Lajmet

Homo economicus dhe origjina e parasë

Askush nuk e di me saktësi se ku, si dhe pse filluan të përdoren paratë.

Published

on

Askush nuk e di me saktësi se ku, si dhe pse filluan të përdoren paratë, kështu që njerëzit janë të lirë të krijojnë histori. Qëllimi kryesor i rrëfimtarëve ka qenë të sqarojnë, duke iu referuar një të shkuare hipotetike, natyrën e parasë në kohën e tyre. Dy histori të tilla kanë dominuar literaturën e parasë. Rrëfimi i shekullit të tetëmbëdhjetë i Adam Smith-it u përpoq të shpjegonte pse paratë përbëheshin nga ari dhe argjendi. Teoria chartaliste, që daton nga fundi i shekullit të nëntëmbëdhjetë, u përpoq të shpjegonte pse paratë përbëheshin kryesisht nga kreditë. Këto mund t’i quajmë teoria e metalizmit dhe teoria e kreditit.

Historia e Adam Smithit, e cila shkon prapa në kohë deri tek Aristoteli, është ende libri i preferuar i teksteve shkollore. Është padyshim historia më e lehtë për t’u kuptuar, e cila është edhe arsyeja për popullaritetin e saj. Para parave, pretendohet se ka pasur shkëmbime – shkëmbime të drejtpërdrejta të mallrave me mallra. Por shkëmbimi kërkon një ‘përkim të dyfishtë’ të dëshirave. Të dy partnerët duhet të duan atë që tjetri ka, në të njëjtën kohë. Kështu, paratë u shpikën për t’i mundësuar njërës nga palët të paguajë tjetrën në diçka që tjetra mund ta përdorte për të blerë diçka tjetër. Adam Smithi hamendësoi se ajo “diçkaja” që u bë “mjet këmbimi” duhet të ketë qenë “një lloj malli të cilin pak njerëz do të ishin të gatshëm ta refuzonin, në këmbim të asaj që prodhonin vetë”.

“Megjithëse përdoreshin bagëtitë, kripa, guaskat e të ngjashme me to, metalet, dhe veçanërisht metalet e çmuara si ari dhe argjendi, filluan të preferoheshin, për shkak të ndashmërisë së tyre, por edhe më shumë për qëndrueshmërinë dhe faktin që ishin të rrallë. Ishin këto cilësi që iu përshtatën atyre, për të qenë matësi i gjërave që prishen.

Në fillim mjaftuan shufrat e hekurit, bakrit, arit dhe argjendit, për shkak të stabilitetit më të madh relativ të vlerës. Për të shmangur nevojën për të peshuar një copë metali për çdo transaksion, u bë zakon që të vendoset një vulë publike në sasi të caktuara metalesh, duke vërtetuar peshën dhe cilësinë e tyre. Thelbi i kësaj fabule është se megjithëse ishte e përshtatshme të bëheshin kontrata në para, prapa “perdes” së kontratave kishte gjëra reale që tregtoheshin me për njëra-tjetrën kundrejt çmimeve të tyre reale”.

Teoria e shkëmbyesit “të egër” i detyrohet shumë antropologjisë klasike të kohës së Adam Smithit, në qendër të së cilës është figura e Homo Economicus, i cili ndjek interesat e veta personale në izolim nga shoqëria. Që kjo ende qëndron në themel të psikologjisë neoklasike, bëhet e qartë në librin e famshëm të Paul Samuelson, ku shkruhet: ‘Një borxh i madh mirënjohjeje u detyrohet dy majmunëve të parë, të cilët papritmas kuptuan se secili mund të përmirësohej duke hequr dorë nga disa të mira, në këmbim të disa të tjerave. Shumica e ekonomistëve kanë favorizuar rrëfimin e shkëmbimit mes njerëzve të egër, sepse ai lë jashtë shoqërinë dhe qeverinë.

Në të kundërt, historia e kredisë, e cila hodhi rrënjë në fund të viteve 1800, thotë se jeta e parasë ka nisur si një kontratë borxhi – një premtim për të paguar në të ardhmen, për diçka të blerë sot. Besueshmëria e premtimit varet nga besimi tek debitori. Por besimi nuk i jepet një të huaji, prandaj është ekzistenca e një lidhjeje shoqërore ajo që i bën të mundur paratë. Gjuha e parasë është gjuha e premtimeve: ‘fjala ime është lidhja ime’. Siç shkruan Alfred Innes: “Duke blerë ne bëhemi debitorë dhe duke shitur bëhemi kreditorë.’

Teoria e parasë si kredi nuk e prish automatikisht dikotominë klasike, nëse supozohet se kredia është thjesht një paradhënie mbi paranë, e cila në vetvete është një paradhënie për mallrat. Por ajo e dobëson shumë atë duke i vendosur pritshmëritë në qendër të transaksioneve “reale”.

“Kjo mosmarrëveshje në dukje e rikonstruktuar rreth origjinës së parasë pasqyron një divergjencë të thellë mbi qëllimin e saj. A duhej menduar paraja kryesisht si një mjet për të realizuar dy transaksione të ndara në kohë? Apo duhej gjithashtu, dhe në mënyrë të veçantë, të shihej si një lidhje midis së tashmes dhe së ardhmes? E para çoi në pikëpamjen se e vetmja kërkesë e rëndësishme për paranë ishte si një “mjet pagese”; e dyta se roli i saj i rëndësishëm ekonomik ishte si një “mbajtëse e vlerave”. Ishin motivet e mbajtjes së parave pavarësisht nga dëshira për mallra – preferenca pozitive për likuiditet – ato që “i interesonte Keynesit. “Fetishi për likuiditetin”, arsyetonte ai, mund të ketë vetëm një shkak: pasigurinë për të ardhmen.

Sepse nëse të gjithë do ta dinin me siguri se çfarë do të sillte e nesërmja, nuk do të kishte asnjë arsye racionale për grumbullimin e copave të metalit ose të copave të letrës. Në fakt, nuk do të kishte fare nevojë për para. Pra, mosmarrëveshja për origjinën e parasë ishte, në thelb, një mosmarrëveshje epistemologjike: sa të parashikueshme ishin ngjarjet e ardhshme?

Shkëputur nga libri: “Paraja dhe Qeveria: E shkuara dhe e ardhmja e Ekonomisë” – Në shqip nga bota.al

Lajmet

127 të arrestuar pas protestave në Shqipëri, hetohen thirrjet për akte terroriste

Published

on

Drejtori i Departamentit për Sigurinë Publike në Shqipëri, Dhimitraq Ziu, ka njoftuar se 127 persona janë arrestuar dhe 244 të tjerë janë proceduar penalisht në Tiranë, në lidhje me protestat e dhunshme të ditëve të fundit.

Sipas tij, janë lënduar 120 punonjës policie në disa qytete të vendit.

Ziu bëri të ditur gjithashtu se strukturat e Krimit Kibernetik dhe Antiterrorit po hetojnë kanale dhe grupe në rrjetet sociale, ku janë shpërndarë mesazhe me thirrje për akte ekstreme e terroriste dhe kërcënime ndaj punonjësve të Policisë.

“Deri në këto momente në Tiranë, janë arrestuar 127 shtetas dhe janë proceduar në gjendje të lirë 244 shtetas, për ushtrim të dhunës ndaj punonjësve të Policisë, dëmtim të institucioneve shtetërore, shkatërrim të pronës publike dhe private, si dhe të bankomateve, kamerave, automjeteve dhe rrethimeve metalike”, ka thënë ai.

Ziu ka treguar edhe për rastet në qytetet e tjera. Në Durrës, ka thënë se janë arrestuar 23 shtetas dhe janë proceduar penalisht 12 të tjerë, në Korçë janë arrestuar 2 shtetas dhe janë proceduar në gjendje të lirë 23 shtetas, në Vlorë janë proceduar në gjendje të lirë 20 shtetas, në Shkodër janë proceduar në gjendje të lirë 9 shtetas.

Gjatë protestës në Shkodër Ziu ka deklaruar se është plagosur rëndë një oficer i Policisë së Rendit, i cili aktualisht ndodhet në Spitalin e Traumës Tiranë, për ndihmë mjekësore. Ai theksoi se autori i plagosjes është identifikuar, por për shkak të moshës nuk është arrestuar.

Kurse, në Elbasan janë proceduar në gjendje të lirë 6 shtetas dhe në Kukës janë proceduar në gjendje të lirë 10 shtetas, shtoi ai.

“Ndërkohë, nga dhuna e ushtruar mbi punonjësit e Policisë, në Tiranë, Durrës, Lezhë, Shkodër dhe Kukës, janë dëmtuar deri tani 120 punonjës policie”.

Sa i përket rasteve të dyshuara për akte ekstreme, Ziu ka theksuar po bashkëpunojnë me agjencitë partnere ndërkombëtare për zbulimin e adresave IP, identifikimin e administratorëve të këtyre kanaleve dhe të çdo përdoruesi që bën thirrje për dhunë dhe akte terroriste.

“Përveç ngjarjeve në terren, strukturat e specializuara të Hetimit të Krimit Kibernetik dhe Antiterrorit kanë marrë në shqyrtim të menjëhershëm hapësirën virtuale, ku gjatë monitorimeve intensive, janë identifikuar disa kanale dhe grupe komunikimi, nëpërmjet të cilave janë shpërndarë mesazhe me përmbajtje të drejtpërdrejtë kriminale, ndër to, thirrje për kryerje të akteve ekstreme dhe terroriste, si dhe kërcënime direkte kundër jetës së punonjësve të Policisë së Shtetit”, potencoi ai.

Ziu u ka bërë thirrje protestuesve të distancohen nga personat e maskuar dhe të dhunshëm.

“E drejta për protestë duhet të ushtrohet në mënyrë paqësore dhe nuk mund të përdoret si justifikim për dhunën dhe shkatërrimin”.

Ndërkohë Ziu ka theksuar se po udhëzojnë punonjësit e policisë që “pavarësisht situatave ku përballen me sulme të rrezikshme, apo gjatë ndërhyrjeve për të mbrojtur institucionet, të tregojnë vetëpërmbajtje dhe propocionalitet”.

Gjatë katër ditëve është raportuar për ushtrim dhune nga policët drejt qytetarëve./A.K/

Continue Reading

Lajmet

KRU “Prishtina” zhvillon aksion për shkyçjen e konsumatorëve me borxhe në Lipjan

Published

on

Kompania Rajonale e Ujësjellësit “Prishtina” ka zhvilluar aksion për shkyçjen e konsumatorëve me borxhe të papaguara për shërbimet e ujësjellësit dhe kanalizimit në Lipjan.

Përmes një njoftimi, kompania ka bërë të ditur se aksioni synon trajtimin e borxheve të papaguara dhe përmbushjen e obligimeve financiare nga konsumatorët për shërbimet e ofruara.

KRU “Prishtina” ka bërë të ditur se do të vazhdojë të ndërmarrë masa ndaj konsumatorëve që nuk i paguajnë faturat e ujit dhe kanalizimit./A.K/

Continue Reading

Lajmet

KRU “Prishtina” nis aksion për shkyçjen e bizneseve me borxhe në Tophane

Published

on

Kompania Rajonale e Ujësjellësit “Prishtina” ka ndërmarrë aksion për shkyçjen e bizneseve me borxhe të papaguara në lagjen Tophane të Prishtinës.

Përmes një njoftimi, kompania ka bërë të ditur se aksioni synon trajtimin e borxheve të papaguara për shërbimet e ujësjellësit dhe kanalizimit.

KRU “Prishtina” ka njoftuar se do të vazhdojë aktivitetet për arkëtimin e borxheve dhe përmbushjen e obligimeve financiare nga konsumatorët./A.K/

Continue Reading

Lajmet

Rama: Rrezikojmë t’i humbim Lojërat Mesdhetare 2030, ICMG ka paralajmëruar për vonesat

Published

on

Kryetari i Prishtinës, Përparim Rama, ka paralajmëruar se Kosova rrezikon të humbasë organizimin e Lojërave Mesdhetare “Prishtina 2030”, pasi Komiteti Ndërkombëtar i Lojërave Mesdhetare (ICMG) ka ngritur shqetësime për mospërmbushjen e detyrimeve financiare dhe vonesat në procesin përgatitor.

Në një konferencë për media, Rama tha se ICMG-ja, përmes një letre zyrtare të dërguar më 15 tetor, ka paralajmëruar për vonesat dhe mungesën e përmbushjes së detyrimeve. Ai theksoi se më 19 dhjetor 2026 do të shqyrtohet e ardhmja e organizimit të Lojërave Mesdhetare në Prishtinë.

“Dje, pra më 15 tetor, komiteti ndërkombëtar i lojërave mesdhetare ICMG ka dërguar një letër zyrtare përmes së cilës paralajmëron për vonesat dhe mospërmbushjen e detyrimeve që rrezikojnë organizimin e lojërave mesdhetare në Prishtinë. Kjo nuk është letra e parë; është vazhdimësi e paralajmërimeve që kanë nisur muaj më parë dhe që, fatkeqësisht, nuk kanë marrë përgjigjen e duhur nga qeveria. ICMG konstaton se letra 21 shtatorit ka mbetur pa përgjigje. Garancia bankare ose e sigurimit e kërkuar që nga janari nuk është dorëzuar dhe detyrimet financiare që është dashur të përmbushen në qershor nuk janë paguar. Për më tepër, afatet për funksionalizimin e strukturave organizative, përgatitjen e masterplanit, buxhetit dhe proceseve të tjera janë shkelur vazhdimisht”, tha Rama.

Ai akuzoi Qeverinë e Kosovës për mungesë koordinimi dhe mosreagim ndaj kërkesave të kryeqytetit për mbledhjen e bordit drejtues, duke thënë se kryeministri Albin Kurti, si kryesues i këtij bordi, ka përgjegjësi për thirrjen e mbledhjeve.

Sipas Ramës, pas mbledhjes së 14 gushtit nuk është thirrur asnjë mbledhje tjetër e bordit, pavarësisht kërkesave të përsëritura nga kryeqyteti.

“Më 30 shtator, duke parë seriozitetin e situatës, kryeqyteti ndërmori iniciativën për thirrjen e mbledhjes së jashtëzakonshme më 8 tetor. Sipas statusit, nga 13 anëtarët e bordit kërkoheshin të paktën pesë nënshkrime. Tre përfaqësuesit e kryeqytetit e nënshkruan kërkesën. Përfaqësuesit e qeverisë dhe të Komitetit Olimpik të Kosovës nuk iu përgjigjën ftesës për nënshkrim. Si rezultat, mbledhja nuk u mbajt”, tha ai.

Rama theksoi se Komuna e Prishtinës ka përmbushur një sërë angazhimesh, përfshirë miratimin e statusit të komitetit organizativ, regjistrimin e organizatës dhe propozimin e pesë porteve urbane, të cilat, sipas tij, janë miratuar nga ICMG-ja më 29 qershor.

Ai theksoi se kryeqyteti ka paraqitur edhe propozimet për lokacionet sportive në Kuvendin Komunal, ndërsa ka kërkuar që institucionet përgjegjëse të veprojnë me urgjencë për të shmangur rrezikimin e organizimit.

“Në anën tjetër, kryeqyteti ka përmbushur një sërë angazhimesh konkrete. Së bashku me Komitetin Olimpik të Kosovës, kemi miratuar statusin e komitetit organizativ më 8 qershor dhe kemi përfunduar procesin e regjistrimit të organizatës më 24 qershor. Kemi propozuar pesë porte urbane, të cilat janë miratuar nga ICMG-ja më 29 qershor. Po ashtu, kemi paraqitur për votim në Kuvendin e kryeqytetit propozimet për lokacionet sportive. Por sot, kemi një paralajmërim që nuk mundemi me e injoru. ICMG-ja ka vendosur afate të reja për përmbushjen e detyrimeve. Dhe më e rëndësishmja, më 19 dhjetor 2026 do të shqyrtohet e ardhmja e lojërave mesdhetare Prishtina 2030. Kjo do të thotë se nuk kemi kohë sot për vonesa, nuk kemi kohë për mungesë koordinimi, nuk kemi kohë për heshtje institucionale. Lojërat mesdhetare nuk janë projekt i vetëm një individi, apo i një partie, apo i një institucioni. Lojërat mesdhetare janë një angazhim ndërkombëtar i Republikës së Kosovës dhe një mundësi historike për zhvillimin e sportit, të infrastrukturës, ekonomisë dhe promovimit të vendit tonë”, tha Rama.

Kreu i Prishtinës ia atribuoi një pjesë të vonesave edhe kërkesës së kryeministrit Kurti për ndryshimin e emrit të ngjarjes nga “Prishtina 2030” në “Kosova 2030”, si dhe insistimit që kryeministri të jetë kryetar i bordit drejtues.

“Edhe ta bëj edhe një gjë shumë të qartë: dy vjet, dy vjet i kemi humbur sepse kryeministri Albin Kurti ka kërkuar që emri i lojërave mesdhetare të ndryshohet nga Prishtina 2030 në Kosova 2030. Natyrisht, kjo kërkesë nuk është aprovuar, sepse në të gjithë botën lojërat mesdhetare mbajnë emrin e qytetit. Absurditeti tjetër ka qenë kërkesa e tij, apo insistimi i tij, që kryeministri të jetë kryetar i bordit drejtues, një praktikë e paparë faktikisht askund tjetër. Pra, vetëm te ne kryeministri kërkon të jetë edhe kryetar i bordit drejtues i lojërave mesdhetare, derisa natyrisht ka shumë pak kohë, apo hiç kohë, sepse ka punë të tjera më të mëdha për t’u marrë”, tha Rama.

Ai kërkoi përgjegjësi nga institucionet përkatëse, duke ngritur shqetësimin se mungesa e përgjigjeve dhe e vendimmarrjes mund ta rrezikojë një mundësi të rëndësishme për Kosovën.

“Pse nuk janë përmbushur detyrimet financiare? Po them, po e përmend edhe një herë: kemi këtu letrën nga ICMG, e cila është dërgu dje, që e bën këtë pyetje të saktë. Pse nuk është dërguar garancia e kërkuar? Pse nuk janë thirrë mbledhjet e bordit drejtues, pra po them edhe kemi letrën tjetër që vetëm kryeqyteti e ka nënshkruar, deri sa të tjerët e kanë injoruar? Dhe kush do ta marrë përgjegjësinë nëse Kosova e humb këtë mundësi historike? Prishtina i ka përmbushur përgjegjësitë e saj, dhe vazhdimisht ka kërkuar me u mbledh bordi pa përgjigje, qeveria nuk e ka kthyer asnjë email, as te ne, as te komiteti ndërkombëtar, dhe jemi në rrezik të humbjeve të lojërave. Nuk jam këtu për me u ankuar. Po ngre alarm publik për alarmet që ka ngritur ICMG. Që për shkak të mospërgjigjeve, mosveprimit të qeverisë, mund t’i humbim lojërat mesdhetare. Edhe ta bëj edhe një gjë shumë të qartë: 2 vjet, 2 vjet i kemi humbur sepse kryeministri Albin Kurti ka kërkuar që emri i lojërave mesdhetare të ndryshohet nga Prishtina 2030 në Kosova 2030. Natyrisht, kjo kërkesë nuk është aprovuar, sepse të gjithë botën lojërat mesdhetare mbajnë emrin e qytetit. Absurditeti tjetër ka qenë kërkesa e tij, apo insistimi i tij, që kryeministri të jetë kryetar i bordit. Drejtues, një praktikë e paparë, faktikisht askund tjetër. Pra, vetëm te ne kryeministri kërkon të jetë edhe kryetar i bordit drejtues i lojërave mesdhetare, derisa natyrisht ka shumë pak kohë, apo hiç kohë, sepse ka punë të tjera më të mëdha për me u marrë”, tha ai./A.K/

Continue Reading

Të kërkuara