Lifestyle

Çfarë është instinkti njerëzor dhe si e kemi trashëguar?

Refleksi dhe instinkti janë në marrëdhënie të ngushta midis tyre.

Published

on

Shumica prej nesh në shoqëritë e zhvilluara jetojmë në një botë që ecën para me ritme të shpejta, shpeshherë magjepsëse, falë inovacioneve të teknologjisë së lartë, udhëtimeve të largëta dhe realitetin virtual. Në përgjithësi ne jetojmë një ambient të sigurt, kemi qasje te kujdesi shëndetësor, arsimi dhe ushqimi.

Megjithatë, nëse kërcënohen nevojat tona themelore, për të rivendosur ekuilibrin do të ndërhyjnë instinktet tona njerëzore. Po sa shpesh inkurajohemi të ndjekim apo besojmë instinktin tonë? Dhe çfarë do të thotë kjo realisht? Përgjatë shekujve, biologët, psikologët dhe degët e tjera të mendimit shkencor janë përpjekur që gjejnë një përkufizim konsensual.

Por instinkti njerëzor mbetet një konstrukt kompleks, të cilin po përpiqemi ende që ta kuptojmë. Sipas uebsajtit study.com: “Sjelljet instinktive janë jetike për mbijetesën për të gjitha llojeve të kafshëve. Ato nuk janë aftësi që mund të mësohen. Instinkti përkufizohet si një sjellje e pamësuar, Ai është i lindur, dhe i zhvilluar përmes evolucionit, dhe është një tipar i të gjithë anëtarëve të një specieje”.

Refleksi dhe instinkti janë në marrëdhënie të ngushta midis tyre. Refleksi është përgjigja automatike ndaj një stimuli të jashtëm, siç është pulitja e shpejtë e syve nuk ka na hyrë një mizë në sy, apo përgjigja Moro, që është refleksi i një foshnje që trembet nga një zhurmë e madhe.

Historia e instinktit

Filozofi i lashtë grek Hipokrati, e përshkroi dikur instinktin si “natyrën e kafshëve, e cila është e pamësuar”. Në shekullin XVIII-ë, u shfaqën teori të reja që pretendonin se të gjitha sjelljet vijnë nga idetë dhe inteligjenca, dhe në fund disa prej tyre bëhen zakone. Në vitin 1859, Çarls Darvini shkroi një kapitull mbi instinktet në veprën e tij kryesore “Mbi origjinën e specieve”.

Në përputhje me këtë të fundit, në fillim të shekullit XX-të psikologët e sjelljes hodhën poshtë idenë e instinktit njerëzor. Ata besonin se mendja ishte si një fletë bosh pa asnjë njohuri të trashëguar apo sjellje instinktive. Sot instinkti njerëzor përcaktohet kryesisht si një model sjelljeje i stereotipizuar, në dukje i pamësuar, por i përcaktuar gjenetikisht. Ndërsa plakemi ne humbasim disa nga instinktet tona njerëzore, siç është instinkti i ushqyerjes së foshnjave.

Cilat janë instinktet kryesore të njeriut?

Tre instinktet themelore njerëzore që e drejtojnë sjelljen njerëzore janë:

Vetëruajtja

Siguria, ushqimi dhe uji, strehimi, shëndeti

Instinkti seksual

Riprodhimi, kërkimi i një partneri

Instinkti social

Formimi i lidhjeve dhe i marrëdhënieve të sigurta sociale me të tjerët

Vetë-ruajtja

Pa vetë-ruajtje, ne nuk mund të përmbushim dot instinktet e tjera themelore që kemi si njerëz. Pra njerëzit duhet të ndihen të sigurt dhe të lirë nga kërcënimi. Dhe pasi vendoset kjo siguri, ne mund të dalim dhe të kërkojmë ushqim dhe ujë. Në bazën e hierarkisë së nevojave të psikologut të famshëm Abraham Masllou qëndron grupimi i kërkesave fiziologjik që përfshin vetë-ruajtjen. Ai shpjegon se në nivelin më themelor njerëzor, ne kemi nevojë për ajër, ujë, ushqim, strehim, gjumë, veshje dhe riprodhim.

Instinkti seksual

Në kuptimin biologjik, instinkti seksual është ideja që organizmat kërkojnë marrëdhënie seksuale si një detyrim instinktiv për t’u riprodhuar. Nga ana tjetër, filozofi gjerman i shekullit XIX-të, Artur Shopenhauer, mendonte se instinktet seksuale përbënin një pjesë të asaj që ai e quajti si vullneti njerëzor. Psikologu Sigmund Frojd, u përpoq të kuptonte se si instinkti seksual lidhet me mekanizmat mendorë dhe emocionalë që rregullojnë sjelljen njerëzore.

Instinkti social

Pandemia dhe bllokimet për shkak të Covid-19, na ekspozuan ndaj efekteve shpeshherë të dhimbshme dhe të dëmshme nga pamundësia për të përmbushur instinktet tona sociale. Për të mbijetuar dhe lulëzuar, njerëzit kanë nevojë të jetojnë në komunitet dhe të kenë kontaktesociale.

Izolimi përdoret si një formë torture, dhe psikologët paralajmërojnë se vetmia mund ta zhysë njeriun në depresion dhe ankth. Marian Trent, psikologe klinike dhe krijuese e Akademisë Feel Better, thotë që ne njerëzit rritemi si qenie sociale, të shkolluar,për të qenë socialë dhe për t’i njohur njerëzit kur i shohim.

Prandaj është e paqartë nëse të qenit social është një instinkt apo një sjellje e mësuar. “Njerëzit me spektrin autik, raportojnë shpesh se nuk ndiejnë të njëjtin presion shoqëror ose instinkt për të pranuar njerëzit. Të ngulitur në instinktin tonë shoqëror, njerëzit janë instinktivisht bashkëpunues, të sjellshëm dhe të dashur, por edhe të dhunshëm, paragjykues dhe agresivë”, shpjegon profesor Von Hipel, profesor i psikologjisë sociale në Universitetin e Kuinslendit në Australi.

“Rrethanat e ndryshme çojnë tek këto dy lloje reagimesh shumë të ndryshme. Në nivelin e përgjithshëm, mund të themi se të qenit me anëtarë të grupit tënd, të afërm, apo partnerë romantikë dhe koalicioni priret të çojë tek e para, ndërsa të qenit me anëtarë të grupeve të tjera, konkurrentë ose njerëz që shihen si kërcënim për grupin apo familjen, priret të çojë tek kjo e fundit”, thotë ai.

A kemi të njëjtat instinkte dhe sjellje si paraardhësit tanë?

“Evolucioni biologjik i njeriut gjatë miliona viteve të fundit, nënkupton se ndryshimi më i madh sot midis nesh dhe paraardhësve tanë si shimpanzetë, qëndron tek bashkëpunimi, pasi ne jemi shumë më bashkëpunues se ata”, thotë profesor Von Hipel.

“Evolucioni ynë kulturor gjatë disa qindra apo mijëra viteve të fundit, dhe lindja e qyteteve 5000 vjet më parë, na ka mësuar dalëngadalë të jetojmë me një tolerancë më të madhe në një botë të huajsh, pa përdorur dhunën për të zgjidhur dallimet midis nesh, apo si një mënyrë për të konkurruar me njëri-tjetrin”, shton ai.


Ka ende një debat shumë të madh, nëse gjuha është një instinkt i lindur njerëzor apo një sjellje e mësuar. Në librin e tij të vitit 1994 “Instinkti i gjuhës”, psikologu Stiven Pinkerargumenton se fëmijët lindin me një instinkt gjenetik për të folur, ndërsa teoria e të mësuarit e sugjeruar nga filozofi austriak-anglez i shekullit XX-të, Karl Poper, është se ne lindim duke mos ditur asgjë, por jemi në gjendje të mësojmë gjithçka.

A mund t’i kapërcejmë instinktet tona?

“Ne mund të kapërcejmë çdo lloj instinkti, dhe disa njerëz i referohen si ‘vullnet i lirë’ procesit përmes të cilit e bëjmë këtë”, thotë profesor Von Hipel. Marian Trent thotë që shpeshherë ne njerëzit, i mposhtim instinktet tona në situatat e përditshme.

“Për shembull marrin rastin e instinktit për të shmangur diçka të neveritshme për vetë-ruajtje. Si prindi i një fëmije të vogël, ne duhet ta kapërcejmë neverinë nga ndërrimi i pelenave. Apo  nëse ju kujtohet një moment kur keni ngrënë apo keni pirë diçka që ju sëmurur, instinkti juaj është ta shmangni atë herën tjetër. Instinkti juaj ju mban të sigurt, por mënyra jua e menduarit mund ta kapërcejë këtë”, shton ajo.

Fushat e reja të mendimit në psikologjinë evolucionare, sugjerojnë që ne kemi ruajtur shumë nga tiparet e mbijetesës së paraardhësve tanë, siç është instinkti për të luftuar kur jemi të kërcënuar. Siç shkruan Najxhëll Nikolson në Harvard Business Revieë, “Ju mund ta nxirrni njeriun nga Epoka e Gurit, por nuk mund ta zhdukni Epokën e Gurit nga shpirti i tij”.


Dashuria si një instinkt njerëzor

Darvini besonte se njerëzit kanë mbijetuar si specie, sepse kanë evoluar në aftësinë për t’u kujdesur për ata në nevojë si dhe për të bashkëpunuar. Sociologët e quajnë këtë “mbijetesa e më të mirëve”. Dasher Keltner, drejtor i fakultetit të Qendrës së Shkencës në Universitetin Berkli në Kaliforni dhe autor i librit “Instinkti i mëshirshëm:Shkenca e mirësisë njerëzore”, ka ndërtuar mbi këtë teori në gjithë veprën e tij.


Nëpërmjet një sërë eksperimentesh në laboratorin e tij, ai zbuloi se nëse mund t’i detyroni  njerëzit të ndjejnë dhembshuri, ata nisin të ndihen shumë të lidhur me grupe të ndryshme.

Në veçanti, ata ndjejnë se janë të ngjashëm me njëri-tjetrin dhe ndajnë një humanizëm të përbashkët me njerëzit që janë në nevojë apo që janë më të brishtë.

Kjo mundëson një sjellje më altruiste ndaj tyre. Në një studim novator por shumë të diskutueshëm të kryer nga psikologu evolucionar Dejvid Bas nga Universiteti i Teksasit në 37 vende të botës dhe me mbi 10.000 njerëz, zbuloi se mirësia ishte cilësia më e kërkuar tek një partner.

Lifestyle

Gjërat që duhet të bëni në mëngjes, për të qenë të lumtur

Published

on

Mëngjesi nuk është ajo periudha më e bukur e ditës për shumë njerëz. Të themi që mezi zgjoheni pasi alarmi ka rënë disa herë, duhet të bëni fëmijët gati për shkollë, të përgatisni mëngjesin, të bëheni vetë gati për në punë etj.

Çfarë të bëni për të shtuar dozat e lumturisë që herët në mëngjes, në mënyrë që e gjithë dita t’ju ecë mbarë?

Zgjidh një zakon që mund ta kthesh në ritual të përditshëm – Mund të duket si diçka e zakonshme kur e lexoni për herë të parë, por shpesh disa momente të vogla herët kthehen në çaste lumturie që zgjasin gjithë ditës. Disa minuta meditim, shijimi i kafesë teksa kaloni minuta duke u fokusuar te natyra jashtë dritares, zogjtë, bari që ka mbirë në oborr, lulet e freskëta etj.

Hiqni telefonin nga dhoma – Mos kapni telefon, kompjuter, iPad, mos ndizni televizorin në mëngjes, të gjitha pajisjet janë një shtysë më shumë që ndikon në humorin tuaj dhe ka studime që provojnë se ato vërtet pengojnë lumturinë e njerëzve.

Flisni me veten – Njerëzit priren të flasin me veten shumë, sidomos në mëngjes kur ndihen të përgjumur apo të stresuar për vazhdimin e ditës. Të bërit kritika vetes a biseda për një projekt, takim të rëndësishëm apo plane janë teknikë e thjeshtë që ndihmojnë në lumturinë tuaj.

Flisni me një person të afërt për ju – Një bisedë me dikë që është miku juaj, i afërm, koleg a një person për të cilin keni mendim pozitiv, mund të jetë “kontakti social” që ka ndikim në jetën tuaj, qoftë edhe për vazhdimin e ditës. Një telefonatë, një mesazh apo pirja e një kafeje në mëngjes me këta persona mund të jetë “vulë” sigurie për lumturinë dhe vazhdimin e ditës.

Jini mirënjohës/e – Një larmi zakonesh ndikojnë në lumturi, por mirënjohja është një nga themelet kryesore të kësaj gjendjeje. Shkruani në ditar për gjërat që keni qenë mirënjohës gjatë ditëve të fundit. Leximi i tyre në mëngjes ndikon në shtimin e ndjenjave të lumturisë.

Continue Reading

Lifestyle

Po bëni gabim, ja sa shpesh duhen pastruar furçat e grimit

Published

on

Kur ka qenë hera e fundit që keni pastruar furçat e grimit?

Sipas një sondazhi nga Cosmetify, 37% i pastrojnë furçat vetëm një herë në gjashtë muaj, ndërsa 26% pranuan se nuk i pastronin kurrë.

Pavarësisht se e dimë se furçat mund të shkaktojnë puçrra, pak mund të thonë se i pastrojmë aq shpesh sa duhet.

Është e kuptueshme, pasi është një proces i mërzitshëm që shpesh e neglizhojmë, duhen shumë orë që furçat të thahen dhe ndaj procesi merr shumë kohë dhe bëhet i mërzitshëm.

Megjithëse pastrimi nuk është procesi më emocionues, ai është absolutisht i nevojshëm. Sebumi i lëkurës, i kombinuar me grimin dhe qelizat e vdekura të lëkurës, krijon terren të shkëlqyer mbarështimi për bakteret e siç e imagjinoni, kjo nuk është e mirë për lëkurën.

Furçat e papastra shkaktojnë skuqje, pore të bllokuara dhe acarim të lëkurës.

E njëjta vlen edhe për sfungjerët, të cilët përmbajnë edhe më shumë mikrobe se furçat.

Sa shpesh duhet të pastrojmë furçat?

Në varësi të llojit që përdorni, frekuenca e pastrimit ndryshon. Furçat për teksturat e lëngëshme, si fondatina, duhet të pastrohen të paktën dy-tre herë në javë, furçat me pluhur pastrohen vetëm një herë në javë.

Është gjithashtu e rëndësishme t’i ruani ato në një vend të freskët dhe të thatë, larg zonave me lagështirë si tualeti.

Metoda më e mirë për pastrimin e furçave të grimit

Filloni me larjen e duarve, duke përdorur sapun antibakterial e ujë të vakët. Lagni qimet e furçës, zhytni në tas me sapun, fërkojeni mirë me gishta për të hequr sa më shumë produkt. Në treg ka edhe pajisje që përshpejtojnë larjen e furçave. Një sipërfaqe plastike me “dhëmbë të vegjël” mund të reduktojë ndjeshëm kohën e pastrimit dhe mund të jetë efektive.

Continue Reading

Lifestyle

Shampo pa sulfate: Pse dhe kur duhet t’i zgjidhni ato?

Published

on

Procesi i zgjedhjes së një balsami të ri është një blerje e lehtë që e bëjmë një herë në muaj. Kur flokët yndyrosen shpejt a janë më të thatë se zakonisht, fillojmë të mendojmë me kujdes për zgjedhjet e produkteve tona.

Me kaq shumë premtime për gjithçka, nga nxitja e rritjes së flokëve tek ruajtja e ngjyrës, gjetja e shampos së duhur duket sfidë më vete, pasi nuk është e lehtë të kuptosh cilët përbërës të duhen dhe cilët duhet t’i shmangësh.

Një përbërës që zakonisht duhet shmangur pavarësisht nga lloji i flokëve janë sulfatet.

Ato janë përbërës pastrues që gjenden në shampo dhe që jo domosdoshmërisht të këqija, shkaktojnë probleme. Sulfatet; si lauril, sulfati i natriumit, janë pastrues të fortë që heqin hidratimin nga flokët, duke i lënë të thatë dhe “pajetë”.

Edhe pse sulfatet ofrojnë pastrim të thellë, mund të bëjnë më shumë dëm sesa mirë. Përdorimi i tyre shkakton njollë në flokët e lyer dhe lë skalpin e kokës të dehidratuar. Sulfatet pengojnë rritjen e shëndetshme të flokëve, pasi thatësia e tepërt ndikon negativisht në lëkurën tonë.

Megjithëse gjetja e një shampoje që nuk do t’i zhvesh flokët nga vajrat natyralë është e rëndësishme, është po aq efektive që produkti të sigurojë pastrim adekuat e të eliminojë papastërtitë dhe djersën nga skalpi.

Gjetja e ekuilibrit të duhur për këtë çështje mund të jetë e vështirë për konsumatorin mesatar. Gjëja më e rëndësishme, është kujdesi për skalpin e kokës, i cili është baza për rritjen e shëndetshme. Është thelbësore që skalpi të mbahet i pastër dhe i hidratuar në mënyrë që flokët të mbeten të shëndetshëm. Kur skalpi ynë është në gjendje të mirë, ai gjithashtu ndihmon në parandalimin e rënies së flokëve.

Continue Reading

Lifestyle

Studimi: Miqësitë që zgjasin më shumë se 7 vjet, zgjasin përjetë!

Published

on

Miqësitë që zgjasin mbi shtatë vjet shpesh ndërtohen mbi besim, përvoja të përbashkëta dhe mbështetje të palëkundur.

Këto lidhje forcohen me kalimin e kohës, duke i mbijetuar uljeve dhe ngritjeve të jetës pa pasur nevojë për ndërveprim të vazhdueshëm.

Studimet tregojnë se miqësitë afatgjata përmirësojnë mirëqenien emocionale, duke ofruar siguri dhe shoqëri në çdo fazë të jetës.

Qoftë përmes kontakteve të herëpashershme apo traditave të përjetshme, këto lidhje janë çelësi i lumturisë së qëndrueshme.

Continue Reading

Të kërkuara