Kur Jovan Radan u dënua në mes të qershorit me shtatë vjet burg për përdhunimin e një gruaje në Vukovar, dënimi – vetëm pak më i lartë se minimumi ligjor – nuk ishte e vetmja gjë që ngjalli reagime.

Radan, ish-pjesëtar i Mbrojtjes Territoriale Serbe, e përdhunoi tri herë gruan në shtëpinë ku ajo ishte strehuar përkohësisht në Vukovar.

Por, në arsyetimin e aktgjykimit të Gjykatës së Lartë në Beograd thuhet se një nga rrethanat që vërteton se krimi ka ndodhur në vitin 1991, është fakti se viktima nuk kërkoi dëmshpërblim nga autori i krimit.

“Dëshmia e saj nuk është e njëanshme dhe nuk është e motivuar nga dëshira për hakmarrje ndaj askujt, apo nga ndonjë përfitim material ose i ndonjë natyre tjetër, pasi e dëmtuara deklaroi se nuk kërkon asgjë në aspektin e të drejtave pronësore”, thuhet në aktgjykimin e shkallës së parë të Departamentit për Krime Lufte.

Në procesin gjyqësor, i cili u zhvillua 34 vjet pas krimit, dëshmia e viktimës u vlerësua si e sinqertë, bindëse dhe e mbështetur nga provat, si dhe nga dëshmitë e disa grave të tjera.

Njëra prej tyre është S.M, e cila thotë se e kujton shumë mirë vitin 1991.

“Ky është një dënim shumë i vogël për atë që i është bërë zonjës”, thotë S.M, duke komentuar gjatësinë e dënimit.

Edhe ajo ishte përdhunuar në Vukovar në vitin 1991. Atëherë ishte 22 vjeçe.

“Më kujtohet se erdhën tre burra dhe unë duhej të zgjidhja se cili prej tyre do të më përdhunonte”, kujton S.M.

Mes atyre tre burrave ishte edhe Jovan Radan.

Burri që e përdhunoi, i kishte thënë se Radan po e bënte të njëjtën gjë me një grua tjetër dhe se “nuk je e vetmja që po e përjeton këtë”.

S.M. në Vukovar. Ajo është njëra nga gratë që u përdhunuan në këtë qytet në vitin 1991 dhe që vendosi të flasë publikisht për këtë ngjarje. Rrethimi i Vukovarit zgjati tre muaj, gjatë të cilëve qyteti u bombardua vazhdimisht nga aviacioni, tanket dhe këmbësoria e Ushtrisë Popullore Jugosllave (JNA), si dhe nga njësitë paramilitare vullnetare nga Serbia dhe serbët e Kroacisë.

Qyteti u shkatërrua pothuajse tërësisht.

Sipas të dhënave kroate, gjatë rrethimit u vranë rreth 2.700 mbrojtës dhe civilë, ndërsa Vukovari vazhdon të kërkojë rreth 300 persona të zhdukur.

Vite më vonë, S.M. dëshmoi në favor të gruas që ishte përdhunuar nga Radan.

Ato vazhdojnë të takohen edhe sot në Vukovar.

Pak ditë më parë, viktima i kishte treguar se kishte marrë një njoftim se mund të paraqiste kërkesë për dëmshpërblim.

“Ajo nuk dëshiron të shkojë në Serbi, ndërsa do të duhej të shkonte atje për ta paraqitur kërkesën”, thotë S.M.

Ku drejtohen viktimat për të kërkuar dëmshpërblim?

Praktika e gjykatave në Serbi është që, pas përfundimit të procesit penal, viktimat të udhëzohen të ngrenë padi civile për të kërkuar kompensim.

Sipas Jovana Kollariqit, hulumtuese në Fondin për të Drejtën Humanitare në Serbi, kjo është problematike për disa arsye.

Së pari, viktimat duhet të kalojnë edhe një proces tjetër gjyqësor. Së dyti, me fillimin e procedurës civile, ato humbasin statusin e dëshmitarit të mbrojtur.

“Kjo është një nga arsyet pse, sidomos në rastet e dhunës seksuale, viktimat – të cilat shumë shpesh dëshmojnë nën masa mbrojtëse – hezitojnë të hyjnë në një procedurë të tillë. Ky është një krim që bart një stigmë të jashtëzakonshme”, thotë Kollariq për Radion Evropa e Lirë.

Deri më sot, në Serbi janë ndjekur penalisht vetëm 13 raste që përfshijnë dhunë seksuale gjatë luftës, ndërsa vetëm në pesë prej tyre akuzat kanë qenë ekskluzivisht për dhunë seksuale.

Depot e “Veleprometit” në Vukovar, të ngritura nga Ushtria Popullore Jugosllave. Aty qëndruan më shumë se 10 mijë persona nga shtatori i vitit 1991 deri në prill të vitit 1992.

Kollariq thekson se, deri më tani, në asnjë proces për krime lufte në Serbi nuk është miratuar ndonjë kërkesë për dëmshpërblim brenda procedurës penale.

Në rastin e Jovan Radanit, për herë të parë është krijuar një lidhje e drejtpërdrejtë mes të drejtës së viktimës për të kërkuar dëmshpërblim në procesin penal dhe besueshmërisë së dëshmisë së saj. Edhe pse kërkimi i dëmshpërblimit është një e drejtë e garantuar me ligj, Kollariq shpjegon se gjykatat zakonisht konsiderojnë se shqyrtimi i kësaj kërkese e zgjat procesin penal në mënyrë të panevojshme.

Ajo shton se ka pasur raste kur gjatë gjykimit është thënë se gjykata, “tradicionalisht”, nuk vendos për kërkesat për dëmshpërblim.

“Tani kemi edhe një lloj miratimi nga ana e gjykatës për heqjen dorë nga kjo e drejtë, duke e lidhur besueshmërinë e dëshmisë së viktimës me faktin nëse ajo ka kërkuar apo jo dëmshpërblim”, thotë Kollariq.

Sipas saj, kjo është veçanërisht problematike në rastet e dhunës seksuale, ku viktimat përballen me paragjykime dhe dyshime për besueshmërinë e tyre, si dhe me pyetje të llojit: “Pse heshtën deri tani?”

“I dimë të gjitha paragjykimet dhe stereotipat negativë ndaj këtyre viktimave. Tani, në njëfarë mënyre, gjykata po i fut ato në praktikën gjyqësore, duke thënë se dëshmia juaj është e besueshme vetëm nëse nuk kërkoni dëmshpërblim për atë që keni përjetuar”, thotë Kollariq.

Gjykata e Lartë në Beograd nuk iu përgjigj pyetjeve të Radios Evropa e Lirë për të shpjeguar arsyetimin e saj për lidhjen mes besueshmërisë së dëshmisë dhe moskërkimit të dëmshpërblimit.

E drejta për të kërkuar dëmshpërblim është pjesë e legjislacionit të Serbisë dhe vendeve të tjera të Ballkanit Perëndimor, si dhe përputhet me standardet ndërkombëtare për ndjekjen penale të rasteve të dhunës seksuale.

Në Bosnje dhe Hercegovinë, praktika e dhënies së dëmshpërblimit gjatë procesit penal është zhvilluar dukshëm, shpjegon Ajna Mahmiq, koordinatore ligjore në organizatën TRIAL International BeH.

Pas rreth dhjetë vjetësh zhvillimi të praktikës gjyqësore, rregulli është që viktimat ta realizojnë të drejtën për dëmshpërblim gjatë procesit penal, e jo përmes një padie të veçantë civile.

“Kjo bëhet për t’ua lehtësuar barrën viktimave dhe për t’i kursyer ato nga traumat shtesë që do të sillte një proces i ri civil”, shpjegon Mahmiq.

Çfarë është kërkesa për dëmshpërblim?

Në Kosovë, deri më tani, janë dhënë katër aktgjykime për dhunë seksuale gjatë luftës.

Vetëm njëri prej tyre është i formës së prerë, ndërsa në asnjërin nga proceset penale nuk është vendosur dëmshpërblim për viktimën.

Çfarë është problematike në arsyetimin e gjykatës?

Për shumë të mbijetuar të dhunës seksuale gjatë luftës, drejtësia nënkupton shumë më tepër sesa një aktgjykim dënues.

Këtë e thekson edhe Feride Rushiti, drejtoreshë e Qendrës Kosovare për Rehabilitimin e të Mbijetuarve të Torturës (QKRMT) – organizatë që u ofron viktimave mbështetje ligjore dhe psikologjike gjatë proceseve gjyqësore.

“Drejtësia nënkupton edhe qasje në riintegrim, dëmshpërblim të drejtë, rehabilitim dhe njohjen e dëmit të pësuar”, thotë Rushiti për Radion Evropa e Lirë.

Mbështetja si rehabilitimi, e drejta për dëmshpërblim dhe garancitë se krimi nuk do të përsëritet, duhet të jenë në themel të programeve të riintegrimit për të mbijetuarit e dhunës seksuale.

Megjithatë, të mbijetuarit shpesh kalojnë vite të tëra nëpër gjykata për të siguruar një formë drejtësie dhe mbështetjeje.

Shumë organizata vlerësojnë se është e gabuar që në arsyetimin e aktgjykimit, besueshmëria e viktimës të lidhet me faktin nëse ajo i ka ushtruar apo jo të drejtat që i garanton ligji.

“Nuk u dërgohet një mesazh i mirë dhe i drejtë viktimave”, thuhet në përgjigjen e Qendrës “Rosa” për Radion Evropa e Lirë.

Edhe Fondi për të Drejtën Humanitare thekson se besueshmëria e dëshmisë së një viktime nuk mund të varet nga fakti nëse ajo vendos të kërkojë apo jo dëmshpërblim – një e drejtë që i garantohet me ligj.

Nga Shoqata e Grave Viktima të Luftës në Sarajevë kujtojnë se çdo vendim gjyqësor dhe arsyetimi i tij dërgojnë një mesazh të rëndësishëm për viktimat.

Sipas tyre, kërkesa për dëmshpërblim është një e drejtë ligjore e çdo viktime dhe nuk duhet të përdoret si kriter për të vlerësuar besueshmërinë e dëshmisë.

“Një qasje e tillë mund të krijojë përshtypjen se nga viktimat pritet të heqin dorë nga të drejtat e tyre, në mënyrë që t’u besohet më shumë. Kjo mund t’i dekurajojë edhe më tej personat që mendojnë t’i raportojnë krimet dhe të kërkojnë drejtësi”, thonë nga kjo shoqatë.

Kjo organizatë, prej dekadash, mbledh dëshmi të grave që janë përdhunuar gjatë luftës në Bosnje dhe Hercegovinë.

Sipas vlerësimeve të organizatave ndërkombëtare, gjatë luftës në këtë vend, nga viti 1992 deri në vitin 1995, janë përdhunuar mes 20.000 dhe 50.000 gra.

Mes tyre janë edhe anëtaret e kësaj shoqate.

Rasti i zonjës A

Shoqata e Grave Viktima të Luftës bashkëpunon çdo ditë me institucionet e drejtësisë në Bosnje dhe Hercegovinë.

Në një intervistë të mëhershme për Radion Evropa e Lirë, kryetarja e saj, Bakira Haseçiq, ka shpjeguar se organizata ka bashkëpunuar me Tribunalin e Hagës që nga dita e parë.

“Ishim krahu i tyre i djathtë. Nëse u duhej një deklaratë apo një dëshmitar, si organizatë joqeveritare ua siguronim ne. Më pas, ata vazhdonin procedurat sipas ligjit”, ka treguar Haseçiq.

Bakira Haseçiq, kryetare e Shoqatës së Grave Viktima të Luftës gjatë protestës pas vendimit të Tribunalit të Hagës, në tetor të vitit 2005. Gjyqi vendosi të mos e ndiqte penalisht Millan Lukiqin për përdhunim.

Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë (ICTY) ishte gjykata e parë ndërkombëtare që shpalli vendime fajësie për përdhunimin si formë torture dhe për skllavërinë seksuale si krim kundër njerëzimit.

Para kësaj gjykate, më pak se 40 persona janë dënuar për dhunë seksuale gjatë luftës, ndërsa pas mbylljes së Tribunalit të Hagës, gjykatat vendore në rajon kanë dhënë rreth 96 aktgjykime për raste të tilla.

Në Kosovë janë nën hetime rreth njëqind raste të krimeve të dhunës seksuale gjatë luftës, por deri më tani janë dhënë vetëm katër aktgjykime.

Vetëm njëri prej tyre është i formës së prerë, ndërsa të dënuarit janë dënuar me gjithsej 72 vjet burg, sipas të dhënave të QKRMT-së.

Rushiti thotë se në secilin rast të dhunës seksuale gjatë luftës që ka përfunduar në gjykatë, viktimat kanë marrë njëkohësisht mbështetje psikologjike dhe juridike.

“Shumë shpesh, rruga drejt drejtësisë është po aq sfiduese sa edhe vetë krimi. Pa mbështetje, stigma dhe pasojat e vazhdueshme të traumës i pengojnë shumë të mbijetuar të kërkojnë drejtësi ose ta përballojnë procesin gjyqësor”, thotë ajo.

Nga Shoqata e Grave Viktima të Luftës në Sarajevë thonë se të flasësh për dhunën e përjetuar seksuale, është jashtëzakonisht e vështirë.

Shumë gra heshtin për vite, madje edhe për dekada, për shkak të traumës, frikës, stigmës dhe mungesës së besimit tek institucionet.

“Kur vendosin të dëshmojnë, ato e bëjnë këtë – para së gjithash – që të vërtetohet e vërteta për krimet që kanë përjetuar dhe që autorët të dalin para drejtësisë”, thuhet në reagimin e Shoqatës.

“Pikërisht për këtë është thelbësore që sistemi i drejtësisë, përmes vendimeve dhe arsyetimeve të tij, të ndërtojë besim dhe të tregojë qartë se respekton të drejtat e viktimave, përfshirë edhe të drejtën e tyre për dëmshpërblim”, sipas Shoqatës.

Në arsyetimin e aktgjykimit tashmë të formës së prerë ndaj Jovan Radanit, Departamenti për Krime Lufte i Gjykatës së Lartë në Beograd thekson se vendimi mbështetet kryesisht në dëshminë e viktimës, e cila është vlerësuar si prova më e rëndësishme në këtë rast.

Gjykata shton se dënimi është caktuar në përputhje me praktikën gjyqësore.

Për Veselinka Kastratoviqin, hulumtuese në organizatën Documenta – Qendra për Ballafaqimin me të Kaluarën në Kroaci, pikërisht dënimet e ulëta janë një nga arsyet pse viktimat nuk ndiejnë se është vënë drejtësi dhe pse shumë prej tyre heqin dorë nga raportimi i krimeve.

“Viktimat, thjesht, nuk kanë më forcë të kalojnë sërish nëpër një përvojë kaq të rëndë traumatike. Çdo marrje në pyetje i kthen ato në kohën dhe vendin ku është kryer krimi. Të flasësh përsëri për një përvojë që ta ka ndryshuar jetën përgjithmonë, është jashtëzakonisht e vështirë dhe stresuese”, thotë ajo.

Nga pesë rastet e gjykuara në Beograd për dhunë seksuale gjatë luftës, të gjitha kanë përfunduar me vendime fajësie.

Megjithatë, siç thekson Kollariq, dënimet e shqiptuara kanë qenë gjithmonë shumë pranë minimumit ligjor prej pesë vjetësh burg.

Sa dëmshpërblim marrin viktimat?

Dhjetë vjet pasi u përdhunua në Vukovar, S.M. denoncoi autorët e krimit.

Megjithatë, ata nuk u përballën kurrë me drejtësinë.

“Ata u dënuan me gjashtë vjet burg me aktgjykim të formës së prerë, por, përveç paraburgimit gjatë hetimeve, nuk e vuajtën kurrë dënimin, sepse u lanë të mbroheshin në liri dhe ndërkohë vdiqën”, thotë ajo.

Pavarësisht gjithçkaje, S.M. u bën thirrje grave të mos kenë frikë të flasin për atë që kanë përjetuar.

“Duhet ta nxjerrin nga vetja. Përndryshe, ajo na gërryen nga brenda, sjell sëmundje dhe shkatërron familjet”, thotë S.M.

Vlerësohet se për çdo rast të përdhunimit që raportohet, ekzistojnë 10 deri në 20 raste të tjera që nuk denoncohen.

Frika, stigma shoqërore dhe mungesa e besimit tek institucionet bëjnë që shumica e viktimave të dhunës seksuale të mos e raportojnë krimin.

Edhe disa dekada pas luftërave në rajon, shumë prej tyre vazhdojnë të presin drejtësi, ndërsa autorët e krimeve mbeten ende të lirë.

Shënim: Identiteti i gruas që ngriti padi kundër Jovan Radanit është i njohur për redaksinë.

Burimi: Radio “Evropa e Lirë”