Lajmet

Homo economicus dhe origjina e parasë

Askush nuk e di me saktësi se ku, si dhe pse filluan të përdoren paratë.

Published

on

Askush nuk e di me saktësi se ku, si dhe pse filluan të përdoren paratë, kështu që njerëzit janë të lirë të krijojnë histori. Qëllimi kryesor i rrëfimtarëve ka qenë të sqarojnë, duke iu referuar një të shkuare hipotetike, natyrën e parasë në kohën e tyre. Dy histori të tilla kanë dominuar literaturën e parasë. Rrëfimi i shekullit të tetëmbëdhjetë i Adam Smith-it u përpoq të shpjegonte pse paratë përbëheshin nga ari dhe argjendi. Teoria chartaliste, që daton nga fundi i shekullit të nëntëmbëdhjetë, u përpoq të shpjegonte pse paratë përbëheshin kryesisht nga kreditë. Këto mund t’i quajmë teoria e metalizmit dhe teoria e kreditit.

Historia e Adam Smithit, e cila shkon prapa në kohë deri tek Aristoteli, është ende libri i preferuar i teksteve shkollore. Është padyshim historia më e lehtë për t’u kuptuar, e cila është edhe arsyeja për popullaritetin e saj. Para parave, pretendohet se ka pasur shkëmbime – shkëmbime të drejtpërdrejta të mallrave me mallra. Por shkëmbimi kërkon një ‘përkim të dyfishtë’ të dëshirave. Të dy partnerët duhet të duan atë që tjetri ka, në të njëjtën kohë. Kështu, paratë u shpikën për t’i mundësuar njërës nga palët të paguajë tjetrën në diçka që tjetra mund ta përdorte për të blerë diçka tjetër. Adam Smithi hamendësoi se ajo “diçkaja” që u bë “mjet këmbimi” duhet të ketë qenë “një lloj malli të cilin pak njerëz do të ishin të gatshëm ta refuzonin, në këmbim të asaj që prodhonin vetë”.

“Megjithëse përdoreshin bagëtitë, kripa, guaskat e të ngjashme me to, metalet, dhe veçanërisht metalet e çmuara si ari dhe argjendi, filluan të preferoheshin, për shkak të ndashmërisë së tyre, por edhe më shumë për qëndrueshmërinë dhe faktin që ishin të rrallë. Ishin këto cilësi që iu përshtatën atyre, për të qenë matësi i gjërave që prishen.

Në fillim mjaftuan shufrat e hekurit, bakrit, arit dhe argjendit, për shkak të stabilitetit më të madh relativ të vlerës. Për të shmangur nevojën për të peshuar një copë metali për çdo transaksion, u bë zakon që të vendoset një vulë publike në sasi të caktuara metalesh, duke vërtetuar peshën dhe cilësinë e tyre. Thelbi i kësaj fabule është se megjithëse ishte e përshtatshme të bëheshin kontrata në para, prapa “perdes” së kontratave kishte gjëra reale që tregtoheshin me për njëra-tjetrën kundrejt çmimeve të tyre reale”.

Teoria e shkëmbyesit “të egër” i detyrohet shumë antropologjisë klasike të kohës së Adam Smithit, në qendër të së cilës është figura e Homo Economicus, i cili ndjek interesat e veta personale në izolim nga shoqëria. Që kjo ende qëndron në themel të psikologjisë neoklasike, bëhet e qartë në librin e famshëm të Paul Samuelson, ku shkruhet: ‘Një borxh i madh mirënjohjeje u detyrohet dy majmunëve të parë, të cilët papritmas kuptuan se secili mund të përmirësohej duke hequr dorë nga disa të mira, në këmbim të disa të tjerave. Shumica e ekonomistëve kanë favorizuar rrëfimin e shkëmbimit mes njerëzve të egër, sepse ai lë jashtë shoqërinë dhe qeverinë.

Në të kundërt, historia e kredisë, e cila hodhi rrënjë në fund të viteve 1800, thotë se jeta e parasë ka nisur si një kontratë borxhi – një premtim për të paguar në të ardhmen, për diçka të blerë sot. Besueshmëria e premtimit varet nga besimi tek debitori. Por besimi nuk i jepet një të huaji, prandaj është ekzistenca e një lidhjeje shoqërore ajo që i bën të mundur paratë. Gjuha e parasë është gjuha e premtimeve: ‘fjala ime është lidhja ime’. Siç shkruan Alfred Innes: “Duke blerë ne bëhemi debitorë dhe duke shitur bëhemi kreditorë.’

Teoria e parasë si kredi nuk e prish automatikisht dikotominë klasike, nëse supozohet se kredia është thjesht një paradhënie mbi paranë, e cila në vetvete është një paradhënie për mallrat. Por ajo e dobëson shumë atë duke i vendosur pritshmëritë në qendër të transaksioneve “reale”.

“Kjo mosmarrëveshje në dukje e rikonstruktuar rreth origjinës së parasë pasqyron një divergjencë të thellë mbi qëllimin e saj. A duhej menduar paraja kryesisht si një mjet për të realizuar dy transaksione të ndara në kohë? Apo duhej gjithashtu, dhe në mënyrë të veçantë, të shihej si një lidhje midis së tashmes dhe së ardhmes? E para çoi në pikëpamjen se e vetmja kërkesë e rëndësishme për paranë ishte si një “mjet pagese”; e dyta se roli i saj i rëndësishëm ekonomik ishte si një “mbajtëse e vlerave”. Ishin motivet e mbajtjes së parave pavarësisht nga dëshira për mallra – preferenca pozitive për likuiditet – ato që “i interesonte Keynesit. “Fetishi për likuiditetin”, arsyetonte ai, mund të ketë vetëm një shkak: pasigurinë për të ardhmen.

Sepse nëse të gjithë do ta dinin me siguri se çfarë do të sillte e nesërmja, nuk do të kishte asnjë arsye racionale për grumbullimin e copave të metalit ose të copave të letrës. Në fakt, nuk do të kishte fare nevojë për para. Pra, mosmarrëveshja për origjinën e parasë ishte, në thelb, një mosmarrëveshje epistemologjike: sa të parashikueshme ishin ngjarjet e ardhshme?

Shkëputur nga libri: “Paraja dhe Qeveria: E shkuara dhe e ardhmja e Ekonomisë” – Në shqip nga bota.al

Lajmet

Heshtja mbretëroi në qytetin e vogël italian, a është identifikuar personi i parë i “Sarajeva Safari”?

Published

on

Hetimi nga Milano po përhapet drejt Hagës, ndërsa banorët e një qyteti të vogël në veri të Italisë heshtin, të gjithë të frikësuar nga turpi.

Tronditja dhe një ndjenjë tmerri mbretëroi në qytetin italian të San Vito al Tagliamento pas identifikimit të snajperit të parë, të dyshuar, që qëlloi mbi civilët e pafuqishëm në Sarajevën e rrethuar midis viteve 1992 dhe 1996. Ky është një vazhdim i hetimit të të ashtuquajturit “safari lufte”, pra turizmit të dyshuar lufte në të cilin evropianët e pasur paguan shuma të mëdha parash palës serbe për të synuar civilët, i cili deri më tani është nisur vetëm në Itali.

Zyra e prokurorit italian hapi së fundmi një hetim kundër një burri të moshuar, dhe në një qytet të vogël në veri të Italisë, jo shumë larg kufirit slloven, të gjithë e dinë se kush është.

– Ai është një djalë shumë i pasjellshëm, e njoh prej vitesh. Ajo është një person i mbyllur dhe nuk tregon ndjenja. Ai ka pikëpamje të krahut të djathtë dhe është shumë i irrituar. Në fakt, e mbajmë mend shpërthimin e tij në një bar lokal për shkak të një makine, dhe më pas për shkak të një automjeti tjetër të parkuar gabimisht përpara, pranë shtëpisë së tij – i thanë disa vendas gazetarit të gazetës italiane La Repubblica, i cili vuri re se duket se ka një betim heshtjeje në vend për këtë temë.

Hetimi nga zyra e prokurorit të Milanos, i udhëhequr nga kryeprokurori Marcello Viola dhe prokurori publik Alessandro Gobbis, së shpejti duhet të marrë një dimension ndërkombëtar pasi hetuesit planifikojnë të udhëtojnë në Hagë. I dyshuari tani është në të tetëdhjetat, dhe në kohën e rrethimit të Sarajevës ishte në të pesëdhjetat. Ai është një ish-shofer kamioni që punoi për një kompani lokale të asgjësimit të mbeturinave deri në vitin 1997. Edhe pse punëdhënësit e tij në atë kohë konfirmuan se ai nuk i fshehu kurrë pikëpamjet e tij të krahut të djathtë dhe fashist, ata pretendojnë se nuk dinin për “udhëtimet e tij të supozuara të fundjavës” në Ballkan.

Sipas dokumenteve të prokurorisë, dyshohet se ky italian po shkonte në fushën e betejës së Sarajevës për t’u bashkuar me trupat serbe në të shtënat ndaj civilëve, por edhe se ai ishte i përfshirë në tregtinë e armëve. Duhet pranuar se në të përditshmen e respektuar italiane La Republica, ekziston fjalia “se ai qëlloi civilë me ustashët”, por është e qartë se ky është një gabim, qoftë lista apo dëshmia e pronarit të kompanisë për të cilën punonte burri.

Italianët nisën një hetim kundër një burri për një krim të tmerrshëm në Sarajevë: Ai dyshohet se u mburr se “gjuante njerëz”.

Civilë të shumtë u vranë në Sarajevë gjatë luftës, disa, për fat të keq, në duart e “turistëve snajperë”.

Dëshmitari kryesor zbulon detajet monstruoze të “Sarajeva Safari”: “Ishte një qytet për hobin e tyre të veçantë”.

Raporti që nisi ortekun bazohet në burime lokale dhe dëshmitë e shkrimtarit Ezi Gavazzeni dhe gazetares Marianne Maiorino. Ata përshkruajnë një burrë që me një kostum të zi u mburr për “arritjet” e tij në Ballkan, që është një pamje krejtësisht e ndryshme nga ajo që kanë të njohurit e tij. Për ta, ai është thjesht një gjuetar dhe peshkatar i apasionuar, në një kohë ai madje mbante rekordin për kapjen e troftës në liqenin La Terribile aty pranë. Gjatë kontrollit të shtëpisë së tij, njësia speciale e karabinierëve ROS gjeti shtatë armë të ligjshme, pesë me tyta të gjata dhe dy me të shkurtra. Ndërsa hetuesit po përpiqen të përcaktojnë përgjegjësinë e tij, në publik po rrjedh informacion se ai nuk është i vetmi dhe se emra të tjerë në linjën nga Torino në Trieste janë gjithashtu nën hetim.

Autoritetet lokale të San Vitos u habitën nga zbulimet e prokurorisë. Kryetari i bashkisë Alberto Bernava deklaroi se vërtetimi i këtyre akuzave do të shkaktonte një “plagë të pariparueshme” për qytetin dhe shtoi se, në rast të vërtetimit të fajësisë, ai do t’i bashkohej gjyqit si palë e dëmtuar, ashtu siç kishte vendosur tashmë qyteti i Sarajevës.

Vetë i dyshuari dyshohet se i ka thirrur një të njohuri në telefon: “Ata erdhën në shtëpinë time, po më tërheqin në diçka të madhe, do të më vrasin”.

Familja e tij, gruaja dhe fëmijët e tij, njëri prej të cilëve punon në shërbimin civil, refuzojnë të komunikojnë me median, ndërsa pastori vendas, me një rruzare në duar, thotë vetëm shkurt se lajmi është i tmerrshëm.  /J.List/

 

Continue Reading

Vendi

FSK dekoron pjesëtarët e operacionit të kërkim-shpëtimit në Shqipëri

Published

on

By

Komandanti i Forcës së Sigurisë së Kosovës, Gjenerallejtënant Bashkim Jashari priti në takim pjesëtarët e njësisë së Kërkim Shpëtimit të Regjimentit të Mbrojtjes Civile të Gardës Kombëtare të FSK-së të cilët kanë qenë të angazhuar në operacionin humanitar të kërkim shpëtimit në Republikën e Shqipërisë.

Fillimisht, Gjeneral Jashari falënderoi pjesëtarët që kanë qenë të angazhuar në operacionin humanitar të kërkim shpëtimit në Klos, të Republikës së Shqipërisë. Me këtë rast GLT Jashari i përgëzoi për punën, profesionalizmin dhe angazhimin pjesëtarët në fjalë, të cilët e përfunduan me sukses këtë operacion në kushte të ftohta dimërore.

Në fund të takimit, GLT Jashari dekoroi pjesëtarët e angazhuar në këtë operacion humanitar me medaljen “Shërbim Vetëmohues” dhe dekoroi me “mirënjohje” njësinë në fjalë.

“Forca e Sigurisë së Kosovës mbetet e përkushtuar në forcimin e bashkëpunimit rajonal duke dëshmuar ngritje të kapaciteteve dhe profesionalizëm si brenda ashtu edhe jashtë territorit të Republikës së Kosovës”, thuhet në njoftimin e FSK-së. /Ekonomia online/

Continue Reading

Aktualitet

ZPS: 437 incidente të ndalimit

Published

on

By

Prokurori James Pace para trupit gjykues ka paraqitur një hartë për qendrat e pretenduara të ndalimit të UÇK-së. Sipas ZPS-së, aty, të ndaluar u paraburgosën në mënyrë arbitrare, u keqtrajtuan, u zhdukën dhe u vranë.

Në periudhën prill 1998 deri në gusht 1999 janë regjistruar 437 incidente të ndalimit, tha ZPS-ja, duke shtuar se këto incidente janë pjesë e aktakuzës.

“Pjesa më e madhe e viktimave ishin civilë që nuk merrnin pjesë në konfliktin e armatosur në kohën e arrestimit të tyre”, tha një prokuror i specializuar.

Sipas prokurorisë në Hagë, në mesin e të ndaluarve kishte edhe forca kundërshtare, por edhe anëtarë të UÇK-së. Viktimat, sipas ZPS-së ishin “shqiptarë të Kosovës, serbë, romë, malazezë boshnjakë, maqedonas, burra, gra dhe fëmijë”, që u mbajtën në qendra me orë, ditë, javë apo muaj.

Tutje Pace tha se “Disa prej viktimave janë arrestuar në shtëpitë e tyre ose në pikat e kontrollit, në post blloqe nga persona të maskuar dhe të armatosur. Shumë raste anëtaret e UÇK-së nuk ju kanë dhënë të ndaluarve ndonjë arsye për arrestimin e tyre përveçse akuzave të përgjithshme. Disa u arrestuan pasi u urdhëruan apo u thirren që të paraqiteshin në shtabet e UÇK-së”.

(more…)

Continue Reading

Lajmet

Një gjykatë ushtarake në Rusi zbuloi të vërtetën rreth njërës prej humbjeve më të rënda të luftës në Ukrainë

Published

on

By

Rusia pranoi për herë të parë se një raketë ukrainase fundosi anijen e saj të çmuar në Detin e Zi, duke e fshirë më vonë deklaratën dhe duke u rikthyer në versionin zyrtar se kryqëzori raketor Moscow u fundos për shkak të një aksidenti, raporton CNN.

Kur u fundos në prill 2022, Moscow ishte një nga anijet luftarake më të rëndësishme të Rusisë, vetëm shtatë javë pasi Kremlini nisi pushtimin e tij të paprovokuar dhe të plotë të Ukrainës. Kievi pretendoi se anija u godit nga raketa e saj anti-anije Neptune, por Rusia dha një version të ndryshëm të incidentit në atë që ishte ndoshta turpi i saj më i madh gjatë pushtimit, gjithashtu një nga fitoret më të mëdha të ushtrisë ukrainase.

Ministria ruse e Mbrojtjes ka këmbëngulur gjithmonë se Moscow u fundos pasi shpërtheu një zjarr dhe shkaktoi një shpërthim municionesh në bord. Ushtria ruse tha në atë kohë se ekuipazhi i anijes luftarake ishte evakuuar, megjithëse më vonë pranoi se disa ishin të zhdukur.

Sipas agjencisë së pavarur ruse të lajmeve Mediazona, një gjykatë ushtarake në Moskë javën e kaluar korrigjoi pa dashje versionin zyrtar të Kremlinit. Gjykata, sipas Mediazona-s, lëshoi ​​një deklaratë mbi vendimin kundër komandantit të marinës ukrainase i cili urdhëroi sulmet ndaj Moskës dhe një anijeje tjetër, fregatës Admiral Essen. Sipas gjykatës, ai u dënua me burgim të përjetshëm në mungesë.

Ukraina në eufori, ekspertët në mosbesim për versionin rus të historisë: “Çfarë lloj ekuipazhi është ky?!”

CNN pyeti autoritetet ruse në lidhje me tërheqjen e dukshme të deklaratës. Irina Zhirnova, një zëdhënëse e Gjykatës së 2-të Ushtarake të Distriktit Perëndimor, e cila duhej të lëshonte deklaratën e fshirë tani, tha se nuk do të kishte koment. Ushtria ruse nuk iu përgjigj kërkesës së CNN për koment.

Mediazona ka raportuar gjerësisht mbi rrethanat e fundosjes së anijes Moskva në të kaluarën, duke publikuar dëshmi nga familjet e marinarëve që vdiqën – vdekjen e të cilëve ushtria ruse nuk e ka pranuar kurrë zyrtarisht.

“Më 13 prill 2022, një sulm me raketa me dy raketa goditi kryqëzorin raketor të Gardës Moskva, duke shkaktuar një zjarr dhe tym që mbushte brendësinë e anijes”, tha deklarata e gjykatës, sipas Mediazona-s.

“Në shpërthim, zjarr dhe tym, 20 anëtarë të ekuipazhit të kryqëzorit vdiqën, 24 morën lëndime të ndryshme dhe tetë janë të zhdukur, gjatë betejës më shumë se gjashtorëshe për të shpëtuar anijen”, thuhet në deklaratë, sipas Mediazona, duke shtuar se anija “nuk ishte e përfshirë” në operacionin rus në Ukrainë.

I pyetur nga CNN për koment, Dmytro Pletenchuk, një zëdhënës i forcave detare të Ukrainës, tha se ishte e vështirë për Rusinë të mohonte faktet e fundosjes, veçanërisht pasi familjet e ekuipazhit të Moskës dolën hapur.

Tërheqja e deklaratës është vetëm dështimi i fundit propagandistik i autoriteteve ruse, raporton CNN.

Continue Reading

Të kërkuara