Gati katër vjet pasi dhjetëra gjyqtarë, prokurorë dhe punonjës administrativë serbë u larguan nga institucionet e drejtësisë në veri të Kosovës, autoritetet po përgatiten të nisin një proces të ri për plotësimin e vendeve të mbetura bosh.

Këshilli Prokurorial i Kosovës (KPK) konfirmon për Radion Evropa e Lirë se është duke përgatitur konkursin për rekrutimin e prokurorëve nga radhët e komunitetit serb, pasi ushtruesja e detyrës së presidentit, Albulena Haxhiu, dekretoi lirimin nga detyra të shtatë prokurorëve serbë që kishin dhënë dorëheqje në vitin 2022.

Në konkurs do të mund të aplikojnë të gjithë kandidatët që i plotësojnë kushtet ligjore, përfshirë edhe ish-prokurorët, të cilëve iu refuzua kërkesa për tërheqjen e dorëheqjeve.

Vendimi shënon një kthesë në një çështje që kishte mbetur pezull për gati katër vjet, por, njëkohësisht, ka nxitur kritika nga Bashkimi Evropian dhe dilema mes njohësve të drejtësisë nëse është marrë në momentin e duhur dhe nëse do ta ndihmojë apo do ta vështirësojë riintegrimin e juristëve serbë në sistemin e drejtësisë së Kosovës.

Pse u hap rruga për konkursin?

Më 21 korrik, ushtruesja e detyrës së presidentit të Kosovës, Albulena Haxhiu, nënshkroi dekretet për lirimin nga detyra të shtatë prokurorëve serbë që kishin dhënë dorëheqje në fund të vitit 2022, në kuadër të largimit kolektiv të serbëve nga institucionet e Kosovës.

Dekreti u nënshkrua një ditë pasi Këshilli Prokurorial i Kosovës refuzoi kërkesën e pesë prokurorëve serbë dhe 15 punonjësve administrativë të Prokurorisë Themelore në Mitrovicë për të tërhequr dorëheqjet e tyre.

Prokurorët dhe gjyqtarët serbë kishin dhënë dorëheqje në fund të nëntorit 2022, në kuadër të largimit kolektiv të serbëve nga institucionet e Kosovës në katër komunat me shumicë serbe në veri – Mitrovicë e Veriut, Leposaviq, Zveçan dhe Zubin Potok.

Ky veprim – i nxitur nga Lista Serbe, partia më e madhe e serbëve në Kosovë, që mbështetet nga Beogradi – erdhi në shenjë kundërshtimi ndaj vendimit të Qeverisë së Kosovës për t’i hequr nga përdorimi targat e automjeteve të lëshuara nga Serbia dhe për t’i zëvendësuar ato me targa të Kosovës.

Bashkimi Evropian reagoi duke thënë se vendimi i Haxhiut “nuk duket të jetë në përputhje me ligjin”, pasi prokurorët kishin njoftuar më herët se dëshironin të riktheheshin në detyrë.

Brukseli u bëri thirrje institucioneve të Kosovës të shmangin veprimet që mund të pengojnë riintegrimin e personelit gjyqësor serb.

Ambasada amerikane në Prishtinë nuk iu përgjigj kërkesës së Radios Evropa e Lirë për koment, por në një reagim për mediat në Prishtinë, ajo rikujtoi se Kushtetuta e Kosovës garanton përfaqësimin e komunitetit serb në institucione dhe tha se pret që Qeveria e Kosovës të sigurojë mundësi të barabarta për pjesëtarët e këtij komuniteti.

KPK: Ish-prokurorët mund të aplikojnë sërish

Zëdhënësi i KPK-së, Bedri Gashi, thotë për Radion Evropa e Lirë se procesi i rekrutimit do të zhvillohet sipas legjislacionit në fuqi dhe se konkursi do të jetë i hapur për të gjithë kandidatët që plotësojnë kushtet ligjore.

Ai konfirmon se kjo përfshin edhe ish-prokurorët, të cilëve iu refuzua kërkesa për tërheqjen e dorëheqjeve.

“Procesi i rekrutimit do të zhvillohet përmes procedurave të përcaktuara me legjislacionin në fuqi dhe në përputhje me kriteret ligjore përkatëse”, thotë Gashi.

KPK-ja nuk bëri të ditur se kur do të shpallet konkursi, duke thënë se afatet do të përcaktohen gjatë procedurës.

Çfarë do të ndodhë me gjyqtarët?

Ndryshe nga Këshilli Prokurorial, Këshilli Gjyqësor i Kosovës (KGJK) ende nuk ka marrë vendim për kërkesat e gjyqtarëve serbë që kanë kërkuar të tërheqin dorëheqjet e tyre.

Në një përgjigje për Radion Evropa e Lirë, KGJK-ja thotë se kërkesat do të shqyrtohen me kujdes dhe se publiku do të njoftohet pasi Këshilli të marrë vendim.

Institucioni nuk bën të ditur se sa gjyqtarë kanë kërkuar rikthimin në sistem, duke thënë se është ende në proces të mbledhjes së të dhënave.

Bugaqku: Vendimi është ligjor, por vjen shumë vonë

Vullnet Bugaqku, njohës i çështjeve juridike nga Instituti Demokratik i Kosovës, thotë se ushtruesja e detyrës së presidentit, Albulena Haxhiu, nuk ka bërë shkelje ligjore me dekretimin e lirimit nga detyra të prokurorëve serbë.

Sipas tij, ajo vetëm ka formalizuar vendimin e Këshillit Prokurorial të Kosovës, i cili, në aspektin procedural, është marrë në përputhje me ligjin.

Megjithatë, ai vë në pikëpyetje legjitimitetin e vendimit, për shkak të kohës kur është marrë.

“Në aspektin e legjitimitetit – se sa është marrë ky vendim në kohën e duhur dhe në një moment të përshtatshëm – lë shumë hapësirë për diskutim, për faktin se po merret pas katër vjetësh”, thotë Bugaqku për Radion Evropa e Lirë.

Sipas tij, kjo zvarritje lidhet si me zhvillimet politike në Kosovë, ashtu edhe me problemet e vetë KPK-së, e cila për një periudhë kishte vështirësi funksionimi për shkak të mungesës së kuorumit.

“Unë mendoj se përbërja e mëparshme e KPK-së nuk e pati as vullnetin dhe as guximin ta trajtonte këtë çështje. Me gjasë, ajo u pa si një temë politike që kërkonte koordinim më të gjerë ndërmjet institucioneve qendrore dhe institucioneve të drejtësisë – në këtë rast KPK-së dhe KGJK-së”, shton Bugaqku.

Milliqeviq: Vendimi mund ta thellojë mosbesimin

Për Miodrag Milliqeviqin nga organizata joqeveritare Aktiv në Mitrovicë të Veriut, refuzimi i kërkesës së prokurorëve serbë për t’u rikthyer në detyrë, si dhe dekretimi i këtij vendimi nga ushtruesja e detyrës së presidentit, Albulena Haxhiu, erdhën me vonesë dhe në një moment politikisht të ndjeshëm.

Sipas tij, ky veprim bie ndesh me sinjalet që, muajt e fundit, një pjesë e bashkësisë ndërkombëtare kishte dhënë për të inkurajuar rikthimin e gjyqtarëve dhe prokurorëve serbë në institucionet e drejtësisë në Kosovë.

“Ky është një vendim politik, i cili padyshim do ta thellojë jo vetëm jostabilitetin, por edhe mosbesimin e lartë të serbëve ndaj institucioneve qendrore të Kosovës”, thotë Milliqeviq për Radion Evropa e Lirë.

Megjithatë, ai vlerëson se përgjegjësia nuk bie vetëm mbi institucionet e Kosovës.

Sipas tij, largimi kolektiv i zyrtarëve serbë nga institucionet në vitin 2022 ishte vetë një vendim i gabuar politik, i marrë nën drejtimin e Listës Serbe.

“Komuniteti serb nuk është më ai që vendos i vetëm nëse do të rikthehet apo jo në institucione”, thotë ai, duke nënvizuar se procesi tashmë është bërë shumë më kompleks.

Milliqeviq beson se mënyra se si do të zgjidhet çështja e gjyqtarëve dhe prokurorëve serbë do të ndikojë jo vetëm në funksionimin e sistemit të drejtësisë, por edhe në marrëdhëniet ndërmjet shqiptarëve dhe serbëve në Kosovë.

Sipas tij, ajo mund të ndikojë edhe në qasjen e bashkësisë ndërkombëtare ndaj dialogut ndërmjet Kosovës dhe Serbisë – një proces që ai e cilëson si të bllokuar.

“Tashmë është pyetje e hapur se deri në çfarë mase mund të mbështetemi te marrëveshjet e arritura në dialog, nëse palët janë të gatshme t’i zbatojnë ato dhe nëse ekziston ende vullnet politik për t’i respektuar”, thotë Milliqeviq.

Një proces i lidhur me Marrëveshjen e Brukselit

Integrimi i gjyqtarëve dhe prokurorëve serbë në sistemin e drejtësisë së Kosovës nuk është vetëm një çështje e funksionimit të institucioneve.

Ai buron si nga Kushtetuta e Kosovës, e cila kërkon që përbërja e gjykatave dhe prokurorive të pasqyrojë përbërjen etnike të zonave ku ushtrojnë juridiksionin, ashtu edhe nga marrëveshjet e arritura në dialogun ndërmjet Kosovës dhe Serbisë.

Marrëveshja e Brukselit e vitit 2013 vendosi parimin e integrimit të sistemit të drejtësisë në veri të Kosovës. Dy vjet më vonë, Marrëveshja për Drejtësinë përcaktoi modalitetet për integrimin e gjyqtarëve, prokurorëve dhe stafit administrativ serb në institucionet e drejtësisë së Kosovës.

Zbatimi i këtij procesi nisi në tetor të vitit 2017, kur dhjetëra gjyqtarë, prokurorë dhe punonjës administrativë serbë u integruan në sistemin e drejtësisë së Kosovës, në atë që u konsiderua si një nga rezultatet më konkrete të dialogut të ndërmjetësuar nga Bashkimi Evropian.

Dorëheqjet kolektive të zyrtarëve serbë në fund të vitit 2022 e ndërprenë këtë proces.

Tash, me lirimin përfundimtar nga detyra të prokurorëve që dhanë dorëheqje dhe paralajmërimin për një konkurs të ri, institucionet synojnë t’i plotësojnë vendet vakante duke ruajtur përfaqësimin e komunitetit serb në sistemin e drejtësisë.

Konkursi mund të jetë zgjidhja ligjore, por jo edhe praktike

Për Bugaqkun, hapja e konkursit për plotësimin e vendeve vakante është rruga që parashikon ligji, por procesi duhet të garantojë përfaqësimin e komunitetit serb në sistemin e drejtësisë, në përputhje me Kushtetutën dhe marrëveshjet e arritura në dialogun Kosovë-Serbi.

“Nuk ka asnjë pengesë ligjore që të njëjtit prokurorë, të cilët kanë shërbyer më parë dhe kanë dhënë dorëheqje, t’i nënshtrohen sërish konkursit. Natyrisht, procedura përfshin verifikimin e kritereve ligjore, kontrollin e integritetit, testimet dhe intervistat”, thotë Bugaqku.

Sipas Milliqeviqit, sfida kryesore nuk do të jetë organizimi i konkursit, por gatishmëria e juristëve serbë për t’u bërë pjesë e tij.

Ai beson se, në rrethana normale, plotësimi i vendeve vakante do të ishte një procedurë e zakonshme administrative. Por, në kushtet aktuale, çështja është bërë shumë më tepër politike sesa juridike.

“Në këtë moment është vështirë të thuhet se sa persona do të aplikojnë. Më pas shtrohet pyetja nëse kandidatët do t’i plotësojnë kriteret e nevojshme për integrim në sistem dhe si do të zhvillohet i gjithë procesi”, thotë ai.

Milliqeviq mbetet skeptik se prokurorët që u liruan nga detyra do të jenë të gatshëm të rikthehen në sistem përmes një konkursi të ri.

Nëse kjo ndodh, institucionet e Kosovës do të duhet të gjejnë kandidatë të rinj për të plotësuar vendet vakante, duke u përballur me sfidën e ruajtjes së karakterit multietnik të sistemit të drejtësisë dhe njëkohësisht me nevojën për të rikthyer besimin e komunitetit serb në institucionet e vendit.