Lajmet

Homo economicus dhe origjina e parasë

Askush nuk e di me saktësi se ku, si dhe pse filluan të përdoren paratë.

Published

3 years ago

on

Askush nuk e di me saktësi se ku, si dhe pse filluan të përdoren paratë, kështu që njerëzit janë të lirë të krijojnë histori. Qëllimi kryesor i rrëfimtarëve ka qenë të sqarojnë, duke iu referuar një të shkuare hipotetike, natyrën e parasë në kohën e tyre. Dy histori të tilla kanë dominuar literaturën e parasë. Rrëfimi i shekullit të tetëmbëdhjetë i Adam Smith-it u përpoq të shpjegonte pse paratë përbëheshin nga ari dhe argjendi. Teoria chartaliste, që daton nga fundi i shekullit të nëntëmbëdhjetë, u përpoq të shpjegonte pse paratë përbëheshin kryesisht nga kreditë. Këto mund t’i quajmë teoria e metalizmit dhe teoria e kreditit.

Historia e Adam Smithit, e cila shkon prapa në kohë deri tek Aristoteli, është ende libri i preferuar i teksteve shkollore. Është padyshim historia më e lehtë për t’u kuptuar, e cila është edhe arsyeja për popullaritetin e saj. Para parave, pretendohet se ka pasur shkëmbime – shkëmbime të drejtpërdrejta të mallrave me mallra. Por shkëmbimi kërkon një ‘përkim të dyfishtë’ të dëshirave. Të dy partnerët duhet të duan atë që tjetri ka, në të njëjtën kohë. Kështu, paratë u shpikën për t’i mundësuar njërës nga palët të paguajë tjetrën në diçka që tjetra mund ta përdorte për të blerë diçka tjetër. Adam Smithi hamendësoi se ajo “diçkaja” që u bë “mjet këmbimi” duhet të ketë qenë “një lloj malli të cilin pak njerëz do të ishin të gatshëm ta refuzonin, në këmbim të asaj që prodhonin vetë”.

“Megjithëse përdoreshin bagëtitë, kripa, guaskat e të ngjashme me to, metalet, dhe veçanërisht metalet e çmuara si ari dhe argjendi, filluan të preferoheshin, për shkak të ndashmërisë së tyre, por edhe më shumë për qëndrueshmërinë dhe faktin që ishin të rrallë. Ishin këto cilësi që iu përshtatën atyre, për të qenë matësi i gjërave që prishen.

Në fillim mjaftuan shufrat e hekurit, bakrit, arit dhe argjendit, për shkak të stabilitetit më të madh relativ të vlerës. Për të shmangur nevojën për të peshuar një copë metali për çdo transaksion, u bë zakon që të vendoset një vulë publike në sasi të caktuara metalesh, duke vërtetuar peshën dhe cilësinë e tyre. Thelbi i kësaj fabule është se megjithëse ishte e përshtatshme të bëheshin kontrata në para, prapa “perdes” së kontratave kishte gjëra reale që tregtoheshin me për njëra-tjetrën kundrejt çmimeve të tyre reale”.

Teoria e shkëmbyesit “të egër” i detyrohet shumë antropologjisë klasike të kohës së Adam Smithit, në qendër të së cilës është figura e Homo Economicus, i cili ndjek interesat e veta personale në izolim nga shoqëria. Që kjo ende qëndron në themel të psikologjisë neoklasike, bëhet e qartë në librin e famshëm të Paul Samuelson, ku shkruhet: ‘Një borxh i madh mirënjohjeje u detyrohet dy majmunëve të parë, të cilët papritmas kuptuan se secili mund të përmirësohej duke hequr dorë nga disa të mira, në këmbim të disa të tjerave. Shumica e ekonomistëve kanë favorizuar rrëfimin e shkëmbimit mes njerëzve të egër, sepse ai lë jashtë shoqërinë dhe qeverinë.

Në të kundërt, historia e kredisë, e cila hodhi rrënjë në fund të viteve 1800, thotë se jeta e parasë ka nisur si një kontratë borxhi – një premtim për të paguar në të ardhmen, për diçka të blerë sot. Besueshmëria e premtimit varet nga besimi tek debitori. Por besimi nuk i jepet një të huaji, prandaj është ekzistenca e një lidhjeje shoqërore ajo që i bën të mundur paratë. Gjuha e parasë është gjuha e premtimeve: ‘fjala ime është lidhja ime’. Siç shkruan Alfred Innes: “Duke blerë ne bëhemi debitorë dhe duke shitur bëhemi kreditorë.’

Teoria e parasë si kredi nuk e prish automatikisht dikotominë klasike, nëse supozohet se kredia është thjesht një paradhënie mbi paranë, e cila në vetvete është një paradhënie për mallrat. Por ajo e dobëson shumë atë duke i vendosur pritshmëritë në qendër të transaksioneve “reale”.

“Kjo mosmarrëveshje në dukje e rikonstruktuar rreth origjinës së parasë pasqyron një divergjencë të thellë mbi qëllimin e saj. A duhej menduar paraja kryesisht si një mjet për të realizuar dy transaksione të ndara në kohë? Apo duhej gjithashtu, dhe në mënyrë të veçantë, të shihej si një lidhje midis së tashmes dhe së ardhmes? E para çoi në pikëpamjen se e vetmja kërkesë e rëndësishme për paranë ishte si një “mjet pagese”; e dyta se roli i saj i rëndësishëm ekonomik ishte si një “mbajtëse e vlerave”. Ishin motivet e mbajtjes së parave pavarësisht nga dëshira për mallra – preferenca pozitive për likuiditet – ato që “i interesonte Keynesit. “Fetishi për likuiditetin”, arsyetonte ai, mund të ketë vetëm një shkak: pasigurinë për të ardhmen.

Sepse nëse të gjithë do ta dinin me siguri se çfarë do të sillte e nesërmja, nuk do të kishte asnjë arsye racionale për grumbullimin e copave të metalit ose të copave të letrës. Në fakt, nuk do të kishte fare nevojë për para. Pra, mosmarrëveshja për origjinën e parasë ishte, në thelb, një mosmarrëveshje epistemologjike: sa të parashikueshme ishin ngjarjet e ardhshme?

Shkëputur nga libri: “Paraja dhe Qeveria: E shkuara dhe e ardhmja e Ekonomisë” – Në shqip nga bota.al

Related Topics:
Continue Reading

Lajmet

Operacioni “Dosja 23”: Arrestohen 9 persona në Zubin Potok të dyshuar për krime lufte

Published

48 seconds ago

on

September 28, 2026

By

Në kuadër të një operacioni të koduar “Dosja 23”, Policia e Kosovës ka arrestuar të dielën nëntë persona në komunën e Zubin Potokut, të cilët dyshohen për kryerjen e veprës penale “Krime lufte kundër popullsisë civile”. Me aktvendim të Prokurorisë Speciale të Republikës së Kosovës, të gjithë të arrestuarve u është caktuar masa e ndalimit prej 48 orësh.

Të dyshuarit e ndaluar nga ky aksion janë personat me inicialet D.D., M.R., M.R., R.R., S.D., S.D., V.L., R.R. dhe D.D. Operacioni është realizuar nga hetuesit e Drejtorisë për Hetimin e Krimeve të Luftës, të mbështetur edhe nga njësi të tjera të Policisë së Kosovës, të cilat kanë ekzekutuar urdhër-kontrollet në disa lokacione të ndryshme në territorin e Zubin Potokut.

Gjatë realizimit të bastisjeve, zyrtarët policorë kanë sekuestruar si prova materiale rreth 23,000 euro dhe rreth 60,000 dinarë serbë para të gatshme, një armë të gjatë, një pushkë gjuetie, katër predha, si dhe fishekë të kalibrit 7.65 mm dhe të pushkës së gjuetisë. Po ashtu, janë konfiskuar dy libreza ushtarake, nëntë telefona celularë dhe prova e materiale të tjera relevante që ndërlidhen me rastin.

Përmes kësaj komunikate të përbashkët, Prokuroria Speciale dhe Policia e Kosovës kanë riafirmuar përkushtimin dhe angazhimin e tyre të plotë në ndjekjen penale dhe sjelljen para drejtësisë të të gjithë personave të dyshuar për kryerjen e krimeve të luftës në Kosovë. /E.A/

Continue Reading

Lajmet

Vuçiq jep dorëheqjen si president i Serbisë

Published

15 minutes ago

on

September 28, 2026

By

Presidenti i deritanishëm i Serbisë, Aleksandar Vuçiq, dha dorëheqjen nga posti i të parit të shtetit serb, në mbrëmjen e 27 shtatorit.

Ai dha dorëheqjen të dielën për të marrë pjesë në garën për postin e kryeministrit si kandidat i partisë së tij, Partisë Përparimtare Serbe (SNS).

Zgjedhjet e parakohshme parlamentare ai i kishte shpallur më herët për 25 tetor.

Vuçiq u tërhoq nga posti i kreut të shtetit serb tetë muaj para përfundimit të mandatit të tij presidencial, i cili sipas ligjit do të përfundonte në maj të vitit 2027.

Vuçiq është zgjedhur dy herë president i Serbisë.

Meqë Kushtetuta e Serbisë nuk lejon një mandat të tretë, ai nuk do të mund të kandidonte sërish.

Pas dorëheqjes së Vuçiqit, Serbia do të ketë ushtrues detyre të presidentit të shtetit.

Këtë detyrë do ta marrë Ana Bërnabiq, kryetare e deritanishme e Kuvendit të Serbisë, i cili u shpërbë pas shpalljes së zgjedhjeve parlamentare.

Ajo mund të qëndrojë në këtë detyrë për më së shumti tre muaj.

Vuçiq tha në një adresim për publikun se rundi i parë i zgjedhjeve presidenciale do të mbahet deri në fund të dhjetorit.

Përveç kësaj, ai tha se kishte marrë vendim për amnisti dhe falje për 49 persona.

“Prej tyre, 23 persona janë të lidhur me të gjitha këto ngjarje të tmerrshme nëpër të cilat kemi kaluar gjatë një viti e gjysmë të fundit”, tha Vuçiq.

Kur do të mbahen zgjedhjet për presidentin ose presidenten e re të Serbisë?

Dorëheqja e Vuçiqit do të thotë se qytetarët e Serbisë, pas zgjedhjeve parlamentare të 25 tetorit, do të shkojnë sërish në qendrat e votimit.

Sipas ligjit, zgjedhjet presidenciale shpallen “në mënyrë që votimi të mbahet jo më vonë se tre muaj nga dita kur presidentit i përfundon mandati”.

Gjithashtu, nga dita e shpalljes së zgjedhjeve deri në ditën e votimit nuk mund të kalojnë më pak se 30 dhe më shumë se 60 ditë.

Kjo do të thotë se zgjedhjet presidenciale do të mbahen më së voni në fund të dhjetorit, ndërsa më së hershmi në fillim të nëntorit të këtij viti.

Akuzat për fushatë nga funksionarët

Vuçiq dhe Partia e tij Përparimtare Serbe janë boshti i pushtetit në Serbi që nga viti 2012.

Në prag të zgjedhjeve të ardhshme parlamentare, Vuçiq njoftoi se dëshiron të rikthehet në postin e kryeministrit, detyrë të cilën e ka mbajtur për dy mandate.

Në fushatën për këto zgjedhje ai hyri nga pozita e presidentit të shtetit – pranoi të jetë bartës i listës zgjedhore që SNS-ja, së bashku me partnerët e saj të koalicionit, e dorëzoi dy javë para dorëheqjes së Vuçiqit.

Debatin nëse është në kundërshtim me ligjin që presidenti i Serbisë të jetë njëkohësisht edhe kandidat në zgjedhjet parlamentare e hapi në publik organizata joqeveritare Byroja për Kërkime Shoqërore (BIRODI).

Ajo kërkoi nga Agjencia për Parandalimin e Korrupsionit që të shprehej lidhur me këtë çështje.

Megjithatë, kjo kërkesë mbeti pa përgjigje.

BIRODI e paraqiti më 15 shtator edhe një ankesë ndaj pjesëmarrjes së Vuçiqit në fushatë pranë Komisionit Republikan të Zgjedhjeve (RIK), i cili është përgjegjës për mbikëqyrjen e procesit zgjedhor.

Një ditë më vonë, RIK-u e hodhi poshtë ankesën si “të pabazuar”.

Edhe para fillimit të aktiviteteve parazgjedhore, opozita dhe vëzhguesit e zgjedhjeve e kishin kritikuar disa herë presidentin se po e keqpërdorte funksionin shtetëror për promovimin e partisë së tij.

Përparimtarët i hodhën poshtë këto akuza, duke thënë se me partinë merren “jashtë orarit të punës”.

Për problemin e fushatës nga funksionarët në Serbi, përkatësisht përdorimin e pozitave shtetërore për promovimin e partisë gjatë procesit zgjedhor, prej vitesh kanë tërhequr vërejtjen vëzhgues vendorë dhe ndërkombëtarë. /REL/

 

Continue Reading

Lajmet

Tragjedi në Himalaje: Orteku godet kampin bazë në Nepal, dy të vdekur e dhjetëra të zhdukur

Published

1 hour ago

on

September 28, 2026

By

Të paktën dy persona kanë humbur jetën dhe rreth 12 të tjerë rezultojnë të zhdukur pasi një ortek masiv goditi kampin bazë të majës Himlung Himal në Nepal, një lartësi prej 7,126 metrash në distriktin Manang, pranë kufirit me Tibetin.

Sipas raportimeve të BBC-së, ngjarja ka ndodhur të dielën në mëngjes. Grupi i goditur nga orteku përbëhej nga shtetas nepalezë, përfshirë alpinistë lokalë dhe pjesëtarë të stafit mbështetës. Ata kishin dalë përpara alpinistëve të huaj me qëllim përgatitjen e kampit, menaxhimin e itinerarit dhe vendosjen e litarëve në mal.

Shkak për këtë katastrofë janë bërë reshjet e dendura të dëborës që përfshinë zonën ditët e fundit, duke rritur ndjeshëm rrezikun për shkëputjen e orteqeve. Kushtet e vështira atmosferike po pengojnë seriozisht operacionet e shpëtimit, ndërsa helikopterët dhe ekipet e emergjencës e kanë pasur të pamundur të mbërrijnë në vendngjarje gjatë orëve të para.Kjo tragjedi në Himlung Himal vjen më pak se dy muaj pas vdekjes së gjashtë alpinistëve në pikën Broad Peak në Pakistan, mes të cilëve humbi jetën edhe alpinisti i njohur britaniko-nepalez, Nirmal Purja.

Ndërkohë, rajoni i Himalajeve po përballet me një nga periudhat më të rënda nga fatkeqësitë

natyrore:

Mbi 6,000 të zhdukur: Vijojnë kërkimet në kufirin Nepal-Tibet pas përmbytjeve masive dhe rrëshqitjeve të dheut të muajit gusht.

Mbi 1,400 të vdekur: Shembja e një akullnaje shkaktoi vershimin e menjëhershëm të ujit dhe inerteve në luginën e lumit Trishuli, duke shkatërruar terësisht vendbanime të tëra.

/BBC/

Continue Reading

Lajmet

Deklarata për Gjykatën Speciale në rend dite sot në Kuvend

Published

1 hour ago

on

September 28, 2026

By

Kuvendi i Kosovës mblidhet sot në seancë plenare, caktuar për të nisur në orën 11:00.

Sipas rendit të ditës, deputetët do të trajtojnë disa çështje me rëndësi, ku përfshihen miratimi i procesverbaleve të seancave të kaluara, betimi i deputetëve të rinj, si dhe miratimi i një deklarate lidhur me Aktgjykimin e Dhomave të Specializuara të Kosovës të datës 16 shtator.

Pjesë e punimeve do të jetë edhe zgjedhja e nënkryetarit të ri të Kuvendit nga radhët e Grupit Parlamentar të PDK-së. Gjithashtu, pritet të shqyrtohet edhe formimi i komisioneve parlamentare, një hap kyç ky për funksionalizimin e plotë të punës legjislative. /E.A/

 

Continue Reading

Të kërkuara