Kuriozitete

A i mban Toka tetë miliardë njerëzit?

Si mund ta ndajmë botën ashtu siç duhet?

Published

on

Popullsia e botës i ka kaluar sërish shifrat rekord, gjë që vazhdon të rëndojë burimet natyrore. Problemi faktik është konsumi tej masës, thonë ekspertët. Si mund ta ndajmë botën ashtu siç duhet?

Këtë mes nëntori numri i njerëzve mbi Tokë do e ketë kaluar shifrën rekord prej tetë miliardë vetësh, duke shënuar një rritje me një miliard tjetër brenda pak më shumë se një dhjetëvjeçari. 

“Rritja e popullsisë së botës është një histori suksesi që ia vlen të tregohet”, thotë Sara Hertog, eksperte për popullsinë tek Kombet e Bashkuara (KB) në New York.

Që prej vitit 1950, mesatarja e jetëgjatësisë është rritur me 25 vjet. Njëkohësisht ka rënë niveli i lindjeve, shoqëruar me akses më të mirë tek kujdesi shëndetësor dhe planifikimi familjar, si dhe me mundësi më të mëdha arsimimi për vajzat dhe gratë. Por ky sukses ka çmimin e vet: çdo njeri i vetëm që i shtohet botës rëndon më shumë burimet e limituara biologjike të planetit. Në një raport aktual të OKB-së, rritja e popullsisë cilësohet si një nga arsyet kryesore për shkatërrimin e mjedisit dhe shtimin e emisioneve të dioksidit të karbonit.

“Humbja e shumëllojshmërisë biologjike, ndryshimi i klimës, ndotja e ambientit, prerja e pyjeve, sasia e kufizuar e ujit dhe ushqimit, janë të gjitha probleme që ashpërsohen edhe më shumë nga rritja e madhe dhe e vazhdueshme e popullsisë”, thotë Population Matters, një organizatë joqeveritare me qendër në Mbretërinë e Bashkuar.

Vendet më të pasura të botës konsumojnë më shumë

Është shumë e lehtë që t’ia vesh fajin rritjes së madhe të popullsisë, sidomos në vendet në zhvillim në Jugun e globit, thotë ekspertja për popullsinë Hertog, në bisedë me Deutsche Welle-n. Është “gabim” të presësh që ngadalësimi i rritjes së popullsisë të jetë zgjidhja e vetme për të përballuar rreziqet para të cilave ndodhet baza jonë e jetës. 

“Më vendimtare se sa rritja e popullsisë janë të ardhurat në rritje, të cilat nxisin shtimin e konsumit dhe ndotjen e mjedisit që shkaktohet prej tij”, shpjegon Hertog. Ajo kujton se vendet më të pasura të botës harrxojnë për frymë sasinë më të madhe të burimeve, edhe po qe se rritja e popullsisë ngadalësohet ose bën mbrapaktheu.

Vendet në zhvillim në Afrikë, në jug të Saharasë dhe në pjesë të Azisë, vende me të ardhura të ulëta që pritet të kenë zhvillim të madh në dhjetëvjeçarët e ardhshëm, janë përgjegjëse vetëm për një pjesë të vogël të emisioneve të dioksidit të karbonit dhe konsumimit të burimeve.

Nëse njerëzit e botës do të jetonin sot siç jetojnë qytetarët e SHBA-së, atëherë ne do të na duheshin për çdo vit burimet e pesë globeve, thotë organizata ambientaliste Global Footprint Network. Kurse banorët e Nigerisë përdorin vetëm 70 përqind të burimeve natyrore ekzistuese, dhe India me 1.3 miliard banorët e saj harrxhon vetëm 80 përqind të burimeve. 

“Ne kemi jetuar jashtë mundësive tona”

Ekspertët kërkojnë me ngulm që të kërkojmë zgjidhje të tjera, sepse popullsia e botës vazhdon të rritet: Kombet e Bashkuara vlerësojnë se deri në vitin 2050 popullsia e botës do të arrijë në 9,7 miliardë vetë, kurse deri në vitin 2100 mund të arrijë në 11 miliardë.

Bota ka burime të mjaftueshme për të ushqyer tetë miliardë vetë, thotë Vanessa Pérez-Cirera, drejtuese e sektorit për ekonominë ndërkombëtare në institutin World Resources Institute. Ajo mund të ushqejë edhe tetë miliardë të tjerë, me kusht që format aktuale të shfrytëzimit të tokës të riorganizohen nga e para dhe të përshtaten, thotë Pérez-Cirera.

“Burimet i kemi, por duhen përpjekje të mëdha ekonomike dhe gjeopolitike për t’i dërguar burimet aty ku nevojiten”, thotë Pérez-Cirera në një intervistë me Deutsche Welle-n, zhvilluar në kuadër të konferencës për klimën që mbahet në Egjipt.

Puna është si i ndajmë burimet me njeri-tjetrin, thotë Sylvia Lorek, profesore për ekonominë e konsumit në Universitetin e Helsinkit dhe drejtore e institutit studimor gjerman për një Europë me zhvillim të qendrueshëm (Sustainable Europe Research Institute). Për këtë ne duhet të shtrojmë në pyetje modelin aktual të konsumit, sidomos në Veriun e Globit.

“Ne kemi jetuar prej kohësh përtej mundësive tona”, thotë Lorek për Deutsche Welle-n. Profesorja mendon se ne nuk do të jemi në gjendje të ruajmë për një kohë të gjatë mënyrën aktuale të jetesës.

Sa më shumë njerëz të kërkojnë të jetojnë sipas stilit perëndimor të jetesës me konsum të lartë, aq më e vështirë do të jetë për Tokën që të rigjenerojë burimet e domosdoshme biologjike të jetës, florën, faunën, ujin dhe tokën e pastër. Për të plotësuar nevojat e popullsisë së botës, ne na duhen aktualisht çdo vit pa pushim 175 përqind e burimeve ekologjike të botës, vlerëson Global Footprint Networks.

Ne duhet të mësojmë të jetojmë mirë duke konsumuar më pak

Lorek thekson po ashtu se një pjesë e madhe e konsumit të tepruar nuk është zgjedhje e bërë vetë, por vjen nga mënyra si është ndërtuar shoqëria dhe nga vlerat që na përcillen. Në media, reklama, filma dhe televizion njerëzve u krijohet përshtypja se “mirëqënia financiare është gjëja më e rëndësishme në jetë”. 

Vitet e kaluara Lorek dhe studiuese dhe studiues të tjerë kanë vëzhguar se si njerëzit që shijojnë një standard relativisht komfort jetese mund të mësojnë “të jetojnë duke pasur më pak”, pa hequr dorë nga cilësia e jetës. Gjatë këtyre vëzhgimeve ata janë përqëndruar në tri fusha, të cilat janë përgjegjëse për pjesën më të madhe të emisioneve të dioksidit të karbonit dhe harxhimit të burimeve: mënyrën si hamë, si jetojmë dhe si lëvizim.

Këshillat që ata japin tingëllojnë të njohura për të gjithë ata që ndjekin debatin për klimën: më pak konsum prodhimesh shtazore dhe ushqim me bazë më të madhe bimore, si dhe më pak udhëtime ajrore dhe transport individual me mjete të motorizuara. Po ashtu duhet bërë ristrukturimi i qyteteve. Çështja kryesore këtu është të ngrihen ndërtesa me energji eficiente dhe ndërtesa që të ofrojnë mundësi të tjera për vilat njëfamiljarëshe dhe ekonomitë shtëpiake me një anëtar, sepse këto harxhojnë më shumë sipërfaqe për frymë dhe më shumë energji duke shkaktuar shtimin e emisioneve të dioksidit të karbonit për këtë mënyrë shoqërore jetese.   

Ekuilibrat e reja globale “të vendosen së bashku si shoqëri

Por vetëm shifrat dhe faktet që flasin vetë nuk mjaftojnë për të bindur vendimmarrësit politikë dhe shoqërinë për ndryshimet që duhen bërë patjetër në mënyrën tonë të jetesës, thotë profesorja.

“Të bësh vetëm atë që thotë shkenca, është njësoj sikur të jetosh në “diktaturë ekologjike”, mendon Lorek. Ne duhet “të ngremë së bashku si shoqëri një mënyrë të ekuilibruar jetese”, vetëm kështu mund të vendoset më shumë drejtësi në konsumin e burimeve midis kombeve të varfëra dhe atyre të pasura.

Kështu mund të arrihet që të sigurohet që çdo njeri të ketë një minimum cilësie jetese dhe të hiqet njëkohësisht mundësia, që vetëm pak njerëz të konsumojnë sasinë më të madhe të burimeve të limituara të botës. Sepse kjo, do të ishte “e rrezikshme për kohezionin shoqëror”, thotë i bindur Lorke.

Pérez-Cirera thotë, se nuk është puna se të gjithë duhet të kenë një stil jetese, por e rëndësishme është të tregosh se standardi “shpresëdhënës dhe tërheqës” i jetës është i mundshëm, edhe po t’i vësh kufi konsumit të tepruar.

“Unë mendoj se pretendimet duhet të ndryshojnë”, thotë ajo. “Nuk është aspak realiste, të japim mesazhin se çdo gjë që vlerësojmë tani do të kemi mundësi ta shijojmë edhe në të ardhmen”. Por vendimmarrësit politikë duhet ta kuptojnë se zhvillimi ekonomik është i mundshëm, por përqendrimi nuk duhet bërë tek sasia por tek cilësia. “Ne duhet të tregojmë patjetër se mund të bësh jetë të pëlqyeshme edhe me më pak gjëra.” 

Kuriozitete

E zbulon studimi i fundit, ja pse njerëzit me sy blu janë të veçantë

Published

on

Ngjyra e syve është unike për gjithsecilin prej nesh. Por nëse sytë i keni blu, atëherë jeni akoma dhe më special.

Njerëzit me sy blu janë të rrallë

Shumica kanë sy kafe, e vetëm 8% deri në 10% janë me fat të kenë sy me ngjyrë. Sipas World Atlas, shumica e njerëzve me sy blu jetojnë në Evropë.

Mund t’i përballojnë më lehtë dhimbjet

Njerëzit me sy në ngjyrë të çelur janë me fat të kenë tolerancë më të lartë të dhimbjes sesa njerëzit me sy të errët. Një studiues anketoi 58 gra që prisnin foshnje e zbuloi se gratë me sy blu përjetuan më pak dhimbje dhe e përballuan më mirë procesin. Ndonjë mama mund të na e vërtetojë këtë hipotezë?!

Sytë blu, në të vërtetë, nuk janë blu

Shumica e racës njerëzore e merr ngjyrën e syve kafe nga melanina, pigmenti që është përgjegjës edhe për ngjyrën e lëkurës. Por, kur bëhet fjalë për sytë blu, e marrin ngjyrën e tyre si rezultat i pasqyrimit të dritës. Thjesht i njëjti ‘mashtrim’ që bën oqeanin dhe qiellin të duken blu. Ndaj keni të drejtë të krenoheni me sytë tuaj.

Të gjithë njerëzit me sy blu kanë të njëjtin paraardhës

Një ekip shkencëtarësh në Universitetin e Kopenhagës zbuloi se të gjithë njerëzit me sy blu mund të kenë një lidhje të fshehtë. Diku nga 6 mijë deri në 10 mijë vjet më parë, të gjithë kishin sy kafe, por në një moment, gjenet që kontrollonin nivelin e melaninës bënë mutacion. Ky mutacion kufizoi sasinë e melaninës që mund të prodhonin dhe “ktheu” sytë kafe në blu. Të gjithë njerëzit me sy blu e kanë trashëguar këtë “kthim” gjenetik pikërisht në të njëjtin vend në ADN-në e tyre. E komplikuar apo jo?

Janë më të ndjeshëm ndaj dritës

Nëse sytë tuaj janë me ngjyrë të çelur, duhet të jeni të kujdesshëm kur i mbroni nga dielli. Okulistët besojnë se njerëzit me iris blu priren të jenë më të ndjeshëm ndaj dritës. Epo, ja vlen që ti mbroni, që të vazhdoni të shisni mend.

Mund të ndryshojnë ngjyrë

Sytë blu mund të duken se janë me ngjyra të ndryshme në varësi të kushteve të dritës. Kjo ndodh, se sytë blu marrin ngjyrën nga drita që hyn dhe më pas reflektohet përsëri. Por mos harroni të vendosni dhe pak make-up e jeni gati të rrëzëlleni!

Continue Reading

Kuriozitete

Pse autizmi diagnostikohet më rrallë te vajzat dhe gratë?

Published

on

Një rishikim i një studimi të vitit 2020 ka treguar se djemtë kanë gjasa 10 herë më shumë të referohen për vlerësim për autizëm sesa vajzat.

Ndërkohë, një studim i 2023 ka sugjeruar se deri në 80% të vajzave e grave diagnostikohen gabimisht me ankth social, çrregullim të ushqyerjes ose çrregullim të personalitetit, përpara se të marrin diagnozën e saktë si autike, ka raportuar CNN.

Prej dekadash, studiuesit e kanë parë autizmin si çrregullim që u ndodh djemve. Por pse?

A është për shkak se simptomat janë vëzhguar kryesisht te djemtë dhe vajzat nuk janë kontrolluar siç duhet?

Këto paragjykime dhe mangësi janë në qendër të librit të ri të neuroshkencëtares Gina Rippon, “Off the Spectrum: Why the Science of Autism Has Failed Women and Girls”, ku ajo analizon se si dhe pse shkenca e ka injoruar autizmin te vajzat e gratë.

Rippon, profesoreshë në Aston Brain Centre në Birmingham, ka zbuluar se nga mbi 120 studime të trurit për autizmin, rreth 70% testonin vetëm djemtë ose përfshinin shumë pak vajza. Ajo ka theksuar se vetëm më pak se 10% e mbi 4000 pjesëmarrësve ishin gra.

“U trondita kur kuptova se unë e kolegët e kishim keqkuptuar thellësisht natyrën e autizmit te vajzat dhe gratë”, ka thënë Rippon për CNN.

Pse ndodhi kjo?

“Më pëlqen ta them që ‘zarët diagnostikuese ishin të manipuluar që në fillim’. Nuk ka ndonjë biomarker fizik për autizmin, nuk mund të bëjmë një rreze X për ta zbuluar. Diagnoza bazohet te sjellje të ndryshme që janë identifikuar ndër vite … por këto sjellje janë përshkruar sipas asaj që shfaqet te djemtë”, ka thënë Rippon.

Ajo ka shtuar se testet me “standarde të arta” për diagnostikim ishin ndërtuar sipas sjelljeve të djemve, ndaj vajzat nuk përfshiheshin.

Në shumë raste, vajzat që silleshin ndryshe etiketoheshin si të turpshme dhe thuhej se “do të rriten dhe do ta kalojnë”.

Edhe kur prindërit kishin përvojë me autizmin, si në rastin e studiuesit të njohur Kevin Pelphrey që ka një djalë dhe një vajzë autike, diagnoza e vajzës u refuzua disa herë nga ekspertët.

“Ju do të mendonit që ata e dinin për çfarë flisnin, por sërish, diagnoza e vajzës së tyre u injorua. U thuhej: ‘Ajo është thjesht e turpshme. Do t’i kalojë këto sjellje.’”

Pse është kaq e vështirë të identifikohet autizmi te vajzat?

Sipas Rippon, kjo ndodh për tri arsye kryesore:

Paragjykimi konfirmues — njerëzit kanë prirjen të interpretojnë informacionin sipas asaj që besojnë.

Në një eksperiment, mësuesve iu paraqitën të njëjtat simptoma, por një herë u tha që quhej “Jack” dhe herën tjetër “Chloe”. Mësuesit ishin shumë më të prirë të thoshin që “Jack” ishte autik dhe kishte nevojë për ndihmë, por jo “Chloe”.

Vajzat shfaqin autizmin ndryshe nga djemtë, në vend që të reagojnë me agresivitet apo zhurmë vajzat tërhiqen, janë të qeta, të turpshme, dhe kjo shpesh keqinterpretohet si sjellje normale.

Maskimi apo “kamuflimi” — shumë vajza autike përpiqen të fshehin sjelljet ndryshe për t’u përshtatur me shoqërinë që nga mosha 4-5 vjeç.

“Këto vajza janë si kameleonë. Njëra prej tyre më tha: ‘Të tjerët më mendojnë si të çuditshme. Unë përpiqem të kuptoj pse dhe mundohem të mos jem e çuditshme’”, ka thënë profesoresha.

Sipas saj, nuk është diçka e re. Që në vitet ’80, Lorna Wing ka thënë që “Ndoshta vajzat janë më të mira për të fshehur problemet e tyre. Ndoshta ato mësohen të sillen më mirë që herët”. Çfarë do të thotë diagnoza për një vajzë apo grua?

Sipas Rippon, shumë gra që diagnostikohen saktë ndjejnë lehtësim të madh.

“Ishte një moment ku gjithçka filloi të marrë kuptim. Shumë ndjenin pendesë për vitet e humbura, duke menduar si mund të kishte qenë jeta e tyre po të ishin diagnostikuar më herët.”

Ajo ka theksuar se shumë vajza autike duan lidhje sociale, por se kuptojnë “gjuhën e sjelljes shoqërore”, si të ruajnë kontaktin me sy, të mos flasin gjatë për një temë që u intereson vetëm atyre, apo si të qëndrojnë në një grup.

“Një vajzë më tha se është si të jesh e shurdhër nga lindja – nuk e kupton që ekziston ‘zëri i fjalëve’ që të tjerët e përdorin për të komunikuar. E njëjta gjë ndodh me autizmin te vajzat – ato nuk e dëgjojnë gjuhën e sjelljes sociale.”

Si mund të përmirësohet diagnostikimi?

Përfshirja e ndjeshmërisë ndaj shqisave, si veshjet e leshta, dritat e forta a zhurmat e larta që janë më të zakonshme te vajzat.

Këto janë shtuar kohët e fundit në manualin diagnostik. Të krijohen kushte të përshtatshme në shkolla– si p.sh. testime në dhoma të ndara apo përdorimi i kufjeve për të reduktuar stimujt. Edukimi për mirësinë dhe përfshirjen, vajzat që janë të vetëdijshme për refuzimin social ndihen të lënduara. Disa nga intervistat më të dhimbshme, thotë Rippon, ishin me vajza që thonin: “E di që më shohin si të çuditshme”.

A luajnë rol ilaçet? – Rippon ka theksuar se nuk është pro ilaçeve te fëmijët, por që disa probleme si çrregullimet e gjumit apo të tretjes ndihmojnë në përmirësimin e cilësisë së jetës.

“Shumë nga vështirësitë e sjelljes nuk janë të trajtueshme me ilaçe. Ato janë pasojë e ankthit të përhershëm përballë situatave sociale, jo për shkak se kanë nevojë për antidepresivë”, ka theksuar ajo.

A duhet të dëgjohen më shumë njerëzit autikë?

“Është thelbësore që studiuesit të flasin me vetë personat autikë dhe të pyesin: ‘Si është të jesh ti?’” ka shpjeguar Rippon. Ajo mbështet fuqishëm qasjen e hulumtimit pjesëmarrës, ku personat autikë janë pjesë e ekipeve shkencore.

Ata ndihmojnë në formulimin e pyetjeve dhe në interpretimin e përgjigjeve. Rippon rekomandon edhe dokumentarin “Here Come the Girls”, ku gra autike rrëfejnë përvojat e tyre.

Continue Reading

Kuriozitete

Kujdes nga pajisjet që shpenzojnë më së shumti energji në shtëpinë tuaj

Published

on

Nga gjashtë pajisje ju vjen fatura më e lartë. Të gjithë kemi pasur frikë, të paktën një herë në jetën tonë, të kontrollojmë faturën e energjisë.

Vlera mund të jetë shumë më e lartë se sa presim, e duhet të gjejmë gjithmonë një mënyrë për të kursyer sa më shumë që të jetë e mundur.

Mjafton të keni kujdes në disa pajisje, pasi harxhojnë shumë energji dhe ju sjellin faturë të lartë në fund të muajit.

Karikuesi i celularit – Shumë i lënë karikuesit në prizë, e nuk e kanë dijeninë sa mund të rritin kostot. Konsumi mesatar i energjisë i një karikuesi është 0.26 W, duke mos e përdorur arrin në 1 W deri në 5 W, edhe kur është i lidhur një pajisje celulare plotësisht të karikuar.

Mikrovala – Nëse nuk hiqet nga priza, konsumon 3 W më shumë. Gjëja më e mirë është që ta shkëpusni kur nuk është në përdorim.

Kompjuterët – Megjithëse laptopët përdoren më shumë, kompanitë e mëdha dhe njerëzit që punojnë në shtëpi përdorin kompjuterë fikse. Këto pajisje janë në funksion dhe konsumojnë shumë energji. Kompjuterët, edhe kur janë të fikur, mund të konsumojnë deri në 21 W.

Makineria e kafesë – Hiqjani prizën kur nuk e keni në përdorim pasi konsumon rreth 1W më shumë.

Telefoni pa kabllo – Edhe pse janë të rralla, këto pajisje ende përdoren gjerësisht, dhe konsumojnë rreth 3W kur ato janë në prizë.

Televizori – TV harxhon 3W më shumë kur është i fikur, por ende në prizë. E njëjta gjë funksionon edhe tek modelet me konsum A +.

Continue Reading

Kuriozitete

Pse disa njerëz preferojnë udhëtimet e gjata vetëm?

Published

on

Shumë njerëz e gjejnë veten të tërhequr nga udhëtimet e gjata pa praninë e personave të tjerë.

Kjo zgjedhje, e cila mund të duket e pazakontë për disa, lidhet me një sërë faktorësh që kanë të bëjnë me personalitetin, mirëqenien emocionale dhe nevojën për vetëreflektim.

Kërkimi i paqes dhe qetësisë – Udhëtimet e gjata vetëm shihen si mundësi për të shmangur zhurmën dhe kërkesat e jetës së përditshme. Për shumë ky është një moment për të rigjetur paqen e brendshme e për të përjetuar një ndjenjë qetësie që është e vështirë të arrihet në prani të të tjerëve. Shumë prej tyre e përdorin këtë kohë për t’u lidhur me veten dhe për të dëgjuar mendimet e tyre pa ndërhyrje të jashtme.

Vetëreflektim dhe zhvillim personal – Udhëtimet vetëm ofrojnë hapësirë të veçantë për vetëreflektim e zhvillim personal. Individi ka mundësi të mendojë mbi përvojat, të analizojë vendimet e marra dhe të reflektojë mbi qëllimet e ardhshme.

Ndjenja e lirisë dhe pavarësisë – Një tjetër arsye kryesore pse njerëzit preferojnë udhëtimet e gjata vetëm. Kur udhëtojnë vetëm, individët kanë kontroll mbi itinerarin, kohën dhe aktivitetet. Kjo liri për të bërë zgjedhje të pavarura e për të ndryshuar planet në çdo moment është një ndjesi që shumë njerëz e vlerësojnë dhe e kërkojnë.

Përballja me frikën dhe sfida vetjake – Udhëtimi vetëm është mënyrë për të përballuar frikën e testuar kufijtë e tyre. Duke përjetuar sfida të reja pa mbështetjen e të tjerëve, forcohet vetëbesimi dhe aftësia për të përballuar situata të paparashikuara. Kjo përvojë shpesh çon në një rritje të konsiderueshme të aftësive personale dhe në ndërtimin e një karakteri më të fortë.

Kërkimi i aventurës dhe eksplorimit të së panjohurës – Disa njerëz janë të tërhequr nga aventura e dëshira për të zbuluar vende dhe kultura të reja. Udhëtimi vetëm u ofron atyre mundësinë për të përjetuar botën në mënyrë të vërtetë. Ky lloj eksplorimi ndihmon në zhvillimin e një kuptimi më të thellë të botës dhe të vendit të tyre në të.

Udhëtimet e gjata vetëm janë më shumë sesa një zgjedhje për të kaluar kohën në vetmi; ato janë një rrugë për vetëreflektim, zhvillim personal dhe eksplorim të botës.

Këto udhëtime vetëm me raste ofrojnë paqen, lirinë dhe aventurën që ata kërkojnë duke u bërë përvojë e vlefshme dhe gjithashtu e domosdoshme për rritjen dhe mirëqenien e tyre personale.

Continue Reading

Të kërkuara