Lajmet

Homo economicus dhe origjina e parasë

Askush nuk e di me saktësi se ku, si dhe pse filluan të përdoren paratë.

Published

3 years ago

on

Askush nuk e di me saktësi se ku, si dhe pse filluan të përdoren paratë, kështu që njerëzit janë të lirë të krijojnë histori. Qëllimi kryesor i rrëfimtarëve ka qenë të sqarojnë, duke iu referuar një të shkuare hipotetike, natyrën e parasë në kohën e tyre. Dy histori të tilla kanë dominuar literaturën e parasë. Rrëfimi i shekullit të tetëmbëdhjetë i Adam Smith-it u përpoq të shpjegonte pse paratë përbëheshin nga ari dhe argjendi. Teoria chartaliste, që daton nga fundi i shekullit të nëntëmbëdhjetë, u përpoq të shpjegonte pse paratë përbëheshin kryesisht nga kreditë. Këto mund t’i quajmë teoria e metalizmit dhe teoria e kreditit.

Historia e Adam Smithit, e cila shkon prapa në kohë deri tek Aristoteli, është ende libri i preferuar i teksteve shkollore. Është padyshim historia më e lehtë për t’u kuptuar, e cila është edhe arsyeja për popullaritetin e saj. Para parave, pretendohet se ka pasur shkëmbime – shkëmbime të drejtpërdrejta të mallrave me mallra. Por shkëmbimi kërkon një ‘përkim të dyfishtë’ të dëshirave. Të dy partnerët duhet të duan atë që tjetri ka, në të njëjtën kohë. Kështu, paratë u shpikën për t’i mundësuar njërës nga palët të paguajë tjetrën në diçka që tjetra mund ta përdorte për të blerë diçka tjetër. Adam Smithi hamendësoi se ajo “diçkaja” që u bë “mjet këmbimi” duhet të ketë qenë “një lloj malli të cilin pak njerëz do të ishin të gatshëm ta refuzonin, në këmbim të asaj që prodhonin vetë”.

“Megjithëse përdoreshin bagëtitë, kripa, guaskat e të ngjashme me to, metalet, dhe veçanërisht metalet e çmuara si ari dhe argjendi, filluan të preferoheshin, për shkak të ndashmërisë së tyre, por edhe më shumë për qëndrueshmërinë dhe faktin që ishin të rrallë. Ishin këto cilësi që iu përshtatën atyre, për të qenë matësi i gjërave që prishen.

Në fillim mjaftuan shufrat e hekurit, bakrit, arit dhe argjendit, për shkak të stabilitetit më të madh relativ të vlerës. Për të shmangur nevojën për të peshuar një copë metali për çdo transaksion, u bë zakon që të vendoset një vulë publike në sasi të caktuara metalesh, duke vërtetuar peshën dhe cilësinë e tyre. Thelbi i kësaj fabule është se megjithëse ishte e përshtatshme të bëheshin kontrata në para, prapa “perdes” së kontratave kishte gjëra reale që tregtoheshin me për njëra-tjetrën kundrejt çmimeve të tyre reale”.

Teoria e shkëmbyesit “të egër” i detyrohet shumë antropologjisë klasike të kohës së Adam Smithit, në qendër të së cilës është figura e Homo Economicus, i cili ndjek interesat e veta personale në izolim nga shoqëria. Që kjo ende qëndron në themel të psikologjisë neoklasike, bëhet e qartë në librin e famshëm të Paul Samuelson, ku shkruhet: ‘Një borxh i madh mirënjohjeje u detyrohet dy majmunëve të parë, të cilët papritmas kuptuan se secili mund të përmirësohej duke hequr dorë nga disa të mira, në këmbim të disa të tjerave. Shumica e ekonomistëve kanë favorizuar rrëfimin e shkëmbimit mes njerëzve të egër, sepse ai lë jashtë shoqërinë dhe qeverinë.

Në të kundërt, historia e kredisë, e cila hodhi rrënjë në fund të viteve 1800, thotë se jeta e parasë ka nisur si një kontratë borxhi – një premtim për të paguar në të ardhmen, për diçka të blerë sot. Besueshmëria e premtimit varet nga besimi tek debitori. Por besimi nuk i jepet një të huaji, prandaj është ekzistenca e një lidhjeje shoqërore ajo që i bën të mundur paratë. Gjuha e parasë është gjuha e premtimeve: ‘fjala ime është lidhja ime’. Siç shkruan Alfred Innes: “Duke blerë ne bëhemi debitorë dhe duke shitur bëhemi kreditorë.’

Teoria e parasë si kredi nuk e prish automatikisht dikotominë klasike, nëse supozohet se kredia është thjesht një paradhënie mbi paranë, e cila në vetvete është një paradhënie për mallrat. Por ajo e dobëson shumë atë duke i vendosur pritshmëritë në qendër të transaksioneve “reale”.

“Kjo mosmarrëveshje në dukje e rikonstruktuar rreth origjinës së parasë pasqyron një divergjencë të thellë mbi qëllimin e saj. A duhej menduar paraja kryesisht si një mjet për të realizuar dy transaksione të ndara në kohë? Apo duhej gjithashtu, dhe në mënyrë të veçantë, të shihej si një lidhje midis së tashmes dhe së ardhmes? E para çoi në pikëpamjen se e vetmja kërkesë e rëndësishme për paranë ishte si një “mjet pagese”; e dyta se roli i saj i rëndësishëm ekonomik ishte si një “mbajtëse e vlerave”. Ishin motivet e mbajtjes së parave pavarësisht nga dëshira për mallra – preferenca pozitive për likuiditet – ato që “i interesonte Keynesit. “Fetishi për likuiditetin”, arsyetonte ai, mund të ketë vetëm një shkak: pasigurinë për të ardhmen.

Sepse nëse të gjithë do ta dinin me siguri se çfarë do të sillte e nesërmja, nuk do të kishte asnjë arsye racionale për grumbullimin e copave të metalit ose të copave të letrës. Në fakt, nuk do të kishte fare nevojë për para. Pra, mosmarrëveshja për origjinën e parasë ishte, në thelb, një mosmarrëveshje epistemologjike: sa të parashikueshme ishin ngjarjet e ardhshme?

Shkëputur nga libri: “Paraja dhe Qeveria: E shkuara dhe e ardhmja e Ekonomisë” – Në shqip nga bota.al

Related Topics:
Continue Reading

Lajmet

Harry Styles vendos rekord Guinness me 12 koncerte radhazi në Wembley

Published

6 minutes ago

on

July 7, 2026

By

Harry Styles ka hyrë në historinë e muzikës live, pasi është shpallur rekordmen i ri i Guinness World Records për numrin më të madh të koncerteve të njëpasnjëshme në stadiumin Wembley, duke realizuar 12 shfaqje të gjitha të shitura.

Këngëtari britanik theu rekordin e mëparshëm të grupit Coldplay, i cili kishte mbajtur 10 koncerte radhazi në Wembley në vitin 2025.

Përfaqësuesi i Guinness World Records, Will Munford, tha se rekordi i Styles është dëshmi e përmasës, ambicies dhe ndikimit kulturor të performancave të tij live, si dhe e lidhjes së veçantë që ai ka me fansat.

Styles, 32 vjeç, nisi koncertet në Londër më 12 qershor në kuadër të turneut “Together, Together”, ndërsa shfaqja e fundit u mbajt të shtunën para rreth 80 mijë spektatorëve.

Gjatë koncertit përmbyllës, ai ndau një moment emocional duke kujtuar grupin One Direction.

“Nuk do të isha në këtë skenë pa katër miqtë e mi që ishin një pjesë e madhe e këtij rrugëtimi. Dua të falënderoj Niall, Louis, Zayn dhe mikun tim të dashur Liam për gjithçka që mësova gjatë asaj kohe. Asgjë nga kjo nuk do të ishte e mundur pa ju”, u shpreh ai.

One Direction u formua në vitin 2010 në emisionin “The X Factor” dhe hyri në pauzë të pacaktuar në vitin 2016. Ish-anëtari Liam Payne ndërroi jetë në vitin 2024, në moshën 31-vjeçare.

Styles kujtoi gjithashtu se kanë kaluar 16 vjet që nga koha kur mori pjesë në “The X Factor”, i cili u zhvillua pranë Wembley-t.

“Sa herë që kthehem në Wembley, kjo ka një domethënie të jashtëzakonshme për mua. Faleminderit shumë”, tha ai.

Karrierën solo e nisi në vitin 2017 dhe deri më tani ka fituar gjashtë çmime Brit Awards, tre Grammy dhe dy Ivor Novello Awards. Albumi i tij i katërt studio, Kiss All The Time. Disco, Occasionally, u publikua në janar të këtij viti.

Për të shënuar arritjen historike, Wembley Stadium zbuloi një baner përkujtimor me mbishkrimin: “12 koncerte. Një rekord. Një vend në historinë e Wembley-t”.

Fillimisht turneu në Londër ishte planifikuar me gjashtë koncerte, por për shkak të kërkesës së lartë u zgjerua në 12 net. Në këtë turne, Styles zgjodhi të performojë vetëm në Londër dhe në asnjë qytet tjetër të Mbretërisë së Bashkuar./BBC//A.K/

Continue Reading

Lajmet

Tirana gati për koncertin e Kanye West, interes i madh për spektaklin e 11 korrikut

Published

16 minutes ago

on

July 7, 2026

By

Tirana po përgatitet të mirëpresë një nga ngjarjet më të mëdha muzikore të organizuara ndonjëherë në Shqipëri, me koncertin e reperit amerikan Kanye West, i planifikuar të mbahet më 11 korrik.

Interesi për këtë event ka qenë i jashtëzakonshëm, me një numër të madh biletash të shitura si nga publiku vendas, ashtu edhe nga vizitorë ndërkombëtarë.

Kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama, ka publikuar pamje nga stadiumi i ndërtuar posaçërisht për këtë koncert, duke theksuar se interesi ndërkombëtar ka qenë edhe më i madh se ai për finalen e UEFA Conference League që u zhvillua në Tiranë.

Sipas tij, gjatë fundjavës së koncertit kryeqyteti shqiptar do të shndërrohet në një qendër të rëndësishme të muzikës dhe argëtimit.

“Eagle Stadium”, i ndërtuar pranë autostradës Tiranë–Durrës, është projektuar për të pritur rreth 60 mijë spektatorë. Organizatorët e konsiderojnë këtë event si koncertin më të madh muzikor të mbajtur ndonjëherë në Shqipëri.

Çmimet e biletave variojnë nga 120 euro për hyrjet standarde deri në 339 euro për paketat VIP.

Koncerti në Tiranë është pjesë e turneut botëror të Kanye West për vitin 2026, i cili ka tërhequr vëmendje të madhe ndërkombëtare. Vetëm një muaj më parë, artisti performoi në Stadiumin Olimpik Atatürk në Stamboll, ku organizatorët raportuan pjesëmarrjen e rreth 118 mijë spektatorëve.

Organizimin e koncertit në Tiranë e ka marrë përsipër kompania “Streetlife”, me seli në Berlin, e njohur për organizimin e koncerteve të artistëve ndërkombëtarë si 50 Cent, Drake, Snoop Dogg, Kendrick Lamar dhe Nicki Minaj./A.K/

Continue Reading

Lajmet

AUV njofton se analizat e reja janë në proces, qumështorja “Vita” sqaron publikimin e rezultateve të majit

Published

48 minutes ago

on

July 7, 2026

By

Agjencia e Ushqimit dhe Veterinarisë (AUV) dhe qumështorja “Vita” janë përfshirë në një sqarim publik lidhur me rezultatet e analizave laboratorike të qumështit, pas një reagimi zyrtar të autoritetit rregullator në rrjetet sociale.

AUV-ja ka njoftuar opinionin se mostrat e marra më 2 korrik në qumështoren “Vita” janë ende në proces përpunimi dhe se institucioni nuk ka dërguar asnjë email me rezultate finale. Sipas agjencisë, shkrimi i publikuar nga kompania nuk paraqet qëndrimin zyrtar të institucionit dhe rezultatet do të bëhen publike vetëm pasi të verifikohen plotësisht nga autoritetet kompetente.

Nga ana tjetër, përfaqësuesit e qumështores “Vita” kanë reaguar menjëherë duke u shprehur të shtënuar nga ky sqarim i AUV-it. Kompania ka sqaruar se nuk ka publikuar rezultatet e korrikut, por ato të datës 4 maj, të cilat konfirmojnë se produktet e tyre janë 100% qumësht, pa qumësht pluhur dhe pa vaj palme. “Vita” shtoi se janë ende në pritje të mostrave të reja të cilat pritet të dalin në dritë në mes të muajit, dhe se po vazhdojnë grumbullimin e qumështit në shenjë respekti ndaj fermerëve lokalë. /E.A/

Continue Reading

Lajmet

Fakulteti i Psikologjisë në UBT pranon donacion prej 200 librash nga autorja Marianne Herzog

Published

16 hours ago

on

July 6, 2026

By

Fakulteti i Psikologjisë në UBT ka pranuar një donacion prej 200 ekzemplarësh të librit “Beni, Lilly dhe Omid”, të shkruar nga autorja Marianne Herzog. Ky libër, me vlera të veçanta edukative dhe psikologjike, do të shërbejë si një literaturë e çmuar për pasurimin profesional dhe zhvillimin e mendimit kritik te studentët.

Librat u pranuan zyrtarisht nga Prof. Emrush Thaçi, i cili dha edhe një kontribut profesional në redaktimin e botimit, dhe Prof. Fatbardha Osmani-Qehaja. Me këtë rast, stafi akademik shprehu mirënjohje të thellë ndaj autores Herzog për humanizmin dhe mbështetjen e treguar ndaj psikologëve të ardhshëm.

Për realizimin e këtij donacioni, UBT falënderon veçanërisht Dr.  Xhezide Lumi për ndërmjetësimin e saj, si dhe znj. Drita Ibrahimi, e cila përfaqësoi autoren në organizimin dhe dorëzimin e librave.

Një falënderim i veçantë i dedikohet edhe kompanisë “Ballkan Petrol” Sh.P.K., e cila tregoi përgjegjësi të lartë sociale duke mundësuar transportin e librave nga Zvicra në Kosovë.

 

Continue Reading

Të kërkuara