Aktualitet

20% e gjuhëve rrezikojnë të “vdesin” deri në fund të shekullit

Published

on

Bota ndeshet çdo ditë me rrezikun e një humbje, e sidomos në kohë të tilla gati surreale, teksa planeti po vuan gjatë një pandemie.

Të rrezikuar nga ndryshimet klimatike, ndotja e ajrit, shkrirja e akullnajave, por veç këtyre edhe nga zbehja e trashëgimisë shpirtërore. Një humbje e tillë shkatërruese është themeli mbi të cilin ngrihet jeta dhe identitetet ynë: gjuhët e botës sonë.

Sipas një lajmi të publikuar nga CNN, një e pesta e më shumë se 7000 gjuhëve në botë janë të rrezikuara të vdesin deri në fund të shekullit. Këtë paralajmërojnë shkencëtarët, duke theksuar se dhe më shumë se 40% e tyre tashmë janë të rrezikuara. Ndonëse një lajm i tillë mund të duket krejt i parëndësishëm, në fakt gjuha është më thelbësore për mbijetesën tonë si njerëz nga ç’mund të mendojmë.

Kolonializmi dhe pushtimi zhdukën shumë gjuhë

Gjuha është shenjë e identitetit të një populli dhe fuqitë koloniale e dinin këtë mjaft mirë. Shekujt e ashpër të kolonializmit dhe pushtimit nuk kanë lënë asnjë pjesë të botës të paprekur, duke traumatizuar breza të tërë komunitetesh vendase. Në fund të viteve 1800, kolonistët krijuan shkolla me konvikt në SHBA për të “civilizuar” dhe kristianizuar komunitetet autoktone. Një themelues i këtyre shkollave, gjenerali Richard C. Pratt, tha se sistemi kishte për qëllim “të vriste indianin dhe të shpëtonte njeriun”. Fëmijët vendas u rrëmbyen nga shtëpitë e tyre për të ndjekur shkollat, ku ata u detyruan të adhuronin si të krishterë dhe të flisnin anglisht. Mijëra prej tyre vdiqën nga torturat e shumta, e ndërsa të tjerë të mbijetuar nuk flisnin më gjuhën e tyre amtare përsëri, pasi ndoqën shkollat me konvikt, të cilat vazhduan deri në mes të viteve 1900.

Sistemi i shkollës me konvikte në SHBA ishte jashtëzakonisht brutal, por jo i vetmi. Shkolla të tilla në të gjithë botën, të drejtuara nga qeveria dhe misionarët, ndryshonin në praktikë dhe në qëllime. Por shumica kërkonin të mbizotëronin kulturat vendase përmes gjuhës. Në Amazonën Peruane në vitet 1950, misionarët detyruan popujt vendas Arakmbut të ndiqnin shkolla dhe të mësonin spanjisht. Në Sápmi, pjesët veriore të asaj që tani njihet si Norvegjia, Suedia dhe Finlanda, njerëzit vendas Sami u dërguan në shkolla me konvikt nga shekulli i 19-të deri në mesin e shekullit të 20-të. Norvegjia dhe Suedia miratuan ligje që ndalonin përdorimin e gjuhës Sami në shkolla dhe në shtëpi. Shkollat dhe përpjekjet e tjera të asimilimit të detyruar patën një efekt të ngjashëm edhe te komunitetet Maori në Zelandën e Re. Në vitin 1900, 90% e fëmijëve Maori mund të flisnin Maori, por në vitin 1960, vetëm 26% mund ta flisnin atë.

Kjo gjuhë e Amerikës së Veriut ka më pak se 10 folës amtarë

Komuniteti Potawatomi, që shtrihet në Rrafshnaltat e Mëdha, në lumin e sipërm Misisipi, ende mbart vuajtjet e paraardhësve. Një akt i vitit 1830 dëboi Potawatomi nga vendlindja e tyre që u detyruan, ashtu si grupet e tjera vendase, të ndiqnin shkollat e konviktit të asimilimit brutal.

“Ka një efekt të mbetur”, tha për CNN Justin Neely, drejtor i gjuhës në Qendrën e Trashëgimisë Kulturore, Citizen Potawatomi Nation. “Një lloj ndjenje post-traumatike në vijën e gjakut. Ne jemi në një moment krize me gjuhën dhe mënyrën tonë të jetës. Gjuha është çelësi për të kuptuar kulturën tonë … Historia jonë, vallja jonë, ceremonitë tona, ushqimi ynë – që na bën Potawatomi – por gjuha është ajo që i lidh të gjitha së bashku”, tha ai.

Ndonëse ka më shumë se 56 000 njerëz Potawatomi që jetojnë sot, Neely thotë se më pak se 10 njerëz në botë flasin këtë gjuhë amtare. Vetëm rreth 30, thotë ai, kanë arritur rrjedhshmëri bisede dhe ai është njëri prej tyre. Covid-19, gjithashtu ka thelluar rrezikun e shumë komuniteteve vendase dhe gjuhëve të tyre.

Kriza e identitetit, një faktor rreziku për vetëvrasje

Përkundër një viti humbjesh të paimagjinueshme, përpjekjet për të shpëtuar gjuhët më të rrezikuara në botë vazhdojnë. Këto përpjekje sipas shkencëtarëve duhet të shtohen jo vetëm për mbijetesën afatgjatë të këtyre kulturave, por për arsye më urgjente.

Trauma historike, e bërë përmes zhvendosjes së detyruar, shkollave abuzive me konvikte dhe politikave të asimilimit ka shënjuar jetën e komuniteteve vendase për breza të tërë dhe kjo traumë është një faktor rreziku për vetëvrasje. Midis vitit 1999 dhe 2017, niveli i vetëvrasjeve në SHBA u rrit me 33%. Në të njëjtën kohë, niveli i vetëvrasjeve për burrat e komunitetit vendas të indianëve amerikanë dhe Alaskës u rrit 71%, ndërsa për gratë vendase u rrit me 139%.

Hulumtimet sugjerojnë se ndjenja e përkatësisë në kulturë dhe komunitet është një nga faktorët më të fortë mbrojtës ndaj sjelljes vetëvrasëse. Mësimi dhe përdorimi i gjuhës amtare mund të ndihmojë në lehtësimin e kësaj ndjenje të përkatësisë. 

Kujtesë

Ditari: Lajmet kryesore që shënuan datën 16 korrik 1993-1998?

Published

on

By

Në rubrikën Ditari, kemi përzgjedhur disa nga lajmet më të rëndësishme të kësaj dite, në periudhën 1993-1998.

Foto: Nju-Jorku

16 korrik 1993

Vilem Van Ekelen: Konflikti në Kosovë do të çonte në një konflikt evropian në Ballkan

Sekretari i Përgjithshëm i Unionit Evroperëndimor, Vilem Van Ekelen, në një intervistë dhënë gazetës së sotme “Borba”, theksoi se katër dekada “kemi folur se nëse duhet do ta përdorim forcën dhe për këtë kemi qenë të gatshëm”. Mirëpo, vazhdon më poshtë njeriu i parë i këtij unioni ushtarak të disa vendeve evropiane, që u themelua më 1954, “në Jugosllavi nuk qemë të gatshëm t’i përdorimin potencialet tona ushtarake me qëllim të përkrahjes së qëllimeve tona politike”.

Duke folur për Kosovën, Vilem Van Ekelen thotë: “Disa në Evropë mendojnë se krejt kjo çështje do të merr fund në Bosnjë. Në Bosnjë, ndoshta, merr fund një kapitull, por druaj se kapitulli tjetër do të jetë edhe më i përgjakshëm se i pari. Bartja e konfliktit në Kosovë dhe në Maqedoni, pas mendimit tim, do të çonte në një luftë evropiane në Ballkan. Frikësohem se, po ndodhi kështu, në Ballkan do të kemi situatën e luftës qytetare spanjolle, në të cilën vendet fqinje – ndodhta edhe disa të tjera – do t’i përkrahnin palët e ndryshme në konflikt dhe, kështu, do të vazhdonte procesi i eskalimit”, thotë Ekelen, për të konstatuar se “është e qartë se kjo do të kishte pasoja për stabilitetin e përgjithshëm evropian”.

16 korrik 1994

Edhe një kongresist amerikan iu bashkangjit Projektligjit për Kosovën

Kongresisti amerikan Geri Akerman, demokrat nga Nju-Jorku, iu bashkëngjit listës së kongresistëve që kanë përkrahur Projektligjin për Paqe dhe Demokraci në Kosovë.

Siç dihet këtë projektligj e kanë paraqitur kongresistët Suzan Molinari dhe Eliot Engël, të cilët kërkonin që sanksionet ndaj Serbisë të mos zbuten pa u bërë një zgjidhje për çështjen e Kosovës.

Geri Akerman është anëtar i lartë i Komitetit për marrëdhënie të jashtme në Kongresin Amerikan dhe është i angazhuar në Këshillin e të drejtave të njeriut në Kongres, njofton “Ruder Finn” nga Uashingtoni.

 

16 korrik 1997

“Nata” gëlltit flamujt shqiptarë

Rasti i viktimës së tretë u problematizua dhe u politizua tej mase në një pjesë të mjeteve të informimit në gjuhën maqedonase. Për Milaim Dautin, shtypi maqedonas mohon se është viktimë e ngjarjeve të Gostivarit, mirëpo, përkundër pohimeve të tilla, faktin se Milaimi ishte njëmend viktimë e dhunës policore, pos deklaratave të shumta të dobërdolasve, anëtarëve të familjes së të ndjerit, si dhe të strukturave shqiptare politike, e vërtetojnë edhe mjekët e Spitalit të Gostivarit. Ata thonë se ai ishte sjellë me plagë në kokës nga goditjet ditën e mërkurë. Milaim Dauti ishte rast i humbur, prandaj nga spitali i Gostivarit e dërguam si rast të rëndë në Qendrën Kirurgjike të Spitalit Ushtarak në Shkup, ndërsa shkrimet e shtypit maqedonas janë qesharake, theksojnë në spitalin e Gostivarit. Kryeshefi i repartit kirurgjik të spitalit të Gostivarit, kirurgu Gafur Mehmeti, i deklaroi “Rilindjes” se i ndjeri Milaim Dauti qe hospitalizuar më 9 korrik, ndërkaq për shkak të gjendjes së tij tejet të rëndë shëndetësore, gjakderdhjes dhe lëndimeve tjera që kishte pësuar nga goditjet në kokë, ai ishte transferuar në Qendrën Kirurgjike të Spitalit Ushtarak të Shkupit.

Ai ka thënë gjithashtu se prej të mërkurës e deri më këtë spital kanë kërkuar ndihmë mjekësore gjithsej 189 veta, prej të cilëve 28 u dërguan në spitalet e Shkupit, kurse 49 iu nënshtruan trajtimit hospilator në Gostivar. Dje në këtë spita nNga këta të ishin të shtrirë tre pacientë, jasht rrezikut jetësor.

Në Maqedoni vazhdon aksioni i policisë për heqjen e flamujve shqiptarë para kuvendeve të komunave, ku Këshillat e komunave sollën vendime për përdorimin e flamujve në ato komuna ku kjo popullatë përbën shumicën e popullsisë së komunës, duke u bazuar në nenin 48 të Kushtetutës së Maqedonisë i cili thotë se “nacionalitetet në Maqedoni mund të kultivojnë veçoritë kombëtare, kulturën dhe t’i përdorin simbolet. . . ”

Pas intervenimit brutal të policisë në Gostivar dhe Tetovë flamuri kombëtar shqiptar u hoq dje edhe para kuvendit të komunave të Dibrës dhe komunës së Likovës në afërsi të Kumanovës.

Nga Dibra bëhet e ditur se rreth orës 3:30 pesona të panjohur hoqën nga shtylla para kuvendit të komunës flamurin shqiptar dhe turk të cilët para komunave valonin pas vendimit të këshillit të komunës për përdorimin e falmujve kombëtar. Nga shtylla nuk u hoq flamuri shtetëror i Maqedonisë, por kryetari i komunës Qemajl Xhafa, me të kuptuar për këtë rast urdhëroi një anëtar të këshillit që të heqë nga shtylla edhe flamurin shtetëror. Kryetari i Komunës ka kërkuar infomacione nga policia në Dibër, por thuhet se nuk posedon informacione për kryerësit e kësaj vepre.

Poashtu sipas një informacioni nga Gostivari, që u emetua TVM edhe mbrëmë persona të panjohur i zbritën nga shtyllat flamujt shqiptarë, turk dhe shtetëror maqedonas dhe i dogjën.

Edhe në komunën e Likovës në Kumanovë, mbrëmë rreth orës 12:15 policia maqedonase hoqi nga shtylla para komunës flamurin kombëtar shqiptar. Sipas informatës së rojës së komunës, policia atij i ka urdhëruar të fikte dritat, ka hequr flamurin dhe ia ka dhënë rojës.

Lidhur me heqjen tre flamuve kombëtarë në këto komuna, zëdhënësi i Qeverisë në konferencën e djehsme për gazetarë tha se “Qeveria nuk ka njohuri për këtë”!?

Me rastin e ngjarjeve të fundit në Maqedoni udhëheqja më e lartë e komunës së Likovës në Kumanovë i dërgoi një letër të hapur kryetarit të Maqedonisë z. Kiro Gligorov.

Në këtë letër në mes tjerash thuhet se “shqiptarët në Maqedoni pa dyshim janë popullatë e madhe dhe autoktone, e cila me shekuj jeton në trojet e veta etnike dhe se padyshim janë qytetarë lojal ndaj shtetit maqedonas. Themi kështu me plot përgjegjësi për shumë arsye në radhë të parë shqiptarët paguajnë tatimet dhe taksat shtetërore, japin vetëkontributet e shpallura për ndërtmin e Maqedonisë, paguajnë kontrbibutet për arsim, shkencë, kulturë, shëndetësi dhe kontribute të tjera, marrin pjesë në kryerjen e shërbimit ushtarak, bile edhe ata persona që nuk e kanë rregulluar çështjen e nënshtetësisë.

Përkundër kësaj ky shtet shqiptarëve nuk iu ofron asgjë. Shqiptarët pothuaj në të gjitha sferat e jetës janë të privuar nga të drejta e tyre. Të gjitha kontributet që ia japin shtetit shkojnë në dobi të tjetërkujt, pjesëmrrja e shqiptarëve në arsim është katastrofale. E njëjta situatë është dhe në lëmenj tjerë të jetës si, kulturë, punësim etj.

Nuk duhet të jetë njeriu shumë i mençur që të kuptojë realitetin e shqiptarëve në Maqedoni. Shqiptarët ftohen masovikisht në shërbim ushtarak dhe përbëjnë 30 për qind të regrutëve, përkundër kësaj numri i kuadrit udhëheqës ushtarak është katastrofal, por jo me fajin e shqiptarëve. Kjo nuk do koment.

Universiteti i Tetovë lindi si nevojë imanente e kohës dhe është domosdoshëmri për sigurimin e egzistencës së shkollës shqipe, për emancipimin e popullit shqiptar, prandaj si kryetar i Kuvendit të komuëns së Likovës në bazë të Statutit të Këshillit komunal, u bashkëngjitemi themeluseve të Universitetit të Tetovës”.

Në fund të letrës shprehet dëshira që me me autoritetin e tij z. Gligorov të ndikojë që këto probleme të zgjdihen sepse këto janë në dobi të shiptarëve dhe të Maqedonisë, thuhet në mes tjerash në letrën e hapur që këto ditë ia dërgoi z. Vahit Nasufi, kryetar i komunës së Likovës në emër të vet dhe Këshillit komunal, kryetarit të Republikës z. Kiro Gligorov.

 

Continue Reading

Vendi

Argjentina përmbys Anglinë me magjinë e Messit dhe arrin në finalen e madhe

Published

on

By

Argjentina ka siguruar një kualifikim dramatik për në finalen e madhe pasi mposhti Anglinë me rezultatin 2:1 në gjysmëfinalen e zhvilluar në Atlanta. Edhe pse anglezët kaluan të parët në avantazh në minutën e 55-të me golin e Anthony Gordon, argjentinasit nuk u dorëzuan dhe treguan një karakter të jashtëzakonshëm në minutat e fundit të lojës.

Lionel Messi ishte sërish vendimtar duke dhuruar dy asistime kyçe: fillimisht për supergolin e Enzo Fernandezit që barazoi shifrat në minutën e 85-të, dhe më pas për Lautaro Martinezin, i cili shënoi golin e fitores në minutën e 92-të.

Me këtë përmbysje të madhe, Argjentina shkon në finalen e dytë radhazi dhe ka shansin e artë të mbrojë trofeun e Kupës së Botës të fituar në Katar në vitin 2022, një sukses që historikisht e kanë arritur vetëm Brazili dhe Italia shumë kohë më parë.

Ndeshja finale do të luhet këtë të dielë në New Jersey në orën 21:00, ku Argjentina do të përballet me Spanjën, e cila eliminoi Francën. Ndërkohë, Anglia dhe Franca do të diskutojnë vendin e tretë të shtunën në orën 23:00. /E.A/

Continue Reading

Vendi

Kurti: Gazin amerikan synojmë ta marrim përmes portit e termocentralit të Vlorës

Published

on

Kryeministri në detyrë, Albin Kurti bëri me dije se qeveria e ka në plan përdorimin e gazit të lëngshëm amerikan.
Veçse tha se kjo synohet të bëhet përmes portit detar, e jo me gazsjellës.

“Dhe po shqyrtojmë mundësinë për të përdorur gazin e lëngëzuar nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës përmes bashkëpunimit me Shqipërinë në termocentralin e Vlorës”, tha ai, gjatë ceremonisë së fillimit të ndërtimit të Parkut Solar Fotovoltaik me kapacitet prej 105 MW, në Kramovik të Rahovecit.

Projekt ky I nisur në kuadër të ankandit të parë solar të mbështetur e dizajnuar nga SHBA.

”Falënderoj qeverinë e SHBA-ve për mbështetjen në përgatitjen dhe dizajnimin e ankandit të parë solar. Ekspertiza e tyre ka ndihmuar që procesi të zhvillohet mbi praktikat më të mira ndërkombëtare dhe të krijojë besim te investitorët”, tha Kurti.

Për këtë project, tha se synon të rrisë prodhimin e energjisë nga burimet e ripërtëritshme dhe të kontribuojë në forcimin e sektorit energjetik të Kosovës.

“Përtej rritjes së prodhimit vendor, ky projekt ka domethënie të veçantë edhe për raportin tonë me mërgatën. Kompania udhëheqëse e konsorciumit, Orllati Group, është e zhvilluar në Zvicër, ku ka fituar përvojë, kapital dhe standarde pune, të cilat tani po i sjell në Kosovë me investim afatgjatë”, tha Kurti.

Ai e shfrytëzoi rastin për ta lavduar mërgatën për ndihmën e shumëanëshme dhënë Kosovës.

“Për dekada mërgata jonë ka qëndruar pranë Kosovës në momentet më të vështira. Sot po shohim gjithnjë e më shumë ndërmarrës nga mërgata që po kthehen me investime, me prodhim, teknologji dhe me vende pune. Kjo është një fazë e re dhe tej mase e rëndësishme e kontributit të saj”./kosovapress/A.K/

 

Continue Reading

Lajmet

Qeveria mban mbledhjen e 28-të, miraton disa vendime

Published

on

Qeveria në detyrë e Republikës së Kosovës ka mbajtur mbledhjen e saj të 28-të në mënyrë elektronike, ku ka miratuar këto vendime:

  • Është emëruar Ragmi Dalipi në pozitën e Drejtorit të Përgjithshëm të Agjencisë së Shoqërisë së Informacionit.
  • Është miratuar vendimi përfundimtar për shpronësim për interes publik të pronave ish-shoqërore të administruara nga AKP-ja për realizimin e dy projekteve në Komunën e Gjakovës:
    • administrimi i objektit të ish-“Bankos”-it për nevojat e administratës komunale;
    • ndërtimi i një fushe futbolli dhe hapësirave rekreative në fshatin Trakaniq dhe zonat përreth.
  • Është miratuar ndryshimi i Vendimit të Qeverisë Nr. 11/08, me të cilin Besnike Mehmeti nga Zyra e Kryeministrit emërohet zëvendësuese e anëtarit të Komisionit për shqyrtimin dhe vendosjen e zyrtarizimit të gjendjes faktike dhe mospërputhjeve me Regjistrin e të Drejtave të Pronës së Paluajtshme, në vend të Ervina Gashit./A.K/

Continue Reading

Të kërkuara