UBT News

SFERAT E INTERESIT NË TRYEZËN OVALE TË TRI FUQIVE: RIFORMATIMI I RENDIT BOTËROR (Riformatimi i arkitekturës së re të sigurisë globale)

Shkruan: Prof. Dr. Bahri Gashi

Arkitektura e re e sigurisë globale po hyn në një fazë të riformatimit strategjik, ku raportet ndërmjet fuqive të mëdha, balanca e forcës dhe interesat gjeopolitike po përcaktojnë gjithnjë e më shumë drejtimin e rendit ndërkombëtar.

Në këtë kontekst, takimi ndërmjet Donald Trumpit, Xi Jinpingut dhe Vladimir Putinit merr një domethënie përtej protokollit diplomatik, sepse vendos përballë një tryeze tri qendra vendimmarrëse me kapacitete të jashtëzakonshme politike, ekonomike, ushtarake dhe bërthamore. Aty nuk përplasen vetëm vizione të ndryshme për të ardhmen e botës, por edhe interesa strategjike që lidhen me kontrollin e ndikimit global, sigurinë energjetike, teknologjinë, balancën ushtarake dhe rregullat e bashkëjetesës ndërkombëtare. Në thelb, çështja nuk është vetëm se çfarë mund të dakordojnë këta tre liderë, por se deri në çfarë mase vendimet dhe mirëkuptimet e tyre mund të ndikojnë në arkitekturën e ardhshme të sigurisë globale, në rolin e NATO-s, në të ardhmen e Evropës dhe në pozicionimin strategjik të shteteve të vogla, përfshirë Kosovën. Prandaj, kjo tryezë duhet lexuar jo vetëm si një ngjarje diplomatike, por si një moment domethënës në debatin për rishpërndarjen e fuqisë dhe riformatimin e rendit botëror.

Takimi trepalësh i 19 nëntorit 2026 në Shenzhen të Kinës, ndërmjet presidentit amerikan Donald Trump, presidentit kinez Xi Jinping dhe presidentit rus Vladimir Putin, përfaqëson një ngjarje me rëndësi të jashtëzakonshme në zhvillimet bashkëkohore gjeopolitike. Për herë të parë, udhëheqësit e tri fuqive më të mëdha bërthamore dhe me ndikim vendimtar në sistemin ndërkombëtar u ulën në të njëjtën tryezë për të diskutuar çështjet e sigurisë dhe të ardhmen e rendit global.

Ky takim nuk duhet interpretuar thjesht si një ngjarje diplomatike apo si një demonstrim i marrëdhënieve personale ndërmjet tre presidentëve. Ai duhet analizuar në kontekstin e transformimeve të thella të sistemit ndërkombëtar, të konkurrencës për ndikim global dhe të përpjekjeve për të rishikuar mekanizmat përmes të cilëve përcaktohen rregullat e sigurisë, ekonomisë dhe marrëdhënieve ndërmjet shteteve.

Ajo që e bën këtë takim historik nuk është domosdoshmërisht ajo për të cilën u pajtuan tre liderët, por fakti se cilat çështje vendosën t’i trajtojnë së bashku dhe çfarë mesazhi i dërguan pjesës tjetër të botës.

 

Nga konkurrenca e fuqive te diplomacia e drejtpërdrejtë

 

Shtetet e Bashkuara, Kina dhe Rusia kanë interesa strategjike të ndryshme, shpeshherë konkurruese dhe në disa raste drejtpërdrejt kundërshtuese. SHBA-ja synon ruajtjen e pozitës së saj udhëheqëse në sistemin ndërkombëtar; Kina kërkon zgjerimin e ndikimit ekonomik, teknologjik dhe politik; ndërsa Rusia synon rikthimin e pozitës së saj si fuqi përcaktuese në arkitekturën e sigurisë globale.

Megjithatë, takimi në Shenzhen dëshmoi se, përtej rivaliteteve, ekzistojnë fusha ku këto tri shtete kanë interes të komunikojnë dhe të koordinojnë qëndrimet e tyre.

Deklarata e përbashkët e 19 nëntorit përfshiu katër dimensione kryesore: reformimin e Kombeve të Bashkuara, stabilitetin e furnizimit energjetik, çështjen e juridiksionit të Gjykatës Penale Ndërkombëtare dhe zhvillimin e dialogut për reduktimin e rreziqeve bërthamore.

Në shikim të parë, këto mund të duken si çështje të zakonshme të diplomacisë ndërkombëtare. Në realitet, secila prej tyre prek drejtpërdrejt interesat jetike të tri fuqive dhe mënyrën se si do të funksionojë rendi ndërkombëtar në të ardhmen.

Arkitektura e sigurisë globale dhe çështja bërthamore

Një ndër elementet më të rëndësishme të takimit ishte zotimi për dialog mbi reduktimin e rreziqeve bërthamore dhe parandalimin e përhapjes së armëve bërthamore.

Tri shtetet zotërojnë arsenale të mëdha bërthamore dhe kanë kapacitet të ndikojnë drejtpërdrejt në stabilitetin strategjik global. Në një periudhë kur marrëveshjet tradicionale të kontrollit të armatimit po përballen me sfida serioze, komunikimi ndërmjet Uashingtonit, Moskës dhe Pekinit merr rëndësi të veçantë.

Por duhet bërë një dallim: deklarimi i vullnetit për dialog nuk është i njëjtë me arritjen e një marrëveshjeje për çarmatimin. Takimi nuk prodhoi një marrëveshje të re konkrete për kufizimin e arsenaleve bërthamore dhe as një mekanizëm të përcaktuar për kontrollin e tyre.

Kjo dëshmon se diplomacia e fuqive të mëdha mund të krijojë hapësirë për komunikim, por tejkalimi i rivaliteteve strategjike kërkon vendime shumë më konkrete.

Kombet e Bashkuara dhe rishikimi i rendit ndërkombëtar

Një tjetër element me rëndësi është zotimi për reformimin e Organizatës së Kombeve të Bashkuara. SHBA-ja, Kina dhe Rusia janë tri nga pesë anëtaret e përhershme të Këshillit të Sigurimit, me të drejtën e vetos. Për rrjedhojë, koordinimi i tyre për reformimin e OKB-së nuk është vetëm çështje administrative, por prek drejtpërdrejt mekanizmat e vendimmarrjes për paqen dhe sigurinë ndërkombëtare.

Këtu lind një pyetje themelore: a synon reformimi i institucioneve ndërkombëtare forcimin e multilateralizmit dhe përfaqësimit të shteteve, apo zgjerimin e ndikimit të fuqive të mëdha mbi mekanizmat ekzistues?

Kjo pyetje është veçanërisht e rëndësishme për shtetet e vogla dhe të mesme, të cilat varen nga funksionimi i së drejtës ndërkombëtare, integriteti territorial dhe respektimi i sovranitetit shtetëror.

Gjykata Penale Ndërkombëtare: një dimension me peshë politike dhe juridike

Një nga pikat më të ndjeshme të deklaratës së përbashkët ishte theksimi i respektimit të imunitetit të zyrtarëve shtetërorë dhe qëndrimi se Gjykata Penale Ndërkombëtare nuk duhet të keqpërdorë juridiksionin e saj.

Kjo çështje ka një dimension konkret politik dhe juridik, veçanërisht për shkak të fletarrestimit të lëshuar nga Gjykata Penale Ndërkombëtare ndaj Vladimir Putinit në mars të vitit 2023, lidhur me akuzat për deportimin dhe transferimin e paligjshëm të fëmijëve ukrainas nga territoret e pushtuara.

Prandaj, ky formulim nuk mund të konsiderohet thjesht si një referencë teknike juridike. Ai prek raportin ndërmjet sovranitetit shtetëror, imunitetit të zyrtarëve dhe përgjegjësisë penale ndërkombëtare.

Për shtetet që mbështesin rendin ndërkombëtar të bazuar në rregulla, kjo është një çështje që kërkon vëmendje të veçantë.

Ukraina dhe Irani: çështjet që munguan në deklaratën e përbashkët

Ndonëse lufta në Ukrainë dhe konflikti me Iranin janë ndër çështjet më të rëndësishme të sigurisë ndërkombëtare, ato nuk u përfshinë në deklaratën e përbashkët të katër pikave.

Ky është një element që meriton vëmendje të veçantë.

Në rastin e Ukrainës, Rusia vazhdon luftën, ndërsa SHBA-ja dhe aleatët e saj përballen me sfidën e ruajtjes së sigurisë evropiane dhe të mbështetjes për Kievin. Në rastin e Iranit, interesat e SHBA-së, Rusisë dhe Kinës nuk janë identike.

Mungesa e një qëndrimi të përbashkët për këto dy çështje tregon se takimi nuk prodhoi një konsensus të përgjithshëm për konfliktet që aktualisht ndikojnë më shumë në sigurinë globale.

Kjo dëshmon se bashkëpunimi ndërmjet fuqive të mëdha nuk nënkupton domosdoshmërisht pajtueshmëri strategjike.

A po krijohet një rend i ri botëror?

Takimi në Shenzhen rikthen në qendër të analizës një debat të madh të marrëdhënieve ndërkombëtare: a po kalon bota nga një sistem i dominuar kryesisht nga një fuqi e vetme drejt një rendi shumëpolar, ku disa qendra të fuqisë konkurrojnë dhe negociojnë për ndikimin global?

Nuk mund të thuhet se ky takim krijoi një aleancë të re strategjike ndërmjet SHBA-së, Kinës dhe Rusisë. Interesat e tyre në Indo-Paqësor, Evropë, Lindjen e Mesme, energji, teknologji dhe tregti vazhdojnë të jenë të ndryshme.

Megjithatë, takimi dëshmoi se tri fuqitë janë të gatshme të krijojnë formate të drejtpërdrejta komunikimi për çështje që konsiderojnë me rëndësi jetike.

Përmes këtij takimi, secili prej liderëve arriti të përcjellë një mesazh të veçantë: Xi Jinping pozicionoi Kinën si nikoqire dhe qendër të diplomacisë së fuqive të mëdha; Donald Trump demonstroi qasjen e tij të diplomacisë së drejtpërdrejtë; ndërsa Vladimir Putin shfrytëzoi mundësinë për të dëshmuar se Rusia vazhdon të jetë pjesë e tryezave më të rëndësishme të vendimmarrjes globale.

Megjithatë, duhet theksuar se simbolika diplomatike nuk është e barabartë me rezultatet konkrete politike.

Kosova dhe Ballkani Perëndimor në kontekstin e zhvillimeve të reja

Për Kosovën, ky takim nuk duhet të shihet si një zhvillim i largët gjeopolitik. Përkundrazi, ndryshimet në raportet ndërmjet tri fuqive mund të kenë ndikim të drejtpërdrejtë ose të tërthortë në mjedisin tonë të sigurisë.

Kosova është pjesë e një hapësire strategjike ku ndërthuren interesat amerikane, evropiane, ruse dhe kineze. Mbështetja amerikane, prania e NATO-s përmes KFOR-it dhe procesi i integrimit euroatlantik përbëjnë dimensione themelore të sigurisë së vendit.

Në këtë kontekst, duhet analizuar me kujdes edhe pozicionimi i Serbisë, e cila ka ruajtur marrëdhënie të ngushta politike dhe ushtarake me Rusinë, ndërkohë që zhvillon bashkëpunim të konsiderueshëm ekonomik dhe teknologjik me Kinën dhe mban marrëdhënie me Perëndimin.

Një shembull konkret është bashkëpunimi ushtarak dhe teknologjik i Serbisë me Kinën, përfshirë blerjen e sistemeve kineze të mbrojtjes ajrore FK-3 dhe mjeteve ajrore pa pilot. Këto zhvillime dëshmojnë se ndikimi i fuqive të mëdha në Ballkan nuk ushtrohet vetëm përmes diplomacisë, por edhe përmes teknologjisë, ekonomisë dhe kapaciteteve ushtarake.

Prandaj, Kosova duhet t’i analizojë këto zhvillime përmes një qasjeje të integruar të inteligjencës strategjike, diplomacisë, mbrojtjes kombëtare dhe sigurisë rajonale.

Në veçanti, institucionet e Kosovës duhet të kenë kapacitete të qëndrueshme për vlerësimin e ndryshimeve në marrëdhëniet ndërmjet fuqive të mëdha, identifikimin e rreziqeve të mundshme dhe përgatitjen e skenarëve strategjikë për sigurinë kombëtare.

Kur fuqitë e mëdha negociojnë, shtetet e vogla duhet të mendojnë strategjikisht

Takimi Trump–Xi–Putin nuk e ndryshoi brenda një dite rendin ndërkombëtar, por shënoi një moment të rëndësishëm në mënyrën se si fuqitë e mëdha synojnë të komunikojnë dhe të ndikojnë në të ardhmen e tij.

Historia e marrëdhënieve ndërkombëtare na mëson se marrëveshjet ndërmjet fuqive të mëdha shpeshherë kanë pasoja përtej kufijve të tyre. Konferenca e Jaltës e vitit 1945 është një shembull historik i ndikimit që vendimet e fuqive fituese të Luftës së Dytë Botërore patën në arkitekturën politike dhe territoriale të Evropës së pasluftës. Megjithatë, takimi i Shenzhenit nuk duhet barazuar me Jaltën, pasi konteksti historik, aktorët dhe rezultatet janë thelbësisht të ndryshme.

Sot, sfida nuk është vetëm se kush e zotëron fuqinë më të madhe ushtarake, ekonomike apo teknologjike, por edhe kush ka kapacitetin të ndikojë në përcaktimin e rregullave të lojës ndërkombëtare.

Për Kosovën dhe shtetet e tjera të vogla, kjo përbën një mësim të rëndësishëm strategjik: siguria kombëtare nuk mund të mbështetet vetëm në zhvillimet e jashtme apo në garancitë e partnerëve ndërkombëtarë europian. Ajo kërkon orientim të saktë gjeopolitik, kërkon institucione të forta, diplomaci aktive, inteligjencë strategjike, kapacitete mbrojtëse dhe vizion afatgjatë në mes aleancave.

Në një botë ku tri fuqitë mund të ulen në të njëjtën tryezë për të diskutuar të ardhmen e rendit global, shtetet e vogla duhet të sigurohen që interesat e tyre të mos mbeten jashtë tryezave ku merren vendimet që ndikojnë në të ardhmen e tyre.

Shënim: Autori është doktor shkence, profesor në programin për Studime të Sigurisë në UBT, i profilizuar dhe njohës i politikave të Sigurisë Kombëtare dhe Inteligjencës

Exit mobile version