Lajmet

A duhet t’i ringjallim speciet e zhdukura?

Nga Charlotte Meyer.

Published

on

Nga Charlotte Meyer

Në vitin 2700 Para Krishtit, arkitekti i parë i njohur i historisë, Imhotep, ndërtoi piramidën e Xhozer, e konsideruar si më e vjetra në botë. Gati në të njëjtën kohë, në Siberi po zhdukeshin mamuthët e fundit në planet. Mijëra vite më vonë, kjo specie vazhdon të shkaktojë kuriozitet dhe magjepsje tek njerëzit.

Tani, projektet e reja synojnë ta nxjerrin kafshën parahistorike nga librat e historisë dhe ta rikthejnë në jetë. Kompania australiane e mishit të kultivuar, Vow, i tregoi publikut një qofte gjigante të prodhuar nga qelizat e kopjuara nga një vigan i tillë i leshtë në një laborator. Sipas tyre, ky top proteinik nga e kaluara mund t’i hapë rrugën për ushqimin tonë të së ardhmes. Në nivelin shkencor, ne kemi tashmë aftësi për të rikrijuar specie që janë zhdukur më pak se 1 milion vjet më parë. Colossal Biosciences, një kompani start-up e themeluar në vitin 2021 nga gjenetisti i Universitetit të Harvardit, Xhorxh Çërç, synon të krijojë elefantë gjigantë leshatorë.

Gjenetikët shpresojnë të integrojnë përfundimisht “mamofantin” e tyre në natyrë, sidomos në Parkun Pleistocen, në rajonin ekstrem verilindor të Siberisë. Në këtë park, Sergei Zimov dhe djali i tij Nikita, janë përpjekur prej 25 vjetësh të rikrijojnë tundrën siç ishte disa qindra mijëra vjet më parë gjatë Epokës Akullnajore, me fusha të gjera me bar të populluara nga barngrënës të mëdhenj.

Renat, bizonët dhe drerët, bredhin tani lirshëm në parkun me një sipërfaqe prej 14.400 hektarë. “Me përparimet teknike të viteve të fundit, mundësia e suksesit në projekte të tilla po bëhet gjithnjë e më e besueshme”- thotë Lionel Kavin, paleontolog dhe kurator në Muzeun e Historisë Natyrore në Gjenevë, dhe bashkë–autor i librit “Ringjallja e specieve?” me biologunevolucionar Nadir Alvarez.

Por sado magjepsëse që mund të jetë, kjo ide nuk i lumturon të gjithë. “Teknikisht, nuk mjafton vetëm që të kesh sukses”– thotë Rezhis Debryjn, paleontolog në Muzeun Kombëtar të Historisë Natyrore në Paris, për të cilin këto krijesa do të mbeten gjithmonë “pseudo-mamuthë”.

Për të, këto përpjekje nuk marrin parasysh periudhën e pas-zhdukjes. “4 mijë vjet më parë, lagështia e klimës shënoi fundin e mjedisit të kësaj specie. Mamuthi u shfaros sepse u zhduk mjedisi në të cilin kishte lulëzuar për gati 1 milion vite. Si mund të mbijetonte në kushte tëtjera?” pyet ai.

Një specie mbart me vete kujtesën e historisë së saj. Që mamuthi të mbijetojë sot, ai duhet të evoluojë në një mjedis stepe. Megjithatë, siç e thekson studiuesi, gjerësitë e larta të Arktikut përbëhen nga tundra moçalore, të cilat janë shumë të lagështa për këtë kafshë.

“Aty ka një bimësi të ulët që nuk mund të ushqejë popullata barngrënësish të mëdhenj, ndaj do të na duhet t’i ushqejmë vazhdimisht dhe t’i zhvendosnim për të shmangur vdekjen e sigurt. Ideja e rikrijimit të stepës duke risjellë në jetë barngrënësit e mëdhenj, mund të tingëllojë e mrekullueshme në letër, por në realitet përbën një përmbysje të shkakut dhe pasojës” thekson eksperti.

Qëndrueshmëria afatgjatë e specieve të ringjallura, nuk është aspak e sigurt. Përveç kësaj vështirësie mjedisore, shkencëtarët përmendim diversitetin gjenetik të nevojshëm për mbijetesën e kafshës. Sipas Debrujn, ky i fundit nuk është i mundur të krijohet artificialisht. Dhe ashtu si njerëzit, edhe këto kafshë mbështeten në transmetimin e brezave për të mësuarin e tyre. Si jetimë dhe pa një strukturë të vërtetë shoqërore, do të pakësoheshin shanset e tyre për të mbijetuar. “Në këtë pikë, ne të pyesim veten se si do të reagonte një vigan i lindur nga një elefant aziatik. Në këtë aspekt mund të kemi surpriza. Dhe pa kafshët që jetonin përkrah mamuthëve dhe që luajtën një rol të rëndësishëm në fiziologjinë e tyre, sjellja e tyre mbetet e paparashikueshme” shprehet Kavin.

Në përgjithësi, rikthimi i specieve të zhdukura mund të jetë një dhuratë e helmatisur. FlorensBurga, filozofe e specializuar në çështjet e kafshëve dhe drejtoreshë kërkimore në Institutin Kombëtar Francez për Kërkime Bujqësore, Ushqim dhe Mjedis, thotë:”Një specie mbart me vete kujtesën e historisë së saj. Imagjinoni sikur të ringjallim një njeri të species Neandertal. Ai do të ishte krejtësisht i çoroditur, sepse nuk ka kujtesën e gjithë këtij moderniteti, zhvillimi shkencor dhe teknik që formëson imagjinatën tonë, referencat tona, kush jemi ne. Një mamut i ringjallur do të ishte edhe më i çorientuar sesa një luan i futur në kafaz”.

Gjithsesi, themeluesit e Colossal kanë një argument bindës në favor të tyre. Ndërsa ndryshimet klimatike po shqetësojnë gjithnjë e më shumë mendjet e njerëzve, ata pretendojnë se kanë jo vetëm zgjidhjen për t’i dhënë fund zhdukjes së specieve, por edhe që kafsha gjigante ka aftësinë të ngadalësojë shkrirjen e permafrostit, duke kufizuar kështu emetimet e gazeve serrë.

“Toka e përhershme e ngrirë, po shkrihet gjithnjë e më shpejt. Sepse paradoksalisht bora që mbulon këtë zonë vepron si një izolim termik. Kjo e pengon tokën të qëndrojë e freskët. Ideja e Colossal, është që t’i dërgojë këta gjitarë të mëdhenj atje që të ngjeshin borën, në mënyrë që të ngadalësohet shkrirja e permafrostit dhe të reduktohen emetimet e gazit metanit” thotë Kavin.

Që të funksionojë projekti, duhet të rifuten në zonë disa qindra mijëra mamuthë. Ndaj Debrujn e sheh atë si asgjë më shumë sesa si një truk publicitar për të tërhequr financime.

Njerëzit janë përgjegjës për një zhdukje të gjashtë masive. Në 130.000 vjet, më shumë se 2.5 milionë specie janë zhdukur nga bota, me 500.000 vetëm 1500 vitet e fundit.

Duke premtuar se do të rikthejë në jetë kafshët, zhdukjen e të cilave ne mund ta kemi shkaktuar ne, kompania prek një nerv të ndjeshëm. Kjo mund të jetë vërtet zgjidhja për zhdukjen e specieve, por është e vështirë të mos shohësh edhe anë negative.

“Duke u përpjekur të na bëjnë të besojmë se do të zgjidhim problemet e biodiversitetit në këtë mënyrë, ata rrezikojnë të inkurajojmë mosveprimin e përditshëm në aspekte të tjera”–thotë Debrujn. Në vitin 2017, një studim i botuar në revistën shkencore “Nature Ecology & Evolution” vlerësoi se kostoja e ri–futjes së zogut me zile në ishullin Chatham, një zog i zhdukur në Zelandën e Re, është 360.000 dollarë vetëm për vitin e parë.

I njëjti dokument thotë se konvertimi i specieve të zhdukura, do të kërkonte 3-8 herë më shumë para sesa për speciet e kërcënuara. Nga ana tjetër, Colossal krenohet se ka mbledhurderi tani mbi 75 milionë dollarë, falë donatorëve të mëdhenj si Paris Hilton dhe Tomas Tull, ish-kreu i kompanisë së prodhimit të vitit 2018 “Jurassic World:Fallen Kingdom”. Këto shifra ngrenë pikëpyetje mbi prioritetet financiare që i janë dhënë botës së gjallë.

Marrë me shkurtime nga “Worldcrunch” – Bota.al

Continue Reading

Lajmet

Arrestohet një person në Prishtinë, dyshohet për dhunim

Published

on

By

Policia e Kosovës ka arrestuar një person në Prishtinë nën dyshimin për kryerjen e veprës penale “dhunim”.

Rastit i është referuar në raportin 24-orësh të Policisë, ku specifikohet se ngjarja ka ndodhur brenda zonës së përgjegjësisë së stacionit në kryeqytet.

Sipas njoftimit zyrtar, bëhet me dije se i dyshuari dhe viktima janë të dy shtetas kosovarë.

“Është raportuar se i dyshuari mashkull kosovar ka kryer veprën e lartcekur ndaj viktimës femër kosovare. Lidhur me rastin, i dyshuari është arrestuar dhe pas intervistimit, i njëjti me vendim të prokurorit dërgohet në mbajtje”, thuhet në njoftimin e Policisë.

Rasti tashmë ka kaluar në fazën e hetimeve të mëtejshme në koordinim me organet e drejtësisë, ndërsa i dyshuari mbetet në ndalim policor. /E.A/

Continue Reading

Lajmet

36 vjet nga Deklarata Kushtetuese e 2 Korrikut, akti që hapi rrugën drejt pavarësisë së Kosovës

Published

on

Sot shënohen 36 vjet nga miratimi i Deklaratës Kushtetuese të 2 Korrikut 1990, një prej akteve më të rëndësishme në historinë moderne të Kosovës dhe një moment vendimtar në rrugën drejt shtetësisë.

Më 2 korrik 1990, 111 delegatë shqiptarë të Kuvendit të Kosovës miratuan Deklaratën Kushtetuese, me të cilën Kosova u shpall njësi e veçantë dhe e barabartë në kuadër të federatës, përkatësisht konfederatës së atëhershme jugosllave.

Për shkak se ndërtesa e Kuvendit ishte e rrethuar nga forcat policore dhe ushtarake serbe, delegatët e shpallën deklaratën jashtë objektit të parlamentit, duke sfiduar presionin e regjimit të kohës dhe duke shënuar një akt të guximshëm politik.

Deklarata e 2 Korrikut konsiderohet si dokumenti i parë institucional që hodhi themelet e procesit të pavarësimit të Kosovës nga Serbia, duke shprehur qartë vullnetin politik për barazi me republikat e tjera të ish-Jugosllavisë.

Ky akt historik u bë bazë për zhvillimet e mëvonshme politike dhe juridike, përfshirë miratimin e Kushtetutës së Kaçanikut më 7 shtator 1990 dhe referendumin për pavarësi, duke i hapur rrugën shpalljes së pavarësisë së Republikës së Kosovës më 17 shkurt 2008./A.K/

Continue Reading

Lajmet

Prezantohet lista preliminare e viktimave të luftës, Kurti: E vërteta duhet të mbrohet përmes dokumentimit

Published

on

Dje u mbajt takimi konsultativ i organizuar nga Instituti për Krimet e Kryera Gjatë Luftës në Kosovë, ku u prezantua versioni fillestar i listës preliminare të viktimave të luftës dhe u diskutuan plotësimet dhe verifikimet e nevojshme të të dhënave.

Në fjalën e tij, kryeministri në detyrë Albin Kurti theksoi rëndësinë e dokumentimit të krimeve të luftës dhe ndërtimit të një evidence shtetërore të besueshme, duke nënvizuar se çdo rast duhet të trajtohet me saktësi.

“Çdo emër në këtë listë përfaqëson një jetë të humbur dhe një histori familjare që kërkon respekt dhe drejtësi”, u shpreh Kurti, duke shtuar se e vërteta duhet të mbrohet përmes institucioneve, dokumentimit dhe verifikimit të qëndrueshëm.

Në takim morën pjesë edhe ministrja në detyrë e Kulturës, Saranda Bogujevci, ministri në detyrë Andin Hoti, drejtori i Institutit për Krimet e Kryera Gjatë Luftës në Kosovë, Atdhe Hetemi, rektori i Universitetit të Prishtinës, Arben Hajrullahu, si dhe përfaqësues të institucioneve, akademisë dhe shoqërisë civile.

Sipas organizatorëve, ky proces synon të sigurojë një evidencë sa më të saktë dhe të plotë të viktimave të luftës, ndërsa mbetet një hap i rëndësishëm në ruajtjen e kujtesës institucionale dhe avancimin e përpjekjeve për drejtësi ndaj viktimave dhe familjeve të tyre./A.K/

Continue Reading

Lajmet

Ditari: Lajmet kryesore që shënuan datën 2 korrik 1993-1998?

Published

on

By

Në rubrikën Ditari, kemi përzgjedhur disa nga lajmet më të rëndësishme të kësaj dite, në periudhën 1993-1998.

Foto: Leka i Parë

2 korrik 1994

Dëme të mëdha nga vërshimet në Suharekë, Prizren, Malishevë dhe Istog

Suharekë:  Siç kemi njoftuar parmbrëmë në mesnatë Suharekën e përfshiu vërshima me pasoja të rënda. Njoftohet se përpos Suharekës moti i lig dhe vërshimet kanë shkaktuar dëme të mëdha edhe në fshatrat Budakovë, Mohlan, Reçan, Bukosh, Savrovë, Vraniq, Mushtisht, Sopi, etj.

Në Suharekë thuhet se dëmin më të madh e përjetoi pjesa më e vjetër e qytetit që shtrihet në të dy anët e rrjedhës së lumit. “Bujku” njofton se në orën 0,30 pas mesnate, valët e rrëmbyeshme të lumit përlanë gjithçka përpara. Niveli i ujit u ngrit në dy metra lartësi jashtë shtratit të lumit. Uji rrënoi së paku 13 shtëpi. Nga vërshima gjeti vdekjen plaku 75-vjeçar Sali Shala, ndërsa u lënduan Rasim Shala dhe Xhevahire Shala.

Njoftohet se nga uji pësuan disa familje që banonin në shtëpitë shoqërore njëkatëshe, që ndodheshin në anët e rrugës kryesore të qytetit. Më së rëndi patën familjet e Ruzhdi, Faik, Rasim dhe të Vesel Berishës. Për një kohë shumë të shkurtër u rrënua shtëpia njëkatëshe e Ruzhdiut, ku banonin tetë anëtarë të familjes, në mesin e tyre edhe një foshnjë e porsalindur. Njoftohet se Ruzhdiu dhe bashkëshortja e tij u lënduan por, fatmirësisht, të gjithë i shpëtuan së keqes.

Gazeta “Bujku” njofton se qindra familje në Suharekë zhvilluan parmbrëmë luftë mes jetës dhe vdekjes. Banorët e këtij qyteti bënin përpjekje mbinjerëzore për t’iu shmangur rrebeshit të ujit, ose për të shpëtuar banorët e rrezikuar. Muharrem Kuçi, Hamdi Elshani, Shaban Gashi, dr.Sejdi Elshani, Rexhep Kuçi, prof.Xhemajl Shala, etj., u hodhën në valë të ujit për të shpëtuar banorët që gjendeshin në shtëpitë e përmbytura nga uji. Rasim Berisha 77-vjeçar i tha gazetës “Bujku” se nuk mbahet mend ndonjë vërshimë e tillë. Shtëpia e tij është dëmtuar, ndërsa ai është strehuar përkohësisht në shtëpinë e vëllait të tij Faikut, e cila po ashtu është dëmtuar tërësisht në katërin e parë.

Në muret e shtëpitë të parrënuara shihet se niveli i ujit gjatë vërshimës kishte arritur afër 2 metra.

Pamjet në Suharekë, lym, automjete të përmbysura, grumbuj drush, mure të rrëzuara, kafshë të ngordhura, mobilie, e të tjera, dëshmojnë për gjendjen e rëndë të natës së parmbrëmshme në Suharekë.

Njoftohet se u shkaktuan dëme jashtëzakonisht të mëdha. Vesel Pasulit nga Prizreni iu shkaktua dëm prej 80 mijë markash gjermane. Muhamet Krasniqit, mjeshtër i teknikës së bardhë, i janë dëmtuar të gjitha mjetet e punës, pjesë të ndërrimit dhe aparatet e myshterive.

Reporterët e gazetës “Bujku” njoftojnë se në disa fshatra dëme të mëdha shkaktoi breshëri, si në fshatrat Budakovë, Mohlan, Bukosh e Vraniq.

Shiu përcillej me vetëtima dhe bubullima. Në Mushtisht rrufeja goditi dy shtëpi, ndërsa dëme të mëdha u shkaktuan në fshatrat Reshtan, Studençan, Pleshan, Tërshnjë, etj.

Njoftohet se në Suharekë dhe rrethinë aktivistë të Degës së LDK-së dhe ata të Qeverisë komunale dolën në vendin e ngjarjes dhe po përpiqen të zbusin pasojat e këtyre vërshimeve.

Mirëpo, policia serbe po u nxjerr pengesa aktivistëve dhe veprimtarëve të shoqatave humanitare. Komisioni për Informim i Degës së LDK-së njofton se dje, derisa po bënin shpërndarjen e ndihmave materiale për të dëmtuarit nga vërshimet që ndodhën natën e 30 qershorit, policia mori kryetarin e SHH “Nëna Terezë” dhe tre anëtarë të Kryesisë: Vesel Hysën dhe Hysni e Ismet Bytyçin. Personat e lartëshënuar në polici u mbajtën mbi 4 orë, me pretekst se nuk i kanë lajmëruar organet serbe dhe se gjoja ata punuakan në mënyrë ilegale.

Prizren: – Edhe në komunën e Prizrenit, nga moti i lig natën e 30 qershorit, dëme të mëdha materiale u shkaktuan edhe në fshatrat Mamushë, Medvec e Zojc të kësaj komune.

Me këtë rast në këto tri fshatra nga vërshimet u dëmtuan rreth 270 hektarë kopshtie dhe rreth 150 hektarë sipërfaqe të mbjella me grurë, njofton Komisioni për Informim i Degës së LDK-së në Prizren.

Vetëm në Mamushë janë dëmtuar rreth 200 hektarë kopshtie.

Bëhet me dije se në fshatin Medvec nga vërshimet e lumit Toplluhë janë dëmtuar dhjetë shtëpi. Haxhi Krasniqi tha se në dhjetë shtëpi ka hyrë uji në mbi një metër lartësi, ndërsa 30 hektarë kopshtie janë shkatërruar tërësisht. Ai tha se uji ka vërshuar edhe 30 hektarë me grurë. Më se 60 për qind e popullatës së këtij fshati, tha ai, nuk kanë burim tjetër të jetesës.

Njoftohet se vërshimet kanë shkaktuar dëme të mëdha edhe në fshatin Zojz. Hysen Destani dhe Durak Thaçi thanë se janë shkatërruar rreth 20 hektarë grurë që kishin mbetur pa u korrë.

Malishevë: – Shiu parmbrëmë shkaktoi dëme të mëdha edhe në kulturat bujqësore të komunës së Malishevës. Shiu i përcjellë me breshër, me bubullimë e vetëtimë, shkaktoi dëme bujqve të kësaj komune, sidomos në fshatrat Banjë, Bellanicë, Dragobil dhe Shkozë, ku pothuajse tërësisht u shkatërruan kopshtiet me pemë dhe perime. Bëhet me dije se shiu dhe breshëri dëmtuan shumë ara me grurë dhe misër.

Istog: – Stuhia e përcjellë me shi dhe bubullimë shkaktoi vërshimin e përrenjve në disa fshatra të komunës së Istogut. Kështu në fshatrat Cërcë, Lubozhdë, Vrellë, Kaliqan e Llugë, uji i përrenjve hyri edhe në oborret e shtëpive dhe shkaktoi dëme nëpër ara. Nga shiu dhe era e fortë pësuan edhe të mbjellat në fshatrat Staradran, Tubuhovc dhe Baicë të kësaj komune.

 

 

2 Korrik 1995

Klintoni u takua me funksionarë të LDK-së për Amerikë dhe Kanada

Në kuadër të aktiviteteve të fushatës parazgjedhore për president të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, presidenti i SHBA-ve Bill Klinton, me bashkëshorten Hillary Klinton, në kuadër të takimeve me simpatizuesit dhe zgjedhësit e vet, pati një takim të veçantë me Ramazan Bekteshin, koordinator i degëve të LDK-së për Amerikë e Kanada si dhe me Miron Hysenin, kryetar i Degës së LDK-së për Ilinois.

Funksionarët e LDK-së në SHBA dhe Kanada shfrytëzuan rastin dhe njoftuan presidentin Klinton me zhvillimet më të reja në Kosovë.

Presidenti Klinton përsëriti qëndrimin se nuk do të lejohet kurrfarë shkallëzimi i gjendjes në Kosovë. Presidenti Klinton përkujtoi gjatë takimit se javën e kaluar në Uashington ishte për vizitë presidenti Rugova me një delegacion.

 

2 korrik 1997

Leka I: Edhe me manipulime kemi fituar 54 për qind

“Edhe pse ka manipulime të shumta, monarkia ka fituar”. Kështu deklaroi dje në një konferencë shtypi NMT Leka I.

Konferencën e hapi ministri i Oborrit Abedin Mulosmani, i cili deklaroi se jemi të detyruar të mbajmë këtë me praninë e Lekës I, pas shumë deklaratash keqdashëse të disa partive dhe sidomos socialistëve.

Më pas ministri Mulosmani përshkroi shkurtimisht gjithë procesin e votimit për referendumin.

Rezultatet në favor të monarkisë janë:

Korçë 70 për qind, Shkodër 70 për qind, Krujë 70, Burrel 82, Durrës 82, Kavajë 80, Shijak 80, Elbasan 60, Gjirokastër 55, Tiranë 54 dhe Vlorë 30 për qind.

 

 2 korrik 1998

Deçan: Granatime dhe luftime gjatë gjithë natës

Sot që nga ora gjashtë e mëngjesit forcat serbe kanë granatuar Lubeniqin, Strellcin e Epërm, Strellcin e Ulët, Lëbushën, Isniqin, Carrabregun e Ulët, Belegun dhe Prejlepin, njofton KI i Degës së LDK-së në Deçan.

Granatimet ishin të një intensiteti më të lartë në Carrabreg të Ulët dhe në Beleg. Prej dje nga ora 15 deri sot në mëngjes, mbi këto dy fshatra janë shkrepur mbi 150 granata.

Nuk ka të vrarë e të plagosur ndërsa dëmet materiale nuk janë të mëdha.

Sulme ndaj fshatrave të Deçanit ka pasur edhe dje pasdite dhe gjatë orëve të natës.

Nga pra 17 deri në orën 20,30 janë bombarduar në mënyrë intenzive fshatrat Beleg dhe Carrabreg i Poshtëm. Edhe pse bombardimet zgjatën një kohë të gjatë, përgjigja e forcave mbrojtëse ishte e shpejtë dhe adekuate. Pas sulmit artilerik serb pasoi kundërsulmi i forcave mbrojtëse të cilat i detyruan forcat serbe të tërhiqen.

Nuk ka njoftime për të vrarë e të plagosur në radhët e popullsisë dhe forcave mbrojtëse, ndërsa nga granatimet u shkaktuan dëme të konsiderueshme materiale.

Mbrëmë është granatuar një pjesë e Prejlepit dhe fshatrat e regjionit të Vokshit, por këto sulme ishin të intensitetit më të vogël.

Ende nuk dihet për fatin e Idriz Zeqë Tolajt (55). Luten të gjithë ata që dinë për fatin e tij të lajmërohen në mjete e informimit ose në telefonat 039 35950, ose në Zvicër 9941 339 314002.

 

 

Continue Reading

Të kërkuara