Lajmet

Homo economicus dhe origjina e parasë

Askush nuk e di me saktësi se ku, si dhe pse filluan të përdoren paratë.

Published

on

Askush nuk e di me saktësi se ku, si dhe pse filluan të përdoren paratë, kështu që njerëzit janë të lirë të krijojnë histori. Qëllimi kryesor i rrëfimtarëve ka qenë të sqarojnë, duke iu referuar një të shkuare hipotetike, natyrën e parasë në kohën e tyre. Dy histori të tilla kanë dominuar literaturën e parasë. Rrëfimi i shekullit të tetëmbëdhjetë i Adam Smith-it u përpoq të shpjegonte pse paratë përbëheshin nga ari dhe argjendi. Teoria chartaliste, që daton nga fundi i shekullit të nëntëmbëdhjetë, u përpoq të shpjegonte pse paratë përbëheshin kryesisht nga kreditë. Këto mund t’i quajmë teoria e metalizmit dhe teoria e kreditit.

Historia e Adam Smithit, e cila shkon prapa në kohë deri tek Aristoteli, është ende libri i preferuar i teksteve shkollore. Është padyshim historia më e lehtë për t’u kuptuar, e cila është edhe arsyeja për popullaritetin e saj. Para parave, pretendohet se ka pasur shkëmbime – shkëmbime të drejtpërdrejta të mallrave me mallra. Por shkëmbimi kërkon një ‘përkim të dyfishtë’ të dëshirave. Të dy partnerët duhet të duan atë që tjetri ka, në të njëjtën kohë. Kështu, paratë u shpikën për t’i mundësuar njërës nga palët të paguajë tjetrën në diçka që tjetra mund ta përdorte për të blerë diçka tjetër. Adam Smithi hamendësoi se ajo “diçkaja” që u bë “mjet këmbimi” duhet të ketë qenë “një lloj malli të cilin pak njerëz do të ishin të gatshëm ta refuzonin, në këmbim të asaj që prodhonin vetë”.

“Megjithëse përdoreshin bagëtitë, kripa, guaskat e të ngjashme me to, metalet, dhe veçanërisht metalet e çmuara si ari dhe argjendi, filluan të preferoheshin, për shkak të ndashmërisë së tyre, por edhe më shumë për qëndrueshmërinë dhe faktin që ishin të rrallë. Ishin këto cilësi që iu përshtatën atyre, për të qenë matësi i gjërave që prishen.

Në fillim mjaftuan shufrat e hekurit, bakrit, arit dhe argjendit, për shkak të stabilitetit më të madh relativ të vlerës. Për të shmangur nevojën për të peshuar një copë metali për çdo transaksion, u bë zakon që të vendoset një vulë publike në sasi të caktuara metalesh, duke vërtetuar peshën dhe cilësinë e tyre. Thelbi i kësaj fabule është se megjithëse ishte e përshtatshme të bëheshin kontrata në para, prapa “perdes” së kontratave kishte gjëra reale që tregtoheshin me për njëra-tjetrën kundrejt çmimeve të tyre reale”.

Teoria e shkëmbyesit “të egër” i detyrohet shumë antropologjisë klasike të kohës së Adam Smithit, në qendër të së cilës është figura e Homo Economicus, i cili ndjek interesat e veta personale në izolim nga shoqëria. Që kjo ende qëndron në themel të psikologjisë neoklasike, bëhet e qartë në librin e famshëm të Paul Samuelson, ku shkruhet: ‘Një borxh i madh mirënjohjeje u detyrohet dy majmunëve të parë, të cilët papritmas kuptuan se secili mund të përmirësohej duke hequr dorë nga disa të mira, në këmbim të disa të tjerave. Shumica e ekonomistëve kanë favorizuar rrëfimin e shkëmbimit mes njerëzve të egër, sepse ai lë jashtë shoqërinë dhe qeverinë.

Në të kundërt, historia e kredisë, e cila hodhi rrënjë në fund të viteve 1800, thotë se jeta e parasë ka nisur si një kontratë borxhi – një premtim për të paguar në të ardhmen, për diçka të blerë sot. Besueshmëria e premtimit varet nga besimi tek debitori. Por besimi nuk i jepet një të huaji, prandaj është ekzistenca e një lidhjeje shoqërore ajo që i bën të mundur paratë. Gjuha e parasë është gjuha e premtimeve: ‘fjala ime është lidhja ime’. Siç shkruan Alfred Innes: “Duke blerë ne bëhemi debitorë dhe duke shitur bëhemi kreditorë.’

Teoria e parasë si kredi nuk e prish automatikisht dikotominë klasike, nëse supozohet se kredia është thjesht një paradhënie mbi paranë, e cila në vetvete është një paradhënie për mallrat. Por ajo e dobëson shumë atë duke i vendosur pritshmëritë në qendër të transaksioneve “reale”.

“Kjo mosmarrëveshje në dukje e rikonstruktuar rreth origjinës së parasë pasqyron një divergjencë të thellë mbi qëllimin e saj. A duhej menduar paraja kryesisht si një mjet për të realizuar dy transaksione të ndara në kohë? Apo duhej gjithashtu, dhe në mënyrë të veçantë, të shihej si një lidhje midis së tashmes dhe së ardhmes? E para çoi në pikëpamjen se e vetmja kërkesë e rëndësishme për paranë ishte si një “mjet pagese”; e dyta se roli i saj i rëndësishëm ekonomik ishte si një “mbajtëse e vlerave”. Ishin motivet e mbajtjes së parave pavarësisht nga dëshira për mallra – preferenca pozitive për likuiditet – ato që “i interesonte Keynesit. “Fetishi për likuiditetin”, arsyetonte ai, mund të ketë vetëm një shkak: pasigurinë për të ardhmen.

Sepse nëse të gjithë do ta dinin me siguri se çfarë do të sillte e nesërmja, nuk do të kishte asnjë arsye racionale për grumbullimin e copave të metalit ose të copave të letrës. Në fakt, nuk do të kishte fare nevojë për para. Pra, mosmarrëveshja për origjinën e parasë ishte, në thelb, një mosmarrëveshje epistemologjike: sa të parashikueshme ishin ngjarjet e ardhshme?

Shkëputur nga libri: “Paraja dhe Qeveria: E shkuara dhe e ardhmja e Ekonomisë” – Në shqip nga bota.al

Lajmet

Të hënën, UBT do të organizojë forum akademik të veçantë në Kosovë në nder të 250-vjetorit të Shteteve të Bashkuara të Amerikës

Published

on

By

Projekti “America Inspires Freedom – The Kosovo Story”, njofton se UBT, Partneri Kryesor Akademik i projektit, do të organizojë një forum akademik të veçantë më 29 qershor 2026 në Prishtinë, si pjesë e programimit zyrtar ndërkombëtar që shënon 250-vjetorin e Shteteve të Bashkuara të Amerikës.

Forumi, me titull “Nga Çlirimi te Lidershipi: Edukimi i Gjeneratës së Ardhshme përmes Partneritetit Kosovë–SHBA”, do të mbledhë studiues të njohur amerikanë, ekspertë të politikave publike, përfaqësues të komunitetit të veteranëve, studentë, profesorë universitarë dhe zyrtarë publikë për të diskutuar marrëdhënien e qëndrueshme ndërmjet Kosovës dhe Shteteve të Bashkuara, si dhe rolin e arsimit në formësimin e lidershipit demokratik për gjeneratat e ardhshme.

Ky aktivitet është pjesë e projektit më të gjerë “America Inspires Freedom: The Kosovo Story”, i cili u njoh zyrtarisht më herët gjatë këtij viti përmes Memorandumit të Mirëkuptimit të nënshkruar ndërmjet Fondacionit Shqiptaro-Amerikan dhe America250, Komisionit Amerikan për Shënimin e Çerek-shekullit të Pavarësisë së Amerikës. Përmes kësaj marrëveshjeje, Kosova u bë vendi i parë dhe i vetëm jashtë Shteteve të Bashkuara i përfshirë zyrtarisht në programimin ndërkombëtar të America250.

Rektori i UBT-së, Prof. Dr. Edmond Hajrizi, mirëpriti partneritetin dhe mundësinë për të organizuar këtë forum në UBT.

“UBT-ja është e nderuar të shërbejë si Partneri Kryesor Akademik i Projektit për Shënimin e 250-vjetorit të Amerikës në Kosovë dhe të organizojë këtë forum akademik të veçantë. Marrëdhënia ndërmjet Kosovës dhe Shteteve të Bashkuara është ndër partneritetet më të rëndësishme në historinë moderne të vendit tonë, ndërsa institucionet e arsimit të lartë kanë përgjegjësi të veçantë për të ruajtur dhe avancuar vlerat mbi të cilat është ndërtuar ky partneritet. Ne jemi krenarë që UBT do të kontribuojë në këtë iniciativë historike dhe do të ndihmojë në forcimin e themeleve intelektuale të partneritetit Kosovë–SHBA për vitet që vijnë”.

Faton Bislimi, Themelues dhe Drejtor i Projektit “America Inspires Freedom: The Kosovo Story”, theksoi rëndësinë e aktivitetit dhe rolin udhëheqës të UBT-së.

“250-vjetori i Amerikës ofron një mundësi të jashtëzakonshme jo vetëm për të festuar historinë amerikane, por edhe për të reflektuar mbi ndikimin e thellë që lidershipi, vlerat dhe miqësia amerikane kanë pasur për popullin e Kosovës. Pak kombe në botë mund të flasin për rolin e Amerikës në historinë e tyre me aq shumë mirënjohje dhe respekt sa Kosova. Jemi thellësisht të nderuar që kemi UBT-në si Partnerin tonë Kryesor Akademik në këtë iniciativë historike. Duke sjellë së bashku folës të shquar amerikanë dhe pjesëmarrës të tjerë të rëndësishëm, ky forum do të ndihmojë që gjeneratat e reja të kuptojnë si sakrificat që siguruan lirinë e Kosovës, ashtu edhe vlerat demokratike që duhet të udhëheqin të ardhmen e saj”.

Si partner i projektit, UBT do të organizojë një nga aktivitetet më të rëndësishme intelektuale dhe edukative të kësaj nisme, duke riafirmuar përkushtimin e kahershëm të universitetit ndaj inovacionit, vlerave demokratike, bashkëpunimit ndërkombëtar dhe ekselencës akademike.

Forumi do të trajtojë tema që lidhen me lirinë, demokracinë, lidershipin, përgjegjësinë qytetare, partneritetin transatlantik dhe mësimet që përvoja e Kosovës mund t’u ofrojë gjeneratave të ardhshme.

Continue Reading

Kujtesë

Ditari: Lajmet kryesore që shënuan datën 26 qershor 1993-1998?

Published

on

By

Në rubrikën Ditari, kemi përzgjedhur disa nga lajmet më të rëndësishme të kësaj dite, në periudhën 1993-1998.

 Foto: Takimi Rugova-Hollbruk

 26 qershor 1993

Policia serbe vazhdon me arrestimin e arsimtarëve shqiptarë

Edhe gjatë ditës së djeshme, policia serbe vazhdoi me bastisjet dhe arrestimet e disa drejtorëve dhe arsimtarëve shqiptarë në Kosovë. Kështu dje, rreth orës 5 të mëngjesit, një ekspeditë e policisë serbe e përbërë prej 15 vetash, me qëllim të kërkimit të vulave të shkollës dhe dëftesave të nxënësve, bastisën shtëpinë e Kadrush Nezirit në Viti. Policët serbë gjatë bastisjes, thyen dhe demoluan të gjitha orenditë e shtëpisë. Gjatë bastisjes, policët serbë konfiskuan dy ditarë pune për nxënës të arsimtares Hana Neziri, bashkëshorte e Kadrushit, si dhe disa numra të revistave që botohen në Kosovë. Policia serbe e mori me vete Kadrushin në organet e sigurimit, me ç’rast u interesuan për vulat e shkollës dhe dëftesat e nxënësve.

Pas qëndrimit katër orësh në organet e policisë, Kadrush Neziri u lirua.

Po ashtu dje, rreth orës 8 të mëngjesit, organet e policisë serbe në Prizren, ftuan në të ashtuquajturën bisedë informative, Ridvan Hoxhajn, drejtor i Shkollës fillore “Dëshmorët e Zhurit” në Zhur. Inspektorët serbë u interesuan lidhur me shpërndarjen e dëftesave, aktivitetin e të drejtorëve të shkollave shqipe në këtë komunë, pastaj rreth Këshillit pë finacim në Zhur, për LASH “Naim Frashëri” në Prizren etj.

Pas “bisedës informative”, Ridvan Hoxhaj u lirua.

Dje po ashtu në orët e hershme të mëngjesit, policia serbe arrestoi edhe Shaban Myrtajn, drejtor i Shkollës së mesme “Arbëria” në Gjilan. Merret vesh se gjatë kohës së arrestimit të Shaban Myrtajt, policia konfiskoi vulën e shkollës, librat amzë të nxënësve, 241 ditarë pune, 232 dëftesa, 15 libra, si dhe një dëftesë të të ardhurave personale të profesorëve.

Ndaj Shaban Myrtajt, policia serbe përdori edhe dhunën.

 

26 qershor 1995

Fushatë e gjerë e dhunës me pretekst të kërkimit të armëve në Mitrovicë e rrethinë

Njoftimet e Komisionit për Informim të Degës së LDK-së në Mitrovicë, bëjnë me dije se, sipas urdhërit, në stacionin e policisë në Stantërg, më 19 qershor, u paraqit Musli B. Ibishi nga Tërstena e Mitrovicës. Me këtë rast, me pretekst se duhet të dorëzojë një revole, ai u keqtrajtua rëndë fizikisht, ndërsa më 21 qershor, kur sipas urdhërit, në polici u paraqitën edhe djemtë e tij, Rrahmani e Nimani, policët rrahën deri në alivanosje Nimanin. Pas dy orësh ata u liruan, por me kusht që në polici të paraqiten sot dhe gjithsesi me vete të sjellin revolen e cila kërkohet prej tyre.

Me pretekst se duhet të dorëzojnë armët që i kërkohen, më 20 qershor, policët bastisën shtëpinë e Beqir L. Mehajt në lagjen “Ura e gjakut” në Mitrovicë, me ç’rast me vete morën dy djemtë e tij Rrahmanin dhe Sabriun. Policia i keqtrajtoi ata rëndë fizikisht gjatë rrugës deri në stacionin e policisë dhe në stacion, ku Rrahmani u mbajt disa orë lidhur për një kalorifer.

Më shumë se 20 policë, rrethuan dhe bastisën shtëpinë e Bashkim J. Hazirit, në lagjen “Ura e gjakut” në Mitrovicë, më 22 qershor, me preteskt të kërkimit të një pushkëmitralozi. Meqë nuk gjetën armën që kërkonin e as armë tjerët, policët me vete morën Bashkimin, vëllaun e tij Naimin dhe djalin e axhës së tij Muratin, të cilët në polici u mbajtën më shumë se tetë orë. Me këtë rast, Bashkim Haziri u keqtrajtua fizikisht dhe u urdhërua që në polici të paraqitet sot në orën 8:00.

Pasi edhe më parë kishin shkuar në shtëpitë e Shaban e Sahit Xhemajlit në fshatin Vërnicë për të kërkuar armë, policët shkuan në shtëpinë e Shabanit edhe më 23 qershor dhe e urdhëruan atë që ta paraqitet në polici më 24 qershor.

Pasi më 22 qershor, policët ia bastisën shëpinë dhe e rrahën brutalisht, më 24 qershor sipas thirrjes së lënë, në polici u paraqit Muharrem R. Hajdini (58) nga lagja “Tavnik” e Mitrovicës. Edhe pse është në gjendje të rëndë shëndetësore dhe më parë mjekët nuk e kishin pranuar në spitalin e Mitrovicës dhe po mjekohej në shtëpi, ai u detyrua të paraqitet në polici, ku prej tij kërkojnë të dorëzojë një revole, një autotmobil të tipit “Golf”, të cilin gjoja e paska sjell djali i tij nga Gjermania dhe kasetën e dasmës së djalit të tij nga viti 1989. Pasi u tregoi policëve plagët e pashëruara, ai u lirua më kusht që në polici të paraqitet më 28 qershor dhe të dorëzojë gjithsesi gjërat që nga ai kërkohen.

Në shtëpinë e Xhevat Jusufit, kryetar i Nëndegës së LDK-së në Bare, më 23 qershor policët e kërkuan, për arsye tash për tash të panjohura, vëllaun e tij Abdyl Jusufin.

Iliaz Rexhës, mësimdhënës në SHME “Hasan Prishtina” në Mitrovicë, i cili për shkak të mbajtjes së mësimit në punktin privat, në tetor të vitit të kaluar, qe dënuar më 10 ditë burg, dënim ky të cilin shkalla e dytë ia kishte kthyer në dënim në të holla, me lartësi prej 200 dinarësh, pas ankesës së shtruar në këtë vendim, këtyre ditëve mori vendimin, sipas të cilit rtefuzohet ankesa e tij dhe ai detyrohet të paguaj 200 dinarë gjobë.

 

26 qershor 1997

Gjykata Kushtetuese e Maqedonisë ndaloi përdorimin e flamurit shqiptar edhe në Tetovë

Gjykata Kushtetuese e Maqedonisë dje vendosi për heqjen e përkohshme nga përdorimi të flamujve të nacionaliteteve, përkatësisht atij shqiptar nga Kuvendi i Komunës së Tetovës.

Në arsyetim thuhet se kjo iniciativë e kësaj gjykate është ngritë nga Partia Demokratike Maqedonase dhe Qeveria e Maqedonisë. Kjo gjykatë për vendimin e Komunës së Tetovës për përdorimin e flamurit shqiptar thotë se është në kundërshtim me Kushtetutën e Maqedonisë. Pritet që ky vendim sot t’u dërgohet kompetentëve të Komunës së Tetovës.

Qeveria maqedonase kohë më parë ka hartuar dy ligje për përdorimin e flamujve. Fjala është për Ligjin për përdorimin e flamurit shtetëror dhe ligjin për përdorimin e flamujve të nacionaliteteve për të cilët do të debatojë Parlamenti i Maqedonisë në mbledhjen e ardhshme.

 

 

26 qershor 1998

Kryetari Rugova bisedoi me ambasadorin Hollbruk

Kryetari i Republikës së Kosovës, Ibrahim Rugova bisedoi sot në Prishtinë me ambasadorin e SHBA-ve pranë OKB-së, Riçard Hollbruk dhe bashëpunëtorët.

Në takim ishin të pranishëm edhe Kristofer Hill, ambasadori i SHBA-ve në Shkup dhe ndërmjetësues në bisedimet mes Prishtinës e Beogradit, si dhe shefi i Misionit të SHBA-ve në Beograd, Riçard Majls.

Në takimin u bisedua për zhvillimet më të reja në Kosovë dhe për mundësitë e ndërmarrjes së hapave konkretë për krijimin e klimës së përshatatshme për vendosjen sa më të shpejt të negociatave mes Prishtinës e Beogradit. Situata në Kosovë u vlerësua tepër e rëndë dhe u kërkuan veprime të menjëhershme e konkrete me qëllim të shtendosjes së gjendjes e të evitimit të shkallëzimit të mëtejshëm të dhunës e të konflikteve dhe të parandalimit të spastrimit etnik të Kosovës.

Në këtë takim merrnin pjesë edhe anëtarët e ekipit negociator me Beogradin, dr. Fehmi Agani, Veton Surroi dhe Blerim Shala.

Continue Reading

Lajmet

Formësimi i liderëve të rinj të ekonomisë: Programi MBE në UBT si shtyllë e zhvillimit profesional

Published

on

By

Tregu dinamik i ekonomisë globale po kërkon çdo ditë e më shumë profesionistë të cilët zotërojnë mendim kritik, qasje inovative dhe aftësi akademike për të zgjidhur sfida komplekse menaxhuese. Në këtë kuadër, programi Bachelor në Menaxhment, Biznes dhe Ekonomi (MBE) në UBT është kthyer në një pikë referimi për përgatitjen e kuadrove që udhëheqin ndryshimin në nivel lokal dhe ndërkombëtar, duke ofruar kompetenca dhe njohuri bazë në fushën e studimit dhe kërkimit shkencor.

Ky program është dizajnuar rreth një strukture unike akademike. Dy vitet e para shërbejnë për të pajisur studentët me kompetenca të përgjithshme dhe të avancuara në menaxhim biznesi, ekonomi, financa dhe burime njerëzore, me një kuptim kritik të dinamikës ekonomike. Ndërsa në vitin e tretë, studentët kanë mundësinë të zgjedhin orientimin e tyre specifik, ku lista e lëndëve është hartuar posaçërisht për të mundësuar një punësim të shpejtë dhe të qëndrueshëm në fushën përkatëse.

Për ata që synojnë krijimin e bizneseve të reja dhe udhëheqjen strategjike, orientimi në Menaxhment, Ndërmarrësi dhe Inovacion ofron njohuri të avancuara të teknikave për kryerjen e analizave të mjedisit të brendshëm dhe të jashtëm të organizatës. Nga ana tjetër, orientimi në Marketing dhe Shitje zbërthen në nivel profesional elementet e marketingut miks, kërkimin e tregut dhe menaxhimin e marrëdhënieve me klientët. Për studentët që synojnë saktësinë financiare, programi ofron orientimet në Kontabilitet, Auditim dhe Tatime, si dhe Financa, Banka dhe Sigurime, të cilat zhvillojnë aftësi analitike për interpretimin e pasqyrave financiare, zbatimin e politikave fiskale dhe menaxhimin e rreziqeve të kapitalit. Ndërkaq, orientimi në Biznes Ndërkombëtar ndërton liderë globalë përmes trajtimit të tregjeve valutore, ligjeve ndërkombëtare të biznesit dhe strategjive të zgjerimit në mjediset ndërkombëtare.

Përtej njohurive teorike, studentët e MBE-së dallohen për zotërimin e mjeteve të avancuara të TI-së dhe sistemeve të informacionit, duke aplikuar vendimmarrjen e bazuar në të dhëna (data-driven decision making). Përmes kësaj qasjeje multidisiplinare, programi nuk synon thjesht diplomimin e studentëve, por transformimin e tyre në menaxherë strategjikë dhe ndërmarrës të suksesshëm.

Ky sukses akademik mbështetet fuqishëm nga pozicioni i UBT-së si institucion lider në arsimin e lartë, i cili integron vazhdimisht teknologjitë më të fundit me nevojat e tregut global. Në vitin 2026, UBT ka konfirmuar reputacionin e tij ndërkombëtar duke u renditur si institucioni numër një në botë në kategorinë “University Brand and Reputation” në rangimin global WURI. Po ashtu, institucioni është vlerësuar me titullin prestigjioz “Engaged University of the Year”, duke u renditur përpara universiteteve të njohura nga Evropa, Amerika dhe Azia. Me mbi 25 vite përvojë dhe inovacion të vazhdueshëm, UBT mbetet një nga shtyllat më të fuqishme në rajon për përgatitjen e profesionistëve të së ardhmes.

Continue Reading

Vendi

Haxhiu: Personat e varur nga droga nuk janë kriminelë, ata kanë nevojë për trajtim

Published

on

By

Ushtruesja e Detyrës së Presidentes së Kosovës, Albulena Haxhiu, mori pjesë në tryezën e organizuar për Ditën Ndërkombëtare kundër Abuzimit dhe Trafikimit të Drogave.

Në fjalën e saj, Haxhiu tha se përdorimi dhe shitja e drogës janë rreziqe të mëdha për rininë dhe sigurinë në vend. Ajo kërkoi që për këtë problem të flitet hapur nëpër shkolla, me prindër dhe me mësimdhënës, përpara se të bëhet vonë.

Haxhiu u bëri thirrje institucioneve që t’i kushtojnë rëndësi të veçantë shkollave, për shkak të raportimeve se pranë oborreve të tyre shitet drogë. Ajo theksoi se nëse të rinjtë dëgjojnë për drogat vetëm nga rruga apo rrjetet sociale, shteti nuk do të mund t’i mbrojë dot.

Gjatë fjalimit, ajo bëri thirrje që personat e varur nga substancat narkotike të mos trajtohen si kriminelë, por si njerëz që kanë nevojë për ndihmë dhe rehabilitim. Sipas saj, kriminelë janë ata që i furnizojnë dhe përfitojnë nga dobësia e tyre.

Në fund, Haxhiu përkujtoi se Kosova ka një strategji shtetërore kundër drogës, por shtoi se ky problem nuk zgjidhet me një dokument, por kërkon punë të vazhdueshme nga i gjithë komuniteti./E.A/

Continue Reading

Të kërkuara