Më shumë se çdo i treti i burgosur në Kosovë është nën moshën 30-vjeçare.

Të dhënat, të publikuara në fund të prillit në kuadër të Indeksit të Pjesëmarrjes së Rinisë, tregojnë se Kosova ka përqindjen më të lartë të të rinjve në shërbimin korrektues në të gjithë rajonin.

Një vit më herët, Kosova ishte e dyta, pas Shqipërisë.

Për Ferid Murselin nga organizata Demokracia për Zvhillim (D4D) – që grumbulloi të dhënat zyrtare për Kosovën për këtë raport – këto shifra nuk tregojnë vetëm për sistemin penal.

“Në vendin tonë, çdo ditë themi që ‘ky vend ka rini’, ‘rinia është e ardhmja’, por në fakt kjo tregon saktë se ku qëndron rinia, qoftë në dimensionin politik, social ose ekonomik”, thotë ai për Radion Evropa e Lirë.

 

“Burgjet po reflektojnë një problem më të thellë social”

Përveç shkallës së lartë të të rinjve në burgje, Kosova renditet dobët edhe në tregues të tjerë që lidhen me jetën e të rinjve.

Rreth 35 për qind e të rinjve në Kosovë janë jashtë arsimit, punës dhe trajnimeve – niveli më i lartë në rajon.

Kosova ka, po ashtu, shkallën më të ulët të pjesëmarrjes së të rinjve në fuqinë punëtore.

“Është një numër shumë i lartë”, thotë Murseli. “Nëse ke papunësi të madhe, atëherë ka gjasa më të mëdha që të rinjtë të jenë të përfshirë në faktorë negativë”.

Ai argumenton se institucionet duhet të investojnë më shumë në reforma arsimore, orientim në karrierë, shkolla profesionale dhe aktivitete komunitare për të rinjtë.

“Duhet të ketë më shumë qendra rinore funksionale, aktivitete sportive, kulturore dhe artistike, në mënyrë që të rinjve t’u ofrohen alternativa pozitive”, thotë Murseli.

Edhe sociologia Donika Gashi nga Instituti Musine Kokalari e sheh këtë statistikë si pasojë të faktorëve më të thellë socialë.

“Kjo shifër nuk mund të lexohet thjesht si çështje kriminaliteti, por si simptomë e pasigurisë ekonomike, dështimit arsimor dhe margjinalizimit social”, thotë ajo për Radion Evropa e Lirë.

Të rinj në Qendrën Korrektuese për të Mitur në Lipjan, duke luajtur futboll, në tetor të vitit 2022.

Sipas saj, shumë të rinj hyjnë në konflikt me ligjin pasi nuk arrijnë të gjejnë punë të qëndrueshme, mbështetje psikologjike ose shërbime komunitare.

“Nëse një i ri nuk është në punë, nuk është në arsim dhe nuk sheh rrugë për përparim, sistemi e takon shumë vonë, kur ai tashmë ka hyrë në konflikt me ligjin”, thotë Gashi.

 

“Të rinjtë trajtohen si numra”

Radio Evropa e Lirë ka pyetur Ministrinë e Drejtësisë nëse ka ndonjë plan për ta trajtuar këtë fenomen, por, deri në publikimin e këtij artikulli, nuk ka marrë përgjigje.

Ngjashëm, as Shërbimi Korrektues i Kosovës nuk i ka dhënë REL-it leje për vizitë në Qendrën Korrektuese për të Mitur, që ndodhet në Lipjan.

Gjatë një vizite para disa viteve, dy të rinj kishin treguar për jetën e tyre brenda mureve të këtij institucioni, në izolim.

Të dy mezi prisnin lirimin dhe kthimin në shoqëri, por psikologia Fjolla Ibrahimi kishte lënë të kuptohet se ai kthim mund të mos jetë shumë mikpritës.

“Sfidat kryesore që hasin ish të burgosurit në riintegrim, janë mospërputhshmëria me personat e tjerë në rrethin ku ata do të jetojnë, gjetja e një pune permanente, e cila sjell të ardhura, shëndeti i tyre mendor pas daljes nga burgu, si dhe paragjykimi, i cili vjen nga të tjerët”, kishte thënë Ibrahimi për Radion Evropa e Lirë.

Efektet negative që sjell izolimi i të rinjve në një kohë të rëndësishme për zhvillimin e tyre, si në adoleshencë, bëjnë që organizata amerikane Juvenile Law Center të kërkojë zhdukjen e institucioneve të tilla për të mitur.

Qendra Korrektuese për të Mitur në Lipjan, tetor 2022.

Kate Burdick, avokate në këtë organizatë, thotë për Radion Evropa e Lirë se izolimi, kontrolli i vazhdueshëm dhe shkëputja nga mbështetja familjare ndikojnë drejtpërdrejt në zhvillimin emocional të të rinjve.

“Po flasim për fëmijë dhe të rinj, truri i të cilëve ende është në zhvillim. Kjo është një periudhë kur ata kanë nevojë për mbështetje, jo për trauma shtesë”, thotë Burdick.

Sipas saj, edhe në institucionet ku nuk ka dhunë fizike, vetë ndarja nga familja dhe komuniteti është problematike.

“Ata trajtohen si numra dhe shkëputen nga njerëzit që përbëjnë identitetin dhe mbështetjen e tyre”, thotë Burdick. “Pyetjet që dëgjojmë më shpesh janë: ‘Si mund të flas më shumë me nënën time?’ ose ‘Si mund të mos e humbas ditëlindjen e motrës?’”.

Qendra Korrektuese për të Mitur në Lipjan, tetor 2022.

Sipas saj, alternativa më efektive janë programet komunitare, mentorimi, terapia dhe drejtësia restauruese.

“Kërkimet tregojnë se alternativat ndaj burgimit janë më efektive në uljen e recidivizmit sesa izolimi i të rinjve në institucione”, thotë Burdick.

Kosova nuk mban statistika për shkallën e recidivizmit në vend.

 

Sistemi më shumë ndëshkues sesa parandalues?

Sipas Donika Gashit, në letër, Kosova ka politika parandaluese. Por, në realitet, thotë ajo, sistemi vazhdon të funksionojë ndryshe.

“Kjo do të thotë se institucionet aktivizohen pasi dëmi ka ndodhur: policia, prokuroria, gjykata dhe më pas sistemi korrektues”, thotë ajo.

Parandalimi i vërtetë, sipas Gashit, duhet të ndodhë shumë më herët: në shkolla, familje, qendra për punë sociale dhe shërbime të shëndetit mendor.

“Duhet të kalojmë nga logjika ‘ta dënojmë’ te logjika ‘ta ndërpresim ciklin’”, thotë Gashi.

Ajo argumenton se për veprat më pak të rënda, sidomos për kryesit për herë të parë, duhet të përdoren më shumë masa alternative, si puna në dobi të komunitetit, trajtimi i varësive dhe kthimi në arsim.

“Drejtësia nuk përfundon me shqiptimin e dënimit, por me sigurimin që personi të mos e përsërisë më të njëjtën vepër”, thotë ajo.

Gashi thotë se një nga problemet kryesore mbetet mungesa e mbështetjes pas lirimit. Sipas saj, rehabilitimi nuk duhet të kufizohet në trajnime brenda burgut.

“Duhet të ketë lidhje reale me tregun e punës, mentorim dhe mbështetje psikologjike”, sipas saj.

Ajo paralajmëron se, në të kundërtën, burgu rrezikon të forcojë “identitetin kriminal” të të rinjve.

 

“Parandalimi është më i lirë se burgimi”

Për ekspertët, investimi në arsim, punësim dhe shërbime komunitare shihet si mënyra më efektive për të ulur recidivizmin.

Edhe Burdick argumenton se resurset financiare mund të përdoren më mirë jashtë institucioneve të mbyllura.

“Është shumë më efektive dhe më pak e kushtueshme që mbështetja t’u ofrohet të rinjve në komunitet sesa në burg”, thotë ajo.

Për Murselin, shifrat duhet të shërbejnë si alarm për institucionet. Ai paralajmëron se, pa politika afatgjate dhe investime serioze në rininë, problemet mund të thellohen.

“Nëse vazhdojmë kështu, do të kemi probleme edhe më të mëdha në të ardhmen”, përfundon Murseli. /REL/

 

Instituti Kombëtar i Shëndetësisë Publike ka njoftuar se nga 16 prilli deri më 12 maj janë konfirmuar 14 raste me fruth në disa komuna të vendit. Ferizaj ka numrin më të madh me pesë raste, i pasuar nga Prishtina dhe Kaçaniku me nga tre, ndërsa nga një rast është shënuar në Lipjan, Fushë Kosovë dhe Gjilan.

Të gjithë personat e infektuar janë të pavaksinuar me vaksinën MMR dhe për shkak të komplikimeve kanë pasur nevojë për trajtim spitalor.

IKSHPK u bën thirrje urgjente prindërve që të vaksinojnë fëmijët dhe të shmangin kontaktet me persona që shfaqin simptoma si temperaturë e lartë dhe skuqje.

Ekipet mjekësore ndërkohë po vazhdojnë identifikimin e fëmijëve të pavaksinuar dhe vaksinimin në terren për të parandaluar përhapjen e mëtejshme të kësaj sëmundjeje ngjitëse.

Ministri i Punëve të Jashtme dhe Diasporës, Glauk Konjufca, ka zhvilluar një takim të rëndësishëm në Ambasadën e Kosovës në Bruksel me emisarin e Bashkimit Evropian për dialogun, Johan Sørensen. Në fokus të këtij takimi ishte avancimi i procesit të normalizimit të marrëdhënieve midis Kosovës dhe Serbisë.

Gjatë diskutimit, ku mori pjesë edhe Kryenegociatori Agron Bajrami, ministri Konjufca bëri të qartë se pozicioni i Kosovës mbetet i palëkundur përballë sfidave të dialogut, duke insistuar në një rezultat përfundimtar që garanton stabilitet.

“Së bashku me Kryenegociatorin tonë, Agron Bajrami, rikonfirmuam se Republika e Kosovës mbetet plotësisht e përkushtuar dhe e angazhuar në mënyrë konstruktive — me qëllimin e qartë të përfundimit të procesit përmes njohjes reciproke,” deklaroi Konjufca.

Ky takim i cilësuar si një “diskutim i strukturuar” vjen në një kohë kur presioni ndërkombëtar për progres në dialog është rritur. Konjufca rikonfirmoi se përkushtimi i Kosovës nuk do të mungojë, por gjithmonë duke u fokusuar te synimi kryesor: njohja e ndërsjellë si kusht për paqe të qëndrueshme në rajon.

Takimi shërbeu gjithashtu për të koordinuar hapat e ardhshëm diplomatikë në Bruksel, duke treguar një angazhim të lartë të diplomacisë kosovare në arenën ndërkombëtare.

 

Procesi gjyqësor në Dhomat e Specializuara të Kosovës (DHSK) ka hyrë në një fazë teknike dhe sfiduese me dëshminë e ekspertes së linguistikës forenzike, Helen Fraser. Seanca e sotme, e cila është vazhdimësi e dëshmisë së nisur më 11 maj, është fokusuar në metodologjinë e përdorur nga ekspertja për vlerësimin e audio-inçizimeve, të cilat përbëjnë bazën e aktakuzës për pengim të administrimit të drejtësisë ndaj Hashim Thaçit, Hajredin Kuçit, Isni Kilajt, Bashkim Smakajt dhe Fadil Fazliut.

Një nga pikat më diskutabile të seancës së sotme ishte përdorimi i mjeteve të inteligjencës artificiale nga ana e ekspertes Fraser për të analizuar materialet audio të siguruara nga mbrojtja. Prokuroria Speciale ka vënë në dyshim besueshmërinë e raportit të ekspertes, duke u mbështetur në deklaratën e saj se ajo nuk e njeh gjuhën shqipe.

Gjatë marrjes në pyetje, Fraser sqaroi se nuk ishte mbështetur verbërisht te teknologjia. “Nuk jam mbështetur tërësisht në ChatGPT, por kam rishikuar audion me ekspertizën time në audio-forenzikë dhe në transkriptimet forenzike,” deklaroi ajo. Ekspertja theksoi se kishte hasur vështirësi në vlerësimin e mbështetshmërisë së përkthimeve të bisedave të realizuara gjatë vizitave në qendrën e paraburgimit në shtator dhe tetor të vitit 2023, për shkak të informacionit të kufizuar që i ishte ofruar.

Diskutimi mbi specifikat e programeve të inteligjencës artificiale u zhvendos në një seancë private me vendim të gjykatësit Christopher Gosnell, për të ruajtur konfidencialitetin e procedurave dhe metodave hetimore.

 

Sfidat e transkriptimit objektiv

Fraser ngriti shqetësime lidhur me mënyrën se si Zyra e Prokurorit të Specializuar (ZPS) ka transkriptuar disa tinguj në audiot e tyre. Ajo argumentoi se interpretimi i zhurmave, siç është fëshfëritja e letrave apo lëvizjet në dhomë, nuk mund të jetë kurrë plotësisht objektiv.

“Disa tinguj janë objektivisht të transkriptueshëm, të tjerë jo. Është vështirë të transkriptohet në mënyrë objektive nga një audio,” u shpreh Fraser, duke shtuar se cilësimi i një zhurme si “kthim i faqeve të letrës” shkon përtej asaj që mund të konfirmohet me siguri vetëm përmes dëgjimit. Ekspertja kritikoi edhe teknikën e “përforcimit” të audios nga ana e ZPS-së, duke pretenduar se kjo mund të ndryshojë ose dëmtojë vërtetësinë e bisedave origjinale.

Për të kuptuar peshën e dëshmisë së Fraser, duhet parë konteksti i aktakuzës që rëndon mbi të akuzuarit. ZPS pretendon se Hashim Thaçi, përmes vizitave të realizuara në paraburgim nga Hajredin Kuçi, Isni Kilaj, Bashkim Smakaj dhe të tjerë, ka dhënë udhëzime të hollësishme se si duhet të dëshmojnë dëshmitarët e mbrojtur të Prokurorisë.

Sipas dosjes së Prokurorisë me Hajredin Kuçin, Thaçi pretendohet se ka dhënë udhëzime për dëshmitarët 5 dhe 6 gjatë vizitës së 3 shtatorit 2023.

Ndersa, me Isni Kilajn në vizitën e 6 tetorit 2023, dyshohet se janë ndarë informacione konfidenciale për dëshmitarët 3 dhe 4. Gjatë kontrollit në shtëpinë e Kilajt, ZPS pretendon se ka gjetur faqe të grisura të deklaratave konfidenciale dhe shënime që përputhen me udhëzimet e Thaçit.

Si dhe Bashkim Smakaj, Prokuroria pretendon se në makinën e ish-shefit të AKI-së është gjetur një dokument që përmbante një version të ngjarjeve për dëshmitarin 2, i cili përputhej me udhëzimet e dhëna nga Thaçi gjatë vizitave.

Deri më tani, asnjë nga të akuzuarit nuk e ka pranuar fajësinë. Hajredin Kuçi, Isni Kilaj dhe Fadil Fazliu janë deklaruar të pafajshëm, ndërsa Hashim Thaçi dhe Bashkim Smakaj nuk kanë pranuar të deklarohen në seancat e para. Një zhvillim i rëndësishëm ishte lirimi nga paraburgimi i Bashkim Smakajt dhe Fadil Fazliut në tetor 2024, duke u lejuar të mbrohen në liri.

Çështja e ekspertes Fraser mbetet thelbësore për mbrojtjen, pasi ajo synon të hedhë dyshime mbi vërtetësinë dhe interpretimin e provave audio që ZPS-ja i konsideron si dëshmi kryesore të ndikimit në dëshmitarë. Gjyqi po vazhdon me dëgjimin e dëshmitarëve dhe administrimin e provave materiale, në një proces që po vëzhgohet me vëmendje të shtuar për shkak të implikimeve të larta politike dhe juridike në Kosovë.