësor”, ku trajtoi aspektet themelore të sigurisë së pacientit dhe rëndësinë e zbatimit të standardeve bashkëkohore në kujdesin shëndetësor.

Gjatë prezantimit, ai vuri theks të veçantë në menaxhimin e rreziqeve klinike, promovimin e kulturës së sigurisë në institucionet shëndetësore, si dhe në përgjegjësinë profesionale për ofrimin e shërbimeve cilësore dhe të sigurta për pacientët. Ligjërata nxiti diskutime të rëndësishme ndërmjet pjesëmarrësve dhe kontribuoi në shkëmbimin e praktikave më të mira në fushën e sigurisë së pacientit.

Simpoziumi mblodhi mjekë, stomatologë, studiues dhe profesionistë të shëndetësisë nga Austria, Kosova, Shqipëria, Maqedonia e Veriut dhe vende të tjera evropiane, duke shërbyer si platformë për prezantimin e arritjeve shkencore, shkëmbimin e përvojave profesionale dhe forcimin e bashkëpunimit ndërkombëtar në sektorin e shëndetësisë.

Organizimi i këtij simpoziumi, për herë të parë në bashkëpunim të ngushtë me Ärztekammer Steiermark, përfaqëson një hap të rëndësishëm drejt thellimit të lidhjeve profesionale dhe institucionale ndërmjet komunitetit mjekësor shqiptar dhe institucioneve shëndetësore austriake.

Pjesëmarrja dhe kontributi i profesorit Genc Demjaha në këtë ngjarje prestigjioze dëshmojnë angazhimin e vazhdueshëm të stafit akademik të UBT-së në promovimin e dijes, shkëmbimin e ekspertizës dhe avancimin e praktikave profesionale në nivel ndërkombëtar.

Continue Reading

Lajmet

Aksident me pasoja fatale në rrugën Carralevë-Komoran, vdes një i mitur

Published

on

Një aksident trafiku me pasoja fatale ka ndodhur sot rreth orës 09:00 në rrugën Carralevë-Komoran, ku një person ka humbur jetën si pasojë e lëndimeve të marra.

Sipas mediave dhe konfirmimit të Policisë së Kosovës, në aksident ka qenë i përfshirë një automjet.

Zëdhënësja e Policisë së Kosovës për rajonin e Prishtinës, Flora Ahmeti, ka deklaruar se ngasësi i automjetit nuk ka arritur t’u mbijetojë plagëve të marra dhe vdekja e tij është konstatuar nga ekipi mjekësor në QKUK. Sipas saj, viktima është një mashkull i mitur.

Ndërkohë, sipas të dhënave zyrtare të Policisë së Kosovës, gjatë katër muajve të parë të vitit 2026 janë regjistruar 22 aksidente fatale, ku kanë humbur jetën 23 persona.

Po ashtu, sipas raportit vjetor të vitit 2025, në Kosovë janë regjistruar rreth 100 aksidente me fatalitet, me gjithsej 111 viktima, duke shënuar rritje krahasuar me vitin 2024.

Rasti i fundit po hetohet nga njësitet kompetente të trafikut rajonal.

/A.K/

Continue Reading

Të kërkuara